Ўзбекистон мустақиллик йилларида мураккаб йўлни босиб ўтди. Айниқса, кейинги ўн йилликда муаммолар ечимига қаратилган тезкор чоралар, шиддатли ислоҳотлар мамлакатимиз етакчисининг инсон тақдирига юксак ғамхўрлигини ва бу борадаги қатъий сиёсий иродаси, оқилона қарорларини яққол ифода этди.

Президентимиз бошчилигидаги кенг кўламли ислоҳотлар нафақат давлат бошқарувини, балки халқимиз тафаккурини, ҳаётимиз фалсафасини, қонун устуворлигига доир қарашларни ҳамда энг асосийси, барчамизнинг дунёқарашимизда инсон қадрига муносабатни тубдан ўзгартирди.

Давлатимиз раҳбарининг халқни севиш ва Ватанга сидқидилдан хизмат қилишдек олий саодатга йўғрилган шахсий намунаси Янги Ўзбекистон руҳига айланди.

35 йиллик сарҳисобдан — янги тараққиёт босқичига

Яқиндагина юртимиз ҳаётидаги энг улуғ, энг қутлуғ сана — Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллиги байрами Ватанимизнинг барча ҳудудида баланд руҳ ва кўтаринки кайфиятда кутиб олинди.

Бу йил ушбу тарихий сана янги Ўзбекистоннинг бугунги улкан салоҳияти ва жаҳон майдонидаги нуфузига мувофиқ “Ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва келажак яратамиз!” деган бош ғоя асосида кенг нишонланди. Айниқса, асосий байрам тадбирининг Ватанимиз фахри бўлган Янги Тошкентда ўтказилгани унга ўзгача шукуҳ бағишлади.

Барча байрамларимиз муносабати билан Президентимиз табригида қилинган ишлар ва режаларнинг баён этилиши ўзига хос институтга айланди. Аммо олдингиларидан фарқли ўлароқ давлатимиз раҳбарининг мустақилликнинг 35 йиллиги тантаналарида сўзлаган нутқи дастурий аҳамиятга эга бўлди.

Чуқур мазмун, теран таҳлилга таянган барча ташаббус ва вазифалар халқимиз фаровонлиги ва Ватанимиз тараққиётининг стратегик мақсадларини акс эттирди. Айнан шунинг учун ҳам ушбу нутқни халқимиз жуда катта кўтаринкилик ва олқиш билан қарши олди. Яъни бугунги ислоҳотлар ҳамда барчамизнинг олдимизда турган устувор вазифалар яхлит сиёсий тизимга бирлаштирилди.

Президентимиз мамлакатимиз ўз тараққиётининг мутлақо янги даврига қадам қўяётганини, келгуси 10 йиллик биз учун миллий юксалиш даври бўлишини алоҳида таъкидлади. Шу мақсадда инсон қадрини янада юксалтирадиган 7 та миллий дастур амалга оширилишини эълон қилди.

Ушбу миллий дастурлар таълим ва тиббиётдан тортиб, юқори технологияли иқтисодиёт, экология, адолат, маҳалла ва ташқи сиёсатгача бўлган устувор йўналишларни ягона мақсад атрофида бирлаштиради.

Асл қудрат мезони — янгиланишлар марказида

Президентимизнинг нутқи узоқ ва яқин тарихимизнинг сабоқлари, янги Ўзбекистон ислоҳотлари ва келгуси тараққиёт мақсадларини уйғун ҳолда намоён этди.

Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, бугунги Ўзбекистоннинг тараққиёт йўли аниқ. Бу — тинчлик, дўстлик ва ҳамкорлик, инсон қадрини улуғлаш, билим ва маърифатга таяниш йўли. Президентимизнинг тантанали байрам тадбиридаги маърузаси айни мана шу олий мақсаднинг руҳини акс эттирди.

Бир вақтлар Ватан озодлиги ва миллий истиқлолни орзу қилган аждодларимизнинг эзгу ниятлари бугун мустақил давлатчилигимизни мустаҳкамлаш, очиқ ва прагматик ташқи сиёсат юритиш, замонавий таълимни ривожлантириш ва инсон капиталини юксалтиришга қаратилган ислоҳотларда ўз ифодасини топмоқда.

