Зеро, сўнгги йилларда икки мамлакат муносабатлари аниқ иқтисодий мазмун билан бойиди. Кун тартиби марказида саноат кооперацияси, ҳудудлараро алоқалар, қўшма ишлаб чиқаришлар ва ўзаро савдони кенгайтириш турибди.
Олий даражадаги мунтазам мулоқотлар икки томонлама ҳамкорлик ривожига амалий туртки бермоқда. 2017 йилдан буён икки мамлакат етакчилари саккиз марта учрашди. 2024 йил февралида Беларусь Президенти Александр Лукашенконинг Ўзбекистонга расмий ташрифи муҳим босқич бўлди. Мазкур ташриф якунлари бўйича қўшма баёнот қабул қилиниб, эришилган келишувларни амалга ошириш бўйича “йўл харитаси” тайёрланди.
2026 йил февралда Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Беларусь Бош вазири Александр Турчинни қабул қилди. Учрашувда олий даражадаги бўлажак давлатлараро тадбирларга тайёргарлик доирасида ҳамкорликнинг янги йўналишлари белгилаб олинди.
Амалий иш икки томонлама ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия орқали олиб борилмоқда. Комиссиянинг 2026 йил май ойидаги 12-йиғилишида томонлар ҳамкорликни янада ривожлантириш бўйича “йўл харитаси”ни тайёрлашни бошлади ва июль ойининг биринчи ўн кунлигида Минск шаҳрида Ўзбекистон ва Беларусь 3-ҳудудлараро форумини ўтказишга келишиб олди.
Ҳудудлараро ҳамкорлик икки томонлама кун тартибини кучайтирмоқда. 2017 йилдан буён икки мамлакат ҳудудлари вакилларининг 40 дан ортиқ ташрифи амалга оширилди. Корхоналар, саноат майдонлари ва ишбилармон доиралар ўртасида тўғридан тўғри алоқалар кенгаймоқда.
Ўзбекистон ва Беларусь ўртасида икки томонлама битим доирасида эркин савдо режими амал қилади. Шунингдек, ҳар икки давлат МДҲ эркин савдо ҳудудига киради. ШҲТ, БРИКС ва ЕОИИ каби кўп томонлама тузилмалар доирасидаги мулоқотни чуқурлаштириш ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Бу майдонларда иқтисодий барқарорлик, ишлаб чиқариш кооперацияси ва транспорт боғлиқлигини ривожлантиришга қаратилган ёндашувлар илгари сурилмоқда.
Савдо алоқалари динамикаси
Халқаро кескинлик, етказиб бериш занжирларидаги узилишлар ва дунёнинг етакчи иқтисодиётлари савдо сиёсатидаги ўзгаришлар шароитида давлатларимиз ўртасидаги савдо-иқтисодий муносабатлар ижобий динамикани сақлаб қолмоқда. 2017-2025 йилларда икки томонлама савдо ҳажми 5,3 баробар ошиб, 182,4 миллион доллардан 965 миллион долларга етди.
Ўсиш икки йўналишдаги етказиб беришлар ҳисобига таъминланди. Ўзбекистоннинг Беларусга экспорти қарийб 7 баробар ошиб, 27,4 миллион доллардан 186,5 миллион долларга етди. Беларусдан импорт эса 5 баробар кўпайиб, 155 миллион доллардан 778,5 миллион долларга етди.
2025 йил якунларига кўра, ўзаро савдо 25 фоиз ўсиб, 965 миллион долларга етди. Бу аввал белгиланган мақсадли кўрсаткичларга мос келади.
Беларусь Ўзбекистоннинг асосий савдо ҳамкорлари йигирматалигига киради. МДҲ мамлакатлари орасида у Ўзбекистон ташқи савдо айланмасида Россия ва Қозоғистондан кейин учинчи ўринни эгаллайди. Кейинги босқичда товар айланмасини 2030 йилга бориб 2 миллиард долларга етказиш вазифаси турибди. Бунинг учун томонлар қўшма дастур ишлаб чиқишга киришди.
Савдо таркиби ўсиш захиралари товар номенклатурасини кенгайтириш ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар етказиб бериш билан боғлиқ эканини кўрсатади. 2025 йилда Ўзбекистоннинг Беларусга экспорти асосини 39,3 фоиз саноат товарлари, 22,1 фоиз тайёр буюмлар ва 18,6 фоиз озиқ-овқат маҳсулотлари ташкил этди. Машина ва транспорт ускуналари улуши 5,7 фоиз, кимё маҳсулотлари 4,7 фоиз, хизматлар 6,5 фоиз бўлди.
Беларусдан импорт таркибида озиқ-овқат маҳсулотлари (38,1 фоиз), ноозиқ-овқат хомашёси (19,5 фоиз), машина ва транспорт ускуналари (15,5 фоиз) ҳамда саноат товарлари (11,1 фоиз) устунлик қилди. Минерал ёқилғи ва мойлар улуши 3,4 фоиз, хизматлар 5,5 фоизни ташкил этди.
Шаклланган савдо таркиби икки мамлакат иқтисодиётлари бир-бирини тўлдираётганини акс эттиради. Беларусь озиқ-овқат, техника, ускуналар ва саноат маҳсулотлари етказиб беришда мустаҳкам ўринга эга. Ўзбекистон эса саноат товарлари, тайёр буюмлар, озиқ-овқат маҳсулотлари, тўқимачилик ва машинасозлик маҳсулотларининг айрим турлари экспортини кенгайтирмоқда.
2030 йилга бориб, 2 миллиард долларлик мақсадли кўрсаткичга чиқиш барқарор экспорт позицияларини кенгайтириш, ишлаб чиқарувчилар ва дистрибьюторлар ўртасида тўғридан тўғри алоқаларни кучайтириш, маҳсулотларни сертификатлаш ва корхоналар кооперациясини ривожлантиришни талаб этади.
Инвестиция ва қишлоқ хўжалиги
Савдо ҳажми ўсиши билан инвестициявий ҳамкорлик ҳам кучаймоқда. 2017 йилдан буён Ўзбекистонда Беларусь капитали иштирокидаги корхоналар сони қарийб 12 баробар ошди. Бугун мамлакатимизда 63 та қўшма корхона ва юз фоизли Беларусь капиталига эга 195 та корхона фаолият юритмоқда.
2025 йилда Беларусдан инвестициялар ҳажми 76,5 миллион доллардан ошди. 2016-2025 йилларда уларнинг жами ҳажми 170,2 миллион доллардан ортиқни ташкил этди. Беларусда эса Ўзбекистон инвестициялари иштирокида 110 дан ортиқ корхона фаолият кўрсатмоқда.
Беларусь инвестициясининг асосий йўналишлари тўқимачилик маҳсулотлари, тайёр кийим-кечак, чарм ва фармацевтика маҳсулотлари, қишлоқ хўжалиги техникаси, ўсимлик ва чорвачилик маҳсулотлари ҳамда озиқ-овқат ишлаб чиқариши билан боғлиқ.
Саноат кооперацияси иқтисодий ҳамкорликнинг асосий йўналишига айланмоқда. Бу жараён машинасозлик, электротехника, фармацевтика, озиқ-овқат саноати, тўқимачилик, чарм-пойабзал тармоғи ва қурилиш материаллари ишлаб чиқаришини қамраб олмоқда.
Қишлоқ хўжалиги машинасозлиги энг кўзга кўринган йўналишлардан бири бўлиб қолмоқда. Беларусь тракторлари, комбайнлари ва махсус техникаси Ўзбекистон бозорида барқарор ўринга эга. Тошкент вилоятида “BELARUS” тракторларини қўшма ишлаб чиқариш йўлга қўйилган. Минск трактор заводи билан ҳамкорликда Нурафшон шаҳрида “AGROMAX TECHNIC” МЧЖ лойиҳаси ривожланмоқда.
Бу йўналишнинг амалий аҳамияти мамлакатимиз қишлоқ хўжалигини модернизациялаш билан боғлиқ. Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалиги техникаси импорти 410 миллион долларга баҳоланади, йиллик талаб эса қарийб 10 минг дона техникани ташкил этади. Йилига 4 мингтагача трактор ишлаб чиқариш режаси тайёр техникани етказиб беришдан маҳаллийлаштириш, сервис, бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш ва саноат базасини кенгайтиришга ўтиш имконини беради.
“Enco Group” томонидан “Энергокомплект” компанияси билан ҳамкорликда юқори кучланишли кабель маҳсулотлар ишлаб чиқаришга қаратилган ҳамкорлик фикримизга яна бир ёрқин мисолдир. Лойиҳа Оҳангарон туманида мис кластерини ривожлантириш билан боғлиқ ва Ўзбекистоннинг хомашёни чуқур қайта ишлаш вазифасига мос келади. Бу экспорт салоҳиятига эга тайёр саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш имконини беради.
Қарши шаҳрида давлатларимиз ҳамкорлигида яна бир қўшма корхона — “UzShoes” самарали фаолият юритмоқда. Лойиҳа чарм-пойабзал саноатида кооперация имкониятлари мавжудлигини кўрсатади. Бу соҳада Ўзбекистон хомашё базаси ва ишлаб чиқариш қувватларига, Беларусь эса саноат қайта ишлови ва тайёр маҳсулотни бозорга олиб чиқиш бўйича тажрибага эга.
2026 йил май ойида Тошкентда икки мамлакатнинг соҳа вазирликлари ўртасида озиқ-овқат соҳасида ҳамкорлик тўғрисида битим имзоланганди. Амалий кун тартибига кейинчалик Ўзбекистонга мақсадли етказиб бериш учун Беларусда чорвачилик кластерларини ташкил этиш масаласи ҳам киритилди.
Истиқболли йўналишлар
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар марказининг баҳолашича, Ўзбекистон ва Беларусь ҳамкорлигини янада ривожлантириш учун энг юқори салоҳият икки мамлакат имкониятлари бир-бирини тўлдирадиган тармоқларда жамланган.
Агросаноат соҳасида имкониятлар, аввало, Ўзбекистон мева-сабзавот маҳсулотлари етказиб беришини кенгайтириш ва Беларусь технологияларини қишлоқ хўжалигига жорий этиш билан боғлиқ.
Узоқ муддатли самарани технологик ҳамкорлик бериши мумкин. Бу йўналиш “ақлли” деҳқончилик, GPS технологиялари, тупроқ ва ҳосилдорликни мониторинг қилиш сенсорлари, учувчисиз технологиялар, селекция, уруғчилик, озуқа ишлаб чиқариш ва наслчилик чорвачилигини қамраб олади. Ўзбекистон учун бу аграр сектор маҳсулдорлигини ошириш билан боғлиқ бўлса, Беларусь учун агротехнологиялар ва сервис ечимлари бозорида иштирокини кенгайтириш имкониятини очади.
Электротехника ва кабель маҳсулотлар соҳасида истиқболлар Беларусь бозорининг юқори импорт сиғими ва Ўзбекистон саноат салоҳиятининг ўсиши билан боғлиқ. Беларусь трансформаторлар, электр кабеллари, телевизор ва мониторлар, электр иситкичлар, электр плиталар, музлаткичлар ва кондиционерларни ўз ичига олган кенг турдаги электротехника маҳсулотларини импорт қилади. Ушбу позициялар бўйича умумий импорт сиғими 850 миллион доллардан ошади. Ўзбекистон электротехника саноати ривожланаётганини ҳисобга олганда бу йўналиш тайёр маҳсулот экспортини кенгайтириш йўналишларидан бирига айланиши мумкин.
Беларуснинг техника, трансформатор, кабель маҳсулотлари ва электроника ишлаб чиқарувчилари билан кооперация алоҳида аҳамиятга эга. “Атлант”, “Брестгазоаппарат”, Минск электротехника заводи, “Энергокомплект”, “Интеграл” ва “Планар” компаниялари билан ҳамкорлик истиқболлидир. Эҳтимолий лойиҳалар маҳаллийлаштириш ва электроника соҳасида илмий ишлаб чиқариш базасини яратишни қамраб олиши мумкин.
Фармацевтика йўналиши ҳамкорликнинг технологик сегментларидан бири ҳисобланади. Беларусь дори-дармон, вакциналар, иммунологик препаратлар ва тиббий буюмларни ўз ичига олган кенг турдаги фармацевтика ва тиббиёт маҳсулотларини импорт қилади. Ушбу позициялар бўйича умумий импорт сиғими 460 миллион доллардан ошади.
