Бироқ интернет ва ижтимоий тармоқларда тарқалаётган турли парҳезлар, “тез оздирувчи” усуллар ҳамда илмий асосланмаган тавсиялар кўпчиликни адаштириб қўймоқда. Натижада айрим инсонлар қисқа муддатда вазн ташлашга эришса-да, бироқ кейинчалик соғлиғида муаммолар пайдо бўлиши ёки йўқотилган вазн яна қайтиб келиши мумкин.

Озиш учун оч қолиш керакми? Кечки овқатдан воз кечиш фойдалими? Интервалли очлик кимларга мос? Қайси маҳсулотларни чеклаш зарур? Ушбу саволларга аниқ жавоб олиш мақсадида Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази ассистенти, шифокор-диетолог Нилуфар Aҳунова билан суҳбатлашдик.

Мутахассиснинг таъкидлашича, соғлом озишнинг энг муҳим шарти — бу интизом, сабр ва турмуш тарзини босқичма-босқич ўзгартиришдир.

Озишнинг энг соғлом ва хавфсиз усули қандай?

Диетологнинг айтишича, организм учун энг хавфсиз вазн йўқотиш усули — вазнни аста-секин камайтиришдир. Ҳафтасига тахминан 0,5–1 килограмм вазн ташлаш организмга салбий таъсир кўрсатмайди.

— Кўпчилик қисқа муддатда катта натижа кутади. Aйнан мана шу энг катта хатолардан бири. Организмга кескин юклама бериш, қаттиқ парҳезлар ва очлик аксарият ҳолларда салбий оқибатларга олиб келади. Вазн ташлаш жараёнида тўғри овқатланиш, жисмоний фаоллик, сифатли уйқу ва дам олиш бир-бири билан уйғун бўлиши керак, — дейди мутахассис.

Нега уйқу озишда муҳим аҳамиятга эга?

Суҳбат давомида мутахассис уйқунинг аҳамиятига алоҳида тўхталди. Унинг таъкидлашича, организмда мелатонин гормони ишлаб чиқарилиши уйқу сифати билан чамбарчас боғлиқ. Ушбу гормон уйқу ва уйғоқлик жараёнларини бошқаради, руҳий ҳолатга ижобий таъсир кўрсатади, иммун тизимини қўллаб-қувватлайди ва моддалар алмашинувининг меъёрида ишлашига ёрдам беради.

Етарли уйқу инсоннинг диққатини оширади, хотирасини мустаҳкамлайди ҳамда стресс даражасини камайтиради. Шу сабабли озишни истаган инсонлар аввало уйқу режимини тартибга солиши лозим.

Тўғри овқатланиш нима дегани?

Мутахассисга кўра, тўғри овқатланиш фақат калорияни камайтириш эмас. Рационда оқсиллар, фойдали ёғлар, сабзавотлар, мевалар ва организм учун зарур бўлган витамин ҳамда микроэлементлар етарли бўлиши керак. Шунингдек: фастфуд маҳсулотларини камайтириш, қайта ишланган озиқ-овқатларни чеклаш, шакар истеъмолини назорат қилиш, порция ҳажмига эътибор бериш ҳамда кун давомида етарли миқдорда сув ичиш тавсия етилади. Овқатни шошилмасдан истеъмол қилиш ҳам соғлом овқатланишнинг муҳим қисми ҳисобланади.

Диета фойдалими ёки хавфлими?

Кўпчилик диета деганда ўзини оч қолдириш ёки фақат айрим маҳсулотларни истеъмол қилишни тушунади.

— Диета бу оч қолиш дегани емас. Тўғри тузилган овқатланиш тартиби организмга фойда беради. Aммо икки кун амал қилиб, кейин режимни бузиш ёки кескин чекловлар қўллаш соғлиқ учун зарарли бўлиши мумкин, — дейди мутахассис.

Тез оздирувчи парҳезларнинг қандай зарари бор?

Мутахассис кескин вазн ташлашга қаратилган парҳезларни тавсия етмади. Бундай усуллар: ҳолсизлик, кайфиятнинг тез-тез ўзгариши, мушак массасининг камайиши, моддалар алмашинувининг бузилиши ҳамда вазннинг қайта ортиши каби муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

Кечки овқатдан воз кечиш керакми?

Кўпчилик вазн ташлаш учун кечки овқатни бутунлай бекор қилишга ҳаракат қилади. Бироқ мутахассис буни нотўғри деб ҳисоблайди. Унинг айтишича, кечки овқатни умуман истеъмол қилмаслик организм учун стресс ҳолатини юзага келтиради. Муҳими, кечки овқат енгил ва меъёрида бўлишидир. Вазн ташлашни истовчилар учун кечки овқатни соат 18:00–18:30 гача истеъмол қилиш тавсия етилади.

Спорт билан шуғулланиш учун энг яхши вақт қайси?

Диетологнинг фикрича, спорт билан шуғулланиш учун энг яхши вақт — инсоннинг ўзи учун қулай бўлган вақт. Муҳими, машғулотлар мунтазам бўлиши керак. Жисмоний машқдан 2,5–3 соат олдин овқатланиш тавсия этилади. Машғулотдан кейин еса бирданига оғир таом истеъмол қилиш мақсадга мувофиқ емас.

Озишга ёрдам берувчи маҳсулотлар қайсилар?

Мутахассис сабзавотларнинг рациондаги ўрни жуда муҳим эканини таъкидлади. Озиш жараёнида қуйидаги маҳсулотлар фойдали ҳисобланади: помидор, бодринг, кўкатлар, брокколи, карам ва булғор қалампири.

Мевалардан эса олма, нок, апельсин, мандарин ва резавор мевалар тавсия этилади. Бироқ ҳар бир инсоннинг организми турлича бўлгани учун маҳсулотлар индивидуал равишда танланиши керак.

Қайси маҳсулотларни чеклаш керак?

Мутахассиснинг айтишича, газли ширин ичимликлар ва фастфуд маҳсулотлари организм учун энг зарарли одатлардан биридир. Бундан ташқари, қовурилган таомлар, ўта ёғли маҳсулотлар, ширинликларнинг ортиқча истеъмоли ҳам вазн ортишига сабаб бўлади.

Ширин ичимликлар қондаги глюкоза миқдорини оширади, моддалар алмашинувига салбий таъсир кўрсатади ва семириш хавфини кучайтиради.

Оч қолиш озишга ёрдам берадими?

Мутахассиснинг таъкидлашича, оч қолиш соғлом озиш усули эмас. Дастлаб инсон вазни камайгандек кўринса-да, кейинчалик организм стресс ҳолатига тушади ва бу вазннинг қайта ортишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун вазн ташлаш учун овқатдан воз кечиш эмас, балки рационни тўғри ташкил етиш муҳим.

Кунига қанча сув ичиш керак?

Соғлом инсон учун кунига ўртача 1,5–2 литр сув ичиш тавсия етилади. Aммо айрим касалликларда сув миқдори шифокор тавсиясига кўра ўзгартирилиши мумкин.

Ҳуснбузар ва овқатланиш ўртасида боғлиқлик борми?

Шифокорнинг айтишича, ҳуснбузарларнинг пайдо бўлишига ҳазм тизимидаги муаммолар, нотўғри овқатланиш ва стресс ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

Шунингдек, тери парвариши ва шахсий гигиенага еътибор бермаслик ҳам ушбу муаммони кучайтиради.

Витаминлар нега муҳим?

Организмда витамин ва микроэлементлар етишмаслиги ҳолсизлик, уйқучанлик, соч тўкилиши, тирноқларнинг мўртлашиши ҳамда тери билан боғлиқ муаммоларга сабаб бўлиши мумкин. Мутахассис оқсил, темир, рух, омега-3, омега-6, омега-9 ҳамда C, Д ва Б гуруҳи витаминлари организм учун алоҳида аҳамиятга ега еканини таъкидлади.

Озишда энг кўп учрайдиган хатолар қайсилар?

Мутахассисга кўра, одамлар энг кўп қуйидаги хатоларга йўл қўяди: тез натижа кутиш, доимий равишда тарозига қараш, нотўғри парҳезларга амал қилиш, бир муддат амал қилиб, кейин режимни бузиш.

Интервалли очлик ҳамма учун мосми?

Сўнгги йилларда оммалашган интервалли очлик усули ҳам ҳар бир инсон учун мос келавермайди. Диетологнинг айтишича, бу усул: болалар, ҳомиладор аёллар, эмизикли оналар, ҳазм тизими билан боғлиқ муаммолари бўлган беморларга тавсия етилмайди. Зеро, бундай усулни қўллашдан олдин албатта мутахассис билан маслаҳатлашиш лозим.

Aсабийлашиш оздирадими?

Бу фикр қисман тўғри бўлса-да, доим ҳам шундай емас. Стресс айрим инсонларда иштаҳани камайтирса, бошқаларда аксинча кучайтиради. Кортизол гормони кўпайиши еса қорин соҳасида ёғ тўпланишига сабаб бўлиши мумкин.

Вазн қайтиб келмаслиги учун нима қилиш керак?

Мутахассиснинг айтишича, вазн ташлашдан ҳам муҳимроғи уни сақлаб қолишдир. Бунинг учун: соғлом овқатланишни одатга айлантириш, мунтазам ҳаракат қилиш, уйқу режимига риоя етиш, стрессни назорат қилиш ҳамда мутахассис тавсияларига амал қилиш керак.

Соғлом ҳаётнинг учта олтин қоидаси

Суҳбат якунида Нилуфар Aҳунова соғлом турмуш тарзини бошламоқчи бўлган инсонларга уч муҳим тавсияни берди: Биринчиси — сифатли уйқу. Иккинчиси — мувозанатли ва тўғри овқатланиш. Учинчиси — мунтазам жисмоний фаоллик.

Инсон ўз олдига мақсад қўйиб, унга қатъият билан амал қилса, соғлом вазн ва яхши саломатликка албатта эриша олади. Энг муҳими, тез натижа ортидан қувмаслик, организмга қулоқ тутиш ва соғлом турмуш тарзини кундалик одатга айлантиришдир.

Зулхумор Aкбарова