Айни пайтдаги мураккаб ва зиддиятли дунёда тинчлик ва барқарорликни асраш ҳаёт-мамот масаласидир. Президентимизнинг сиёсий иродаси, ўзига хос самимий мулоқоти, доим тинчлик ва барқарорликка интилиши натижасида кейинги ўн йилда минтақада нафақат тинчлик таъминланди, балки барча халқнинг манфаатига мос келувчи абадий дўстлик ва ҳамкорлик ришталари қатъий мустаҳкамланди.

Албатта, мамлакатимиз етакчисининг ушбу йўналишдаги ҳаракатлари ва ташаббускорлиги ортида инсон манфаати, ҳаёт сифатини яхшилаш каби улуғ мақсадлар турибди. Зеро, Ўзбекистондаги ислоҳотларнинг натижаси, аввало, “Инсонлар ҳаёти яхшиланиши керак!” деган бош мезонга асосланганини бутун дунё кўрмоқда ва ­эътироф этмоқда.

Дарҳақиқат, ҳар қандай давлатнинг ҳақиқий қудрати инсон қадри, ҳуқуқ ва манфаатлари қай даражада таъминлангани билан белгиланади.

Инсон қадрининг ҳуқуқий кафолати

Энди Олий Мажлис қуйи палатасининг қонун ижодкорлиги фаолияти янада қизғин кечиши табиий. Чунки Президентимиз нутқида илгари сурилган, келгуси йилларда инсон қадрини янада юксалтирадиган 7 та миллий дастурнинг бешинчиси — суд мустақиллигини кучайтириш ва қонун устуворлигини умумий қадриятга айлантиришга қаратилган.

Инсон қадрини юксалтириш, ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, адолатни таъминлаш ва ислоҳотларнинг барқарорлигини кафолатлаш, энг аввало, қонун устуворлигига таянади. Сўнгги ўн йилликда инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, жамиятда адолат ва тенглик тамойилларини мустаҳкамлаш борасидаги ислоҳотлар мамлакатимиз тараққиётининг муҳим йўналишига айланди.

Бу жараён, энг аввало, янги таҳрирдаги Конституциямизда ўз ифодасини топди. Бош қонунимизда Ўзбекистон — ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат экани қатъий белгилаб қўйилди. Шунингдек, инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг бевосита амал қилиши, қонунчиликдаги бартараф этиб бўлмайдиган зиддият ва ноаниқликларни инсон фойдасига талқин қилиш каби муҳим принциплар мустаҳкамланди. Бу инсон эрки ва қонуний манфаатлари давлат сиёсатининг устувор мезони эканининг ҳуқуқий ифодасидир.

Шу боис, Конституцияда белгиланган ушбу тамойилларни ҳаётга татбиқ этишга қаратилган қонунчилик ва институционал ислоҳотлар изчил давом эттирилмоқда. Айниқса, суд-ҳуқуқ тизимида шахснинг ҳуқуқларини кафолатлаш, қийноқларнинг олдини олиш, мажбурий меҳнатга барҳам бериш, хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида салмоқли ишлар қилинди.

Одил судловга эришиш, судларнинг мустақиллигини таъминлаш ва инсонларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш имкониятларини кенгайтириш ислоҳотларнинг муҳим йўналишига айланди. Суд тизими мустақиллигини таъминлаш, судьялар фаолиятига аралашувнинг олдини олиш, уларнинг мақоми ва ижтимоий кафолатларини кучайтиришга қаратилган қатор қонунлар қабул қилинди. Суд жараёнларининг очиқлиги ва рақамлашувини таъминлаш бўйича тизимли чоралар кўрилди.

Маъмурий судларнинг ташкил этилиши эса фуқаролар ва тадбиркорларнинг давлат органлари томонидан қабул қилинган ноқонуний қарорлар, амалга оширилган ҳаракатлар ёки йўл қўйилган ҳаракатсизлик устидан суд орқали ҳимояланиш имкониятларини кенгайтирди. Адвокатура институтининг ролини кучайтириш, юридик ёрдамдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш ҳам инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бирига айланди.

Шунингдек, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга, