Сўнгги йилларда мамлакатимизда бизнес юритиш муҳитини яхшилаш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Солиқ юки қисқартирилди, кўплаб лицензия ва рухсат бериш тартиблари соддалаштирилди, давлат хизматлари рақамлаштирилди, тадбиркорларни текшириш тизими қайта кўриб чиқилди.

Шу билан бирга, тадбиркорлар билан доимий мулоқотлар, улар билдирган фикрлар ва таҳлиллар кўрсатмоқдаки, бугун тадбиркорлик фаолиятига тўсқинлик қилаётган муаммолар ортиқча маъмурий талаблар, ҳуқуқни қўллашдаги зиддиятлар ва бюрократик ёндашувлар билан боғлиқ.

Президентимиз ҳузурида тадбиркорлар билан ўтказилган мулоқотлар, жойлардаги ўрганишлар ва билдирилган таклифлар асосида бизнес муҳитини янада яхшилаш, тадбиркорлик фаолиятига тўсқинлик қилаётган омилларни бартараф этиш ҳамда қонунчиликни такомиллаштиришга қаратилган тақдимот ўтказилди. Тақдимотда соҳадаги долзарб масалалар атрофлича муҳокама қилиниб, мутасаддиларга аниқ вазифалар белгилаб берилди.

Жумладан, сўнгги вақтларда тадбиркорлар ва жамоатчилик томонидан муҳокама қилинаётган энг долзарб масалалардан бири пешлавҳалар ва ташқи ахборот объектларини реклама сифатида баҳолаш амалиётидир.

Амалдаги тартибга кўра, айрим ҳолатларда тадбиркорлик субъектининг номи, фаолият тури ёки бренд белгиси ҳам реклама сифатида баҳоланиб, тадбиркордан алоҳида паспорт расмийлаштириш ва тегишли тўловларни амалга ошириш талаб қилинмоқда эди.

Натижада бизнес субъектлари қўшимча маъмурий ва молиявий босимга дуч келмоқда. Айрим ҳудудларда маҳаллий ҳокимликлар томонидан реклама паспорти расмийлаштирилмагани сабабли пешлавҳаларни демонтаж қилиш ҳолатлари кузатилмоқда. Бу эса тадбиркорнинг мулкига зарар етказиш билан бирга унинг иқтисодий фаоллигига ҳам салбий таъсир кўрсатмоқда.

Масалан, Тошкент шаҳрида фаолият юритувчи умумий овқатланиш тармоғида бренд белгилари олиб ташланиши натижасида буюртмалар сони 10 фоиз, ойлик тушум эса ўртача 100 миллион сўмга камайган. Бу рақамлар ортида фақат битта тадбиркорнинг зарари эмас, балки хизмат кўрсатиш соҳасидаги иқтисодий фаолликнинг пасайиши ҳам мужассам.

Реклама жойи паспортини олмаган юридик шахсларга БҲМнинг 50 баравари миқдорида жарима қўлланилиши белгиланган бўлиб, 2025 йилнинг ўзида 384 шахсга нисбатан жами 8,2 миллиард сўм жарима қўлланган.

Аслида эса кўплаб хорижий давлатларда пешлавҳа реклама эмас, балки тадбиркорлик субъектини идентификация қилиш воситаси ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, тадбиркорлик субъектининг номи ва фаолият тури ҳақидаги ахборотни реклама ҳисобламаслик, бунинг учун паспорт талабини бекор қилиш ҳамда “дизайн-код” талабларини босқичма-босқич жорий этиш, аввало, маданий мерос ҳудудларида қўллаш бўйича таклифлар бизнес муҳитини эркинлаштиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди.

Тадбиркорлик фаолиятининг барқарор ривожланишидаги яна бир муҳим масала солиқ соҳасида ҳуқуқий барқарорлик етарли даражада таъминланмаганидадир. Айрим солиқ имтиёзлари Президент фармонлари ва ҳукумат қарорлари билан берилган бўлса-да, улар Солиқ кодексига киритилмагани сабабли амалиётда турли номувофиқликлар юзага келмоқда.