Бундай кооперация формати дори-дармонни маҳаллийлаштиришни кучайтиради, илмий ишлаб чиқариш ҳамкорлигини кенгайтиради ва фармацевтика саноатининг экспорт салоҳиятини оширади.
Озиқ-овқат саноатида “Санта Бремор” ва “Савушкин продукт” компаниялари билан лойиҳалар қизиқиш уйғотади. Гап Тошкент ва Хоразм вилоятларида балиқ маҳсулотлари ишлаб чиқариш, шунингдек, Бухоро, Навоий ва Сирдарё вилоятларида сутни қайта ишлашни ривожлантириш ҳақида бормоқда.
Тўқимачилик, тикувчилик ва чарм-пойабзал тармоқларида имкониятлар Беларусь бозорининг юқори импорт сиғими билан боғлиқ. Беларуснинг тўқимачилик ва кийим-кечак импорти 1,4 миллиард долларга баҳоланади. Ушбу импорт кийим-кечак, трикотаж матолар, пахта газламалари, уй тўқимачилиги ва гиламларни қамраб олади.
Беларуснинг чарм-пойабзал маҳсулотлари бўйича умумий импорт сиғими 400 миллион доллардан ошади. Бу пойабзал, чарм-галантерея ва ярим тайёр маҳсулотлар етказиб беришни кенгайтириш учун кенг имкониятлар очади.
Қурилиш материаллари соҳасида истиқболлар Ўзбекистонда индустриал қурилишга юқори талаб ва Беларуснинг тайёр қурилиш ечимлари ишлаб чиқариш имкониятлари билан боғлиқ. Сэндвич панеллар, пластик қувурлар ва металл маҳкамлагичлар бўйича Беларуснинг умумий импорт сиғими 350 миллион доллардан кўп.
Ўзаро етказиб беришни ошириш барқарор йўналишлар — ташиш жараёнларини рақамлаштириш, чегарадаги тартиб-таомилларни мақбуллаштириш ва омбор инфратузилмасини ривожлантиришни талаб қилади. Амалий йўналишлар сифатида Беларусь темир йўлининг “Электрон ташиш” тизимини жорий этиш, икки мамлакат логистика уюшмалари ҳамкорлиги, автомобиль йўлларида электрон тўлов йиғишни қўллаш, чегарада юк автоташувлари масалаларини ҳал этиш, Могилёв вагонсозлик заводи билан вагон таркибини ишлаб чиқариш, йиғиш ва таъмирлаш бўйича қўшма корхоналар ташкил этиш кўриб чиқилиши мумкин.
Хулоса
Жаҳон иқтисодиёти ўзгариб бораётган шароитда Ўзбекистон ва Беларусь ўртасидаги ҳамкорлик стратегик аҳамият касб этмоқда. Гап Беларусь ва Марказий Осиёнинг энг жадал ривожланаётган бозорларидан бири бўлган Ўзбекистон ўртасида барқарор саноат кооперациясини шакллантириш ҳақида бормоқда. Жаҳон банки баҳолашича, 2026-2028 йилларда Ўзбекистон иқтисодиётининг ўсиш суръати ўртача йиллик 6 фоиздан юқори бўлади. Ички талаб, саноат салоҳияти ва инвестиция фаоллигининг кенгайиши Беларусь корхоналари учун қишлоқ хўжалиги машинасозлиги, агросаноат мажмуаси, фармацевтика, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, озиқ-овқатни қайта ишлаш ҳамда логистика соҳаларида янги имкониятлар яратади.
Беларусь учун Ўзбекистон йўналиши маҳсулот етказиб бериш ҳажмини кенгайтириш, ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш ва узоқ муддатли саноат кооперациясини ривожлантириш имкониятлари ортиб бораётгани билан аҳамиятлидир.
Ўзбекистон Президентининг Беларусь Республикасига ташрифи саноат кооперациясини янада кенгайтириш ва икки мамлакат ўртасида тўпланган салоҳиятни амалга оширишда муҳим босқич бўлиши шубҳасиз. Асосий вазифа янги қўшилган қиймат занжирларининг ажралмас қисмига айланадиган мустаҳкам ишлаб чиқариш пойдеворини яратишдан иборат.
Хуршид АСАДОВ,
Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси
ҳузуридаги Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази директори ўринбосари
