Она тилининг нуфузи унинг ҳаётимизда қанчалик кенг қўлланилаётгани, илм-фан ва замонавий технологиялар билан ҳамнафас ривожланаётганида ҳам намоён бўлади. Кейинги йилларда ўзбек тилининг мавқеини мустаҳкамлаш борасида муҳим ишлар қилинди. Айни пайтда алифбо ва имло масалалари, тилнинг рақамли муҳитдаги имкониятлари, адабий ва маънавий меросимизни чуқур ўрганиш билан боғлиқ вазифалар ҳам долзарблигича қолмоқда. Суҳбатда шу ва соҳадаги бошқа муҳим масалалар, илмий изланишлар ҳамда истиқболдаги вазифалар хусусида сўз боради.

— Яқинда Ўзбек тили байрамини нишонладик. Президентимизнинг шу муносабат билан йўллаган табригида она тилимиз мавқеини янада юксалтириш, уни илм-фан ва замонавий технологиялар тилига айлантириш вазифаларига алоҳида эътибор қаратилди. Аввало, сўнгги йилларда бу борада юз берган ўзгаришлар ва олдимизда турган вазифалар ҳақида фикрлашсак.

— Тил — миллатнинг руҳи. Миллатни бошқалардан ажратиб турадиган асосий белгилардан бири ҳам унинг тилидир. 1989 йилда ўзбек тилига давлат тили мақоми берилгани тарихимизда алоҳида ўрин тутади. Мана орадан шунча йиллар ўтдики, кўнглимиздаги бу кайфиятни бу қадар очиқ ва ошкора ҳеч қачон айтмаганмиз. Янги Ўзбекистон ғояси билан уйғунликда 2019 йилдан бошлаб давлат тилига муносабат сезиларли даражада ўзгарди. Ҳар йили бу борадаги вазифалар кўлами кенгайиб, амалий ишлар кўпайиб боряпти.

Бир вақтлар ўзбек тилининг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти минбаридан ­янграшини орзу қилардик. Машҳур шоир Расул Ҳамзатовнинг “Жаҳон минбаридан янграмаса ҳам, жонимга масиҳдир онажон тилим”, деган сўзлари бор. Бугун эса она тилимиз жаҳон минбаридан янграётганидан фахрланишга ҳақлимиз.

Мен учун бу йилги байрамнинг яна бир қувонарли жиҳати, 21 октябрь куни ким билан учрашмай, деярли барча бир-бирини Ўзбек тили байрами билан табриклади. Илгари буни кўп кузатмасдик. Одамларнинг она тилига муносабатидаги ўзгаришни шундан ҳам билса бўлади.

Президентимизнинг байрам табригида айтган фикрлари зиммамизга катта масъулият юклайди. Ўзбек тили илм-фан, замонавий технологиялар соҳасида тўлақонли қўлланилиши керак. Бунинг учун тилимиз имкониятларини янги технологияларга татбиқ этишимиз, унинг халқаро майдондаги ўрнини мустаҳкамлашимиз зарур. Албатта, бу вазифани биргина раҳбар ёки муайян ташкилот зиммасига юклаб қўйиш тўғри бўлмайди. Янги Ўзбекистонда тил ривожи билан боғлиқ бошланган ишларни бутун халқ биргаликда давом эттириши керак.

— Ўзбек тили байрами арафасида лотин ёзувига асосланган алифбомизни такомиллаштиришга доир қонун имзоланди. Бу масала узоқ йиллар давомида муҳокама қилиб келинди. 1993 йилда ҳам алифбо қабул қилинган, орадан икки йил ўтиб, унга ўзгартиришлар киритилган эди. Ўша пайтдаги қарорларда қандай камчиликларга йўл қўйилган ва бугунги ўзгаришларнинг асосий аҳамияти нимада?

— Миллатнинг ўзлигини тасдиқлайдиган энг муҳим белгилардан бири унинг тили бўлса, ёзув ана шу тилни авлоддан авлодга етказадиган воситадир. У орқали тарихимиз, адабиётимиз, илм-фан ютуқларимиз сақланади. Шунинг учун алифбо масаласига оддий бир техник ўзгариш сифатида қараш тўғри бўлмайди.

Ҳа, 1993 йилда лотин ёзувига асосланган алифбо қабул қилинди. 1995 йилда унга ўзгартиришлар киритилди. Бугун ўйлаб қарасак, дастлабки алифбо айрим жиҳатлари билан ҳозирги технологиялар талабига нисбатан яқинроқ. Албатта, унинг ҳам камчиликлари бўлган. Ўша даврдаги мутахассисларнинг мақсади тушунарли: ёшларимизнинг хорижий тилларни ўрганишини осонлаштириш, халқаро ёзув тизимига яқинлашиш кўзланган. Шу сабабли айрим товушларни ифодалашда инглиз тилидаги ҳарф бирикмаларига мурожаат қилинган.

Бироқ бу қарорлар кейинчалик қандай мураккабликлар келтириб чиқариши етарлича ҳисобга олинмаган. Масалан, “sh” ва “ch” товушларини иккита ҳарф билан ифодалаш амалиётини олайлик. Мутахассисларимиз ўрганишича, бу товушлар ўзбек тилида инглиз тилига нисбатан беш-олти баробар кўп қўлланади. Биргина “аччиқтош” сўзида иккита “ch” ва битта “sh” бор. Амалдаги лотин ёзувида уларни ифодалаш учун олтита белги ишлатилса, янгиланган алифбода учта белгининг ўзи кифоя қилади.

Яна бир масала — “oʻ” ва “gʻ” ҳарфларининг ёзилиши. Амалдаги алифбода уларни ифодалаш учун қўлланадиган белгилар бир хил эмас. Компьютерда матн теришда ҳам, электрон маълумотларни қайта ишлашда ҳам бу муайян қийинчиликлар туғдириб келди. Айниқса, Юникод тизими ва замонавий ахборот технологиялари билан боғлиқ масалаларда бу камчиликлар яққол сезилди. Биз эса ўзбек тилини интернет, электрон луғатлар, сунъий интеллект тизимларига кенг жорий қилишимиз керак.

Имло қоидаларида ҳам айрим номутаносибликлар юзага келган. Масалан, “moʻjiza”, “moʻtabar”, “moʻtadil” каби сўзларнинг ёзилишида тутуқ белгиси билан боғлиқ масалалар бор. Баъзи ҳолатларда қоида тилнинг табиий хусусиятидан кўра ҳарфнинг ташқи кўринишига мослаштирилган. Бундай жиҳатлар тилшунослар ўртасида кўп муҳокамаларга сабаб бўлди.

Аслида, 1995 йилдан кейин ҳам алифбо масаласида баҳслар тўхтагани йўқ. Деярли ўттиз йил давомида турли таклифлар билдирилди. Кимдир бир ҳарфнинг ёзилишидан, яна кимдир бошқа белгидан норози бўлди. Бугунги ўзгаришлар ана шу узоқ муҳокамалар, мутахассислар изланишлари билан боғлиқ.

Мени қувонтирган жиҳати қонуннинг айнан Ўзбек тили байрами куни имзолангани бўлди. Ўша куни ижтимоий тармоқларни кузатдим. Ҳужжат ҳақидаги хабарлар тарқалиши билан айрим фойдаланувчилар ёзувларини янги алифбога мослаштира бошлади. Айниқса, ёшларнинг бу ўзгаришларга қизиқиши, уни қўллаб-қувватлаётгани эътиборимни тортди.

— Алифбодаги ўзгаришлар билан боғлиқ яна бир масала кўпчиликни қизиқтиряпти. Шу пайтгача амалдаги лотин алифбосида жуда кўп китоблар, дарсликлар нашр этилди. Турли ҳужжатлар, кўча ва ташкилотлар номлари, пешлавҳалар ҳам шу ёзувда. Энди уларнинг тақдири қандай бўлади? Ҳаммасини қайтадан ўзгартиришга тўғри келадими?

— Шу ўринда мен Ҳазрат Алишер Навоийнинг бир хизматини эслашни истардим. У зот яшаган даврда форс тилининг мавқеи ниҳоятда баланд эди. Адабиёт, санъат, маданиятда шу тил ҳукмрон бўлган. Румий, Ҳофиз, Жомий сингари буюк ижодкорлар, “Хамса”чиликнинг йирик вакиллари форсийда ижод қилган. Ана шундай шароитда Навоий туркий тилнинг имкониятларини кўрсатишга, ижодкорларни ўз она тилида асарлар ёзишга даъват этди.

Ўйлаб кўринг, бу осон иш бўлганми? Навоий туркий шоирларга шу тилда ёзинглар, унинг имкониятларини ўзимиз очиб бермасак, четдан келиб ким бу ишни қилиб беради деган фикрни илгари сурган. Бу катта маънавий жасорат эди. Айни пайтда у форсий адабиётнинг буюк вакилларига, уларнинг ижоди ва хизматларига ҳам юксак ҳурмат билан муносабатда бўлган. “Муҳокамат ул-луғатайн” асарида буни яққол кўрамиз.

Нега буни айтяпман? Чунки тил ва ёзув билан боғлиқ масалаларда муайян қийинчиликлардан чўчимаслик керак. Биз бугун миллатимизнинг маънавиятига, номи, шаъни, ғурурига дахлдор иш билан шуғуллан­япмиз. Энди қайсидир вилоят ёки туман номида битта-иккита ҳарф ўзгаради, бирор пешлавҳани алмаштиришга тўғри келади деб, бу ишдан қайтишимиз керакми? Ахир алифбомизни такомиллаштиришдан мақсад ҳам келажак авлод учун қулай, мукаммал ёзув тизимини шакллантириш-ку.

Албатта, сиз айтаётган масаланинг ­амалий жиҳатлари ҳам бор. Шу пайтгача кирилл ёзувида ҳам, амалдаги лотин алифбосида ҳам жуда кўп адабиётлар яратилган. Биз уларни бир кунда ўзгартириб ташлай олмаймиз. Бунга ҳожат ҳам йўқ. Жараён аста-секин, авлодлар алмашинуви билан ўз ўрнига тушади.

Масалан, мактаб дарсликлари биринчи синфдан бошлаб босқичма-босқич янгиланади. Шахсни тасдиқловчи ҳужжатларнинг ҳам ўз муддати бор. Вақти келганда улар янгисига алмаштирилади. Кўчалардаги пешлавҳалар масаласини олайлик. Бугун уларнинг аксарияти электрон кўринишга ўтиб боряпти. Бундай ёзувларни ўзгартириш учун компьютерда тегишли ҳарфларни алмаштириш кифоя. Қайсидир ҳудуд номида бир ёки иккита ҳарф ўзгариши ҳам ҳал қилиб бўлмайдиган муаммо эмас.

Менимча, бу ерда кўпроқ ўзимизнинг муносабатимиз муҳим. Агар ҳар сафар янги ёзувни ўрганиш қийин, бунга вақт кетади деб ўзимизни авайлайверсак, қачон ўрганамиз? Яна ўша иккиланишлар, баҳслар билан бир неча йилларни ўтказиб юборамиз.

Ҳеч ким бир кунда ҳамма янги алифбода ёзсин, барча китоблару ҳужжатлар ҳозироқ алмаштирилсин деяётгани йўқ. Бунинг ўз тартиби, ўз вақти бор. Муҳими, қабул қилинган янгиликка бефарқ қарамаслик, уни ўзлаштиришга ҳаракат қилиш. Юртини, тилини ҳурмат қилган инсон унинг равнақи учун қилинаётган ишларга ҳам шундай муносабатда бўлади.

— Институтга келганимизда ёш олимлар сафи кенгайиб бораётганига гувоҳ бўлдик. Умуман, кейинги йилларда мамлакатимизда илм-фанга муносабат жиддий ўзгарди. Шу ўринда институт фаолияти, бу ерда қилинаётган илмий тадқиқотлар ва уларнинг амалий натижалари ҳақида ҳам тўхталиб ўтсангиз.

— Биласизми, бугунги имкониятлар ҳақида гапиришдан олдин яқин ўтмишимиздаги айрим воқеаларни эслагим келади. Чунки ҳозирги шароитнинг қадрига етиш учун кечаги кунни ҳам унутмаслигимиз керак. Яқин ўтмишимизда илмий муассасаларда ходимлар сони қисқариб, олимлар муайян лойиҳаларга боғланиб қолганди. Кимдир чорак, кимдир ярим ставкада ишларди. Маош қачон берилишини билмай, кутиб юрган кунларимиз бўлган. Мен ҳозирги таянч докторантларимизга баъзан ҳазил аралаш айтаман: биз аспирантурада ўқиган пайтимизда ҳисобчимиз ортимиздан югуриб, стипендиянгизни олиб кетинг деб илтимос қиларди. Нега дейсизми? Чунки ўша стипендиянинг миқдорини бировга айтишга уялардик. Шу даражада кам эди.

Олимларимиз уч-тўрт жойда ишлашга мажбур бўлган. Беш-ўн кун хорижга чиқиб дам олиб келишни қўя туринг, бундай имкониятни хаёлга келтириш ҳам қийин эди. Устига-устак, доимий рўйхат билан боғлиқ чекловлар бор эди. Тошкентда ишлайсиз, илм қиласиз, топганингизни йиғиб уй олмоқчи бўласиз. Лекин пропискангиз бўлмаса, уйни ўз номингизга расмийлаштира олмайсиз. Бировнинг номига олишга, кейин ҳар бир ишда ўша одамга қараб қолишга тўғри келарди. Бундай ҳолатлар илм аҳлининг ҳаётига қанчалик салбий таъсир қилганини тасаввур қилинг энди.

Шавкат Мирзиёев Президент бўлганидан кейин илм-фан соҳасида бошланган ўзгаришлар биз учун катта воқеа бўлди. Фанлар академияси фаолияти қайта тикланиб, илмий муассасаларга эътибор кучайди. Ўша кунлари олимлар бир-бирини қучоқлаб табриклаганини ҳалигача эслайман. Чунки илмга бутун умрини бағишлаган одам учун ўз меҳнати қадр топаётганини кўришдан ортиқ қувонч борми?

Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институтимиз 2017 йилда Фанлар академияси тизимида ташкил этилди. Бугун бу ерда тўққизта бўлим фаолият юритяпти. Шундан тўрттаси тилшунослик, тўрттаси адабиётшунослик, биттаси фольклор йўналишида. Жуда бой фольклор архивимиз бор. Олимларимиз фундаментал тадқиқотлар билан шуғулланмоқда.

Мана, тўрт жилдли “Алишер Навоий энциклопедияси”ни яратдик. Битта институт жамоаси томонидан шундай йирик энциклопедик нашр тайёрланиши осон иш эмас. Унда Ҳазрат Навоийнинг ҳаёти ва ижоди, навоийшунослик тарихи, хорижда қилинган тадқиқотлар, турли мамлакатларда сақланаётган қўлёзмалар ва тошбосма манбаларга оид кенг маълумотлар жамланган. Бу кўп йиллик изланиш ва машаққатли меҳнат самараси. Тилшунос олимларимиз томонидан олти жилдли “Ўзбек тилининг изоҳли луғати” тайёрланди. Илгари икки жилдли изоҳли луғатимиз бўларди. Энди унинг ҳажми ҳам, қамрови ҳам анча кенгайди. Яна бир улкан ишимиз — юз жилдли “Ўзбек халқ ижоди ёдгорликлари” мажмуаси. Ҳозирга қадар унинг олтмиш жилди нашрдан чиқди. Бу нашрлар орқали халқимизнинг асрлар давомида шаклланган оғзаки ижоди, достонлари, ривоятлари, фольклор мероси илмий асосда тўпланиб, келгуси авлодларга етказилмоқда. Қолган жилдлар устида ҳам ишлар давом этяпти.

Албатта, бундай хайрли ишларни амалга ошириш учун илмий мактаб, тажриба ва изланувчан ёшлар керак. Бугун институтимизда 54 илмий ходим меҳнат қилмоқда. Ўттиздан ортиқ докторантимиз, элликдан зиёд мустақил тадқиқотчимиз бор. Мен уларнинг шижоатини кўриб хурсанд бўламан. Илмга кириб келаётган ёшларнинг интилиши, изланишга муносабати бошқача. Олимларни моддий қўллаб-қувватлаш борасида ҳам катта ўзгаришлар бўлди. Бугун фалсафа доктори — PhD илмий даражасига эга ходимлар ойлик маошига 30 фоизгача, фан докторлари эса 60 фоизгача устама олиш имкониятига эга.

Ўн йил олдинги аҳволимиз билан бугунги имкониятларимизни таққосласак, фарқни яққол кўрамиз. Энди олимдан, энг аввало, меҳнат, изланиш ва шу имкониятларга муносиб натижа кутилади. Биз ҳам жамоамиз билан ана шу масъулиятни ҳис қилиб ишлаяпмиз. Ҳали олдимизда қилишимиз керак бўлган ишлар жуда кўп.

— Кейинги пайтларда кундалик мулоқотда, хусусан, тадбиркорлик ва хизмат кўрсатиш соҳаларида ўзбек тилидан фойдаланиш анча кенгайганини кузатяпмиз. Илгари оддий суҳбатларда ҳам бошқа тиллардан кирган сўзларни аралаштириб гапириш ҳолатлари кўпроқ учрарди. Тўғри, бу муаммолар ҳали тўлиқ бартараф этилгани йўқ. Сизнингча, адабий тил меъёрларига риоя қилишни кундалик ҳаётимизда мустаҳкамлаш учун нималарга эътибор қаратишимиз керак?

— Менимча, энг аввало, ўзимизда фидойилик бўлиши керак. Баъзан шу фидойилик етишмаётгандай туюлади менга. Тилга муносабатни ҳар биримиз юракдан ҳис қилишимиз зарур.

Ҳар бир мамлакатда аниқ, табиий ва ижтимоий фанлар бор. Математика, кимё, биология ёки астрономияда жаҳонда эришилган ютуқларни ўрганишимиз, уларнинг илғор тажрибасини ўзимизга татбиқ этишимиз мумкин. Тил масаласида эса тайёр андозани олиб, шу асосда иш юритиб бўлмайди. Чунки ҳар бир халқнинг тили унинг тарихи, тафаккури, яшаш тарзи билан шаклланади. Ўзбек тили ривожи учун ҳам андозани ўзимиз яратишимиз, ўзимиз сайқаллашимиз керак.

Ҳазрат Алишер Навоийнинг “Тилга ихтиёрсиз — элга эътиборсиз” деган машҳур ҳикмати бор. Шу биргина фикрнинг ўзида қанчалик катта маъно мужассам! Тилга ­эътибор билан элга эътиборни бир-биридан ажратиб бўлмайди. Навоий ижодида “эр”, “эран” тушунчалари ҳам алоҳида ўрин тутади. Улуғ шоир бу сўзлар орқали шижоатли, ўз сўзида турадиган, халқни ортидан эргаштира оладиган, қўлидан иш келадиган инсонларни назарда тутади. Бугун ҳам тилимиз равнақи учун ана шундай қатъият ва амалий ҳаракат керак.

Яна бир масалага тўхталмоқчиман. Хориж тажрибаси ҳақидаги суҳбатлардан бирида қизиқ бир ҳолатни эшитгандим. Адашмасам, Германияда ёки бошқа бир давлатда четдан кириб келаётган маҳсулотларнинг номланишига ҳам алоҳида эътибор қаратилар экан. Янги маҳсулот бозорга киритилишидан аввал унинг номига шу тилда муқобил борми, ўзлашма сўз сифатида қабул қилиш зарурати мавжудми деган масалалар мутахассислар билан маслаҳатлашилар экан.

Тилга муносабатни қаранг! Биз ҳам шундай тажрибаларни ўрганишимиз керак деб ўйлайман. Бугун мамлакатимизга турли янги технологиялар, маҳсулотлар кириб келяпти. Уларнинг номини қандай қабул қиламиз? Ўзбекча муқобили бўлса, нега ундан фойдаланмаймиз? Бу масалаларда тилшунослар билан маслаҳатлашишни одатга айлантириш зарур.

Оддий бир мисол. Кўчаларимизда “шоҳкўча” деган ёзувни учратамиз. Ўзбек тилида “ҳ” билан “х” маъно фарқловчи товушлар ҳисобланади. “Шоҳ” бошқа, “шох” бошқа. “Шоҳкўча” деганда асосий, бош кўчани тушунамиз. “Шох” эса дарахтнинг шохи. Биргина ҳарфни нотўғри қўллаш сўзнинг маъносини ўзгартириб юборади. Айниқса, кўчадаги ёзувларни кўриб улғаяётган ёш авлод учун бу муҳим. Бола нимани кўрса, шундай ёзилар экан деб қабул қилади.

Ҳозир бизда тил масалалари билан шуғулланадиган илмий муассасалар, олий таълим даргоҳлари, малакали мутахассислар бор. Нега уларнинг имкониятларидан кенгроқ фойдаланмаслигимиз керак? Янги атамаларни муомалага киритишда ҳам, пешлавҳалар ва реклама матнларини тайёрлашда ҳам мутахассислар фикрига таяниш фойдадан холи бўлмайди.

Навоий “Муҳокамат ул-луғатайн” асарида туркий тилнинг хусусиятлари ҳақида сўз юритар экан, халқнинг феъли, табиати билан тили ўртасидаги боғлиқликка ҳам эътибор қаратади. Дарҳақиқат, халқнинг қандай фикрлаши, воқеликни қандай қабул қилиши унинг тилида ҳам акс этади.

— Бугун тилнинг ривожини замонавий технологиялардан айро тасаввур қилиб бўлмайди. Айниқса, интернет қидирув тизимларида ўзбек тилидаги маълумотлар кўпайиши, сунъий интеллектнинг она тилимизда тўлақонли ишлаши муҳим масалага айланяпти. Президентимиз ташаббуси билан “Википедия”да ўзбекча материалларни кўпайтириш бўйича ҳам ишлар бошланган эди. Бу борадаги ҳозирги аҳволни қандай баҳолайсиз? Янгиланган алифбо тилимизни рақамли муҳитда ривожлантиришга қанчалик хизмат қилади?

— Тўғри айтасиз, “Википедия”да ўзбекча материаллар сезиларли даражада кўпайди. Бу ишлар анча жонланди. Лекин ҳали олдимизда ҳал қилиниши керак бўлган масалалар жуда кўп.

Она тилига муносабат ҳар бир инсоннинг ватаний иши. Тилнинг келажагини ўйласак, унинг замонавий технологиялардаги ўрнини ҳам мустаҳкамлашимиз зарур.

Мана, сунъий интеллектни олайлик. Ўзим қизиқиб, унга ўзбек тилидаги айрим матнларни бериб кўрдим. Баъзан шундай жавоб қайтарадики, ҳайрон қоласиз. Тилимизда умуман мавжуд бўлмаган сўзларни ясайди, гапнинг мазмунини ўзгартириб юборади. Услубий жиҳатдан ғализ, таҳрири бўш жумлалар пайдо бўлади. Рус ёки инглиз тилида бирор маълумот сўрасангиз, гўё сунъий идрок ўша тилларда бемалол гапираётгандек туюлади. Ўзбек тилида гапиртириб кўринг-чи, ғашингизга тегади.

Нега бундай бўляпти? Сабабларидан бири ўзбек тилидаги электрон маълумотлар, мукаммал луғатлар ва матнлар базасининг ҳали етарли эмаслигида. Амалдаги алифбомизда айрим ҳарфларнинг ёзилиши ҳам ахборот технологиялари мутахассисларига қийинчилик туғдириб келди. Айниқса, “oʻ” ва “gʻ” ҳарфларини ифодаловчи белгилар билан боғлиқ муаммолар бор эди. Шу боис, янгиланган алифбо қабул қилиниши бу йўналишдаги ишларимиз учун ҳам муҳим. Энди биз ўзбек тилининг мукаммал ­элек­трон корпусини яратишимиз керак. Бу жуда катта иш. Олти жилдли изоҳли луғатимизни, бошқа луғатларимиз ва тилга оид манбаларни рақамли тизимга тўлиқ киритишимиз зарур. Ҳозиргача бу имкониятларимиз чекланган эди. Ёзувдаги ўзгаришлар ана шу ишларни кенгайтиришга хизмат қилади деб ўйлайман.

Сунъий идрокни чинакам ўзбек қилиб гапиртира олишимиз керак. У ўзбек тилидаги сўзларнинг маъносини, ифода имкониятларини тўғри англасин, фикрни ўзбекча равон етказиб берсин. Бунинг учун тил корпуси, электрон луғатлар, интернет тилшунослиги билан боғлиқ ишларни охирига етказишимиз лозим.

Бунда мен янгиланган алифбога катта умид билан қарайман. У ўзбек тилининг рақамли имкониятларини кенгайтиришда муҳим восита бўлади. Лекин бунинг ўзи билан иш битмайди. Энди тилшунос дастурчилар, ахборот технологиялари мутахассислари биргаликда ишлаши, тилимизга оид бой илмий меросни замонавий ­элек­трон тизимларга жойлаштириши керак. Ана шунда бугун олдимизга қўяётган мақсадларимизга эришамиз.

— Суҳбатимиз давомида институтда бажарилаётган йирик илмий лойиҳалар ҳақида тўхталдингиз. Жумладан, юз жилдли “Ўзбек халқ ижоди ёдгорликлари” мажмуасини 2030 йилга қадар якунлаш режасини айтдингиз. Хўш, яқин уч-тўрт йил ичида яна қандай илмий натижаларга эришишни мақсад қилгансизлар? Институт фаолиятида қайси йўналишларга устувор аҳамият берилади?

— Илм фақат ўз-ўзи билан андармон бўлиб, ўзини ривожлантириш учунгина хизмат қилса, бундан халққа қандай наф тегади? Илмнинг ютуғи, энг аввало, мамлакат тараққиётига, халқнинг бугунги ва эртанги манфаатларига хизмат қилиши керак, тўғрими? Биз олдимизга вазифа қўйганда шуни доим ҳисобга оламиз.

Ҳозир институтимиздаги илмий тадқиқотлар натижаларини замонавий технологияларга татбиқ этишга алоҳида эътибор қаратяпмиз. Масалан, бизнинг “Ўзбек тили ва адабиёти” журналимиз бор. Унга 1958 йилда Ойбек домла асос солган. Ўзбек филологияси тарихида ўз ўрнига эга, анча нуфузли нашр. Биз ҳозир шу журнални электронлаштириш устида иш бошладик. Нега? Чунки олимларимизнинг тадқиқотлари, илм-фан янгиликлари кенг жамоатчиликка етиб бориши, улардан кўпроқ одам фойдалана олиши керак.

Яна бир катта ниятимиз бор. Алишер Навоий ижоди асрлар давомида ўрганиб келиняпти, бундан кейин ҳам ўрганилади. Лекин бир нарсага эътибор беринг. Биз Навоийни кўпроқ шоир сифатида таниймиз. Ваҳоланки, у зотнинг тарих, астрономия, математика, ҳатто шахматга оид фикрлари ҳам бор. Давлат арбоби сифатидаги фаолиятини олайлик. Буларнинг ҳар бири алоҳида тадқиқотларга мавзу бўлган. Аммо шу пайтгача кўп ҳолларда бир-биридан ажралган тарзда ўрганилган. Биз ана шу йўналишларни ўзаро боғлаб, Навоийнинг ижодий ва илмий меросини яхлит ўрганишни мақсад қилганмиз. Шу асосда институтимизда Алишер Навоий лабораториясини ташкил этиш устида иш кетяпти. Бу фақат бизнинг институт билан чекланадиган лойиҳа бўлмайди. Унга олий таълим муассасалари, илмий марказлар, Алишер Навоий номидаги халқаро жамоат фонди ва жойлардаги олимларимизни ҳам жалб қилишни истаймиз.

Халқаро илмий ҳамкорликни кенгайтир­япмиз. Яқинда қирғизистонлик, туркиялик олимлар билан анжуманлар ўтказдик. Олимларимизнинг Хитой, Туркия, Буюк Британияга илмий сафарлари режалаштирилган. Хорижда тадқиқотларимизга қизиқиш ортиб боряпти. Нима учун? Чунки бизда ўрганишга арзийдиган жуда катта манбалар бор. Қўлёзмаларимиз, луғатларимиз, адабий ва фольклор меросимиз — буларнинг ҳар бири жиддий илмий тадқиқотлар учун асос бўла олади. 2030 йилгача амалга оширишни режалаштирган ишларимиз орасида яна бир муҳим лойиҳа бор. Ўзбек тилининг олти жилдли изоҳли луғатини энди ўн жилдли шаклда нашр этиш устида ишлаяпмиз. Бу, албатта, тилшунослигимиз учун катта натижа бўлади.

Хуллас, олдимиздаги ишлар кўп. Миллий адабиёт назарияси, жадид адабий энциклопедияси, кўп жилдли ўзбек адабиёти тарихи, изоҳли ва шева луғатлари, Навоий меросини яхлит ўрганиш, илмий нашрларни рақамлаштириш — буларнинг барчаси устида қизғин иш кетяпти.

— Суҳбатимиз якунида бир савол бермоқчиман. Сиз институт раҳбари, тилшунос ва адабиётшунос олим сифатида ўзбек тилининг келажагини қандай тасаввур қиласиз? Айтайлик, беш-ўн йилдан кейин она тилимизнинг жаҳондаги мавқеи қандай бўлади? Бугун бошланган ишлар бизни қайси марраларга олиб чиқиши мумкин?

— Бугунги ишлардан келиб чиқиб, ишонч билан айта оламанки, кейинги беш-ўн йилда ўзбек тилининг имкониятлари янада кенгаяди. Эҳтимол, бу муддатда уни инглиз, француз, немис ёки араб тиллари билан бир қаторга қўйишимиз қийин бўлар. Лекин ўзбек тили ана шу тиллардан кам бўлмаган имкониятларга эга тил сифатида ривожланишига ишонаман. У замонавий технологиялар, илм-фан тилига айланади. Янги Ўзбекистонда амалга оширилаётган ишлар, халқимизнинг орзу-интилишлари, бугунги қарашлари жаҳонга она тилимизда ҳам тўлақонли етказилади.

Нима учун ўзбек тили жаҳоннинг нуфузли тиллари қаторидан ўрин олмаслиги керак? Нима учун унинг имкониятлари бошқа тилларникидан кам бўлиши керак? Энг аввало, ўзимиз шунга ишонишимиз зарур. Ўзимиз ишонмаган ишга бошқаларни қандай ишонтирамиз?

Ҳозир бу мақсадларга эришиш учун катта ишлар бошланган. Бу йўлда ҳар биримиз ўз вазифамизни бажаришимиз, бошланган ишларни қўллаб-қувватлашимиз зарур. Она тилимизнинг равнақи, унинг эртанги тақдири — ватаний иш, миллат иши. Агар шу масъулиятни барчамиз бирдек ҳис этсак, бир-биримизни қўллаб-қувватлаб, ҳамжиҳатликда ҳаракат қилсак, кўзлаган мақсадларимизга эришамиз.

— Мазмунли суҳбатингиз учун раҳмат.