Бу эса тадбиркор учун энг муҳим омил — ҳуқуқий ишонч тамойилига салбий таъсир кўрсатади. Чунки тадбиркор инвестиция киритаётганда қабул қилинган қарорларнинг барқарорлигига таянади. Агар бу қарорлар кейинчалик бошқача талқин қилиниб, қўшимча солиқ ва пенялар ҳисобланса, бу инвестиция муҳитига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Жумладан, камида тўрт юлдузли меҳмонхоналар учун белгиланган солиқ имтиёзлари Солиқ кодексига киритилмагани сабабли сўнгги вақтларда 35 нафар тадбиркорнинг 30,3 миллиард сўмлик имтиёзлари бекор қилиниб, қўшимча солиқ ва пенялар ҳисобланган.

Бу ҳолат иқтисодиётда бир муҳим ҳақиқатни намоён этмоқда: инвестор учун имтиёзнинг ўзи эмас, унинг ҳуқуқий кафолати муҳим. Шу боис, солиқ имтиёзларини Солиқ кодексига тўлиқ интеграция қилиш ва уларнинг ҳуқуқий аниқлигини таъминлаш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан биридир.

Солиқ маъмурчилигида тадбиркорларни қийнаётган яна бир жиддий масала пеняларнинг асосий қарздорлик суммасидан ошиб кетишидир. Айрим ҳолларда нисбатан кичик солиқ қарзи йиллар давомида катта молиявий юкка айланмоқда.

Масалан, Нуробод туманидаги тадбиркорнинг 30,8 миллион сўмлик ҚҚС қарзига 37,3 миллион сўм пеня ҳисоблангани бу соҳада мутаносиблик тамойилини таъминлаш зарурлигини кўрсатади.

Бозор иқтисодиёти шароитида жазо чоралари тадбиркорлик фаолиятига салбий таъсир кўрсатиш воситасига эмас, балки интизомни таъминлаш механизмига айланиши керак. Шу боис, пеня миқдорини асосий қарздорлик суммасидан оширмаслик бўйича ҳуқуқий нормаларни қайта кўриб чиқиш иқтисодий адолат нуқтаи назаридан муҳим аҳамиятга эга.

Назорат-касса техникаси билан боғлиқ жарималар масаласи ҳам қайта кўриб чиқишни талаб этади. Амалда чек бермаслик билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик учун 5 миллион сўм миқдорида ягона жарима белгиланган. Бироқ бу жарима йирик бизнес ва кичик тадбиркор учун бир хил қўлланилмоқда.

Натижада айрим кичик тадбиркорлик субъектлари молиявий босимга дош бера олмай, ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлмоқда. Масалан, бир тадбиркорлик субъекти 35 марта текширилиб, унга 260 миллион сўм жарима қўлланилган. Бошқа бир субъект эса бир неча текширувдан кейин ўз фаолиятини тугатган.

Рақамлаштириш жараёнлари ҳам иқтисодиёт учун катта имкониятлар очмоқда. Бироқ рақамли бошқарув инсон омилини қисқартириши билан бирга ҳуқуқий масъулиятни ҳам аниқ белгилаши лозим.

Бугун ҚҚС тўловчиси гувоҳномасини тўхтатиб туриш тўғрисидаги қарорлар автоматлашган тарзда қабул қилинмоқда. Бироқ амалиётда бундай қарорларнинг айримлари судлар томонидан ҳақиқий эмас деб топилмоқда. 2025 йилда 200 дан ортиқ шундай қарор бекор қилингани рақамлаштириш жараёнлари ҳам ҳуқуқий кафолатлар билан уйғун бўлиши шартлигини кўрсатади.

Умумий овқатланиш соҳасидаги айрим тартиб-таомиллар тадбиркорлар учун ортиқча маъмурий юкни келтириб чиқармоқда. Хусусан, ҚҚСнинг бир қисмини қайтариш тартибида нақд пулсиз тушум улушига боғлиқ талаблар айрим ҳолатларда нақд тушумларни яшириш хавфини юзага келтириши мумкин.

Шунингдек, экологик экспертиза ва компенсация тўловлари билан боғлиқ ортиқча тартиб-таомиллар ҳам кичик бизнес учун қўшимча харажат ва вақт талаб қилмоқда. Айрим ҳолатларда компенсация миқдори жуда кичик бўлса-да, уни расмийлаштириш жараёнининг ўзи тадбиркор учун ортиқча бюрократик юкка айланмоқда.

Таҳлиллардан кўриниб турибдики, бугунги кунда тадбиркорликни ривожлантиришнинг асосий шарти янги имтиёзлар бериш билан бир қаторда ортиқча бюрократик тўсиқларни қисқартириш, ҳуқуқий аниқликни таъминлаш ва давлат органлари фаолиятида “қўллаб-қувватлаш” тамойилини қарор топтиришдан иборат.

Шу маънода, бугун тадбиркорликни ривожлантириш масаласи фақат иқтисодий кўрсаткичлар ёки статистик рақамлар билан эмас, балки мамлакатнинг барқарор иқтисодий ва ижтимоий тараққиёти билан ҳам бевосита боғлиқ.

Давлатимиз раҳбари тақдимотда тадбиркорлик учун ортиқча тўсиқларни камайтириш, назорат ва тартибга солиш механизмларини соддалаштириш, рақамлаштириш жараёнларини бизнес учун қулайлик яратадиган самарали воситага айлантириш зарурлигини алоҳида таъкидлади.

Шунингдек, мутасаддиларга мавжуд саноат қувватларини тўлиқ ишга солиш, корхоналарни молиявий соғломлаштириш, ишлаб чиқариш ва экспорт ҳажмини ошириш, янги иш ўринлари яратиш ҳамда тадбиркорлар учун янада қулай шарт-шароитларни кенгайтириш юзасидан аниқ топшириқлар берилди.

Бу, аввало, мамлакатимизда тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ва хусусий секторни иқтисодиётнинг асосий драйверига айлантириш борасидаги ислоҳотлар изчил давом этаётганини кўрсатади. Чунки замонавий иқтисодиёт шароитида тадбиркорга давлат идоралари эшигида сарсон бўлиб юрадиган субъект эмас, балки иқтисодий ўсишни таъминлайдиган асосий куч сифатида қаралиши лозим.

Агар тадбиркор вақт ва ресурсини ортиқча бюрократик жараёнларга эмас, ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш, инновация ва экспортни кенгайтиришга сарфласа, бу бутун иқтисодиёт самарадорлигига ижобий таъсир кўрсатади.

Бизнес-омбудсман тадбиркорлар ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, давлат органлари билан бизнес ўртасида очиқ ва конструктив мулоқотни таъминлаш ҳамда тадбиркорлик фаолиятига тўсқинлик қилаётган тизимли муаммоларни аниқлаб, уларни бартараф этиш йўналишидаги ишларни изчил давом эттиради.

Амалиётда учраётган муаммоларни таҳлил қилиш, ҳуқуқни қўллашдаги номувофиқликларни аниқлаш, тадбиркорлик муҳитига салбий таъсир кўрсатаётган ортиқча маъмурий тартиб-таомилларни қисқартириш ва қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифларни ишлаб чиқиш орқали иқтисодий ислоҳотларнинг самарадорлигини таъминлашга ҳисса қўшади.

Бугун тадбиркор учун энг муҳим масала ҳуқуқий кафолат ва ишончдир. Агар тадбиркор ўз ҳуқуқлари ҳимоя қилинишига, муаммоси эшитилишига ва давлат органлари билан муносабатларда қонунийлик таъминланишига ишонса, у ўз фаолиятини янада кенгайтиради, янги инвестиция киритади ва янги иш ўринлари яратади.

Абдуманноп БЎРИЕВ,

Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари

ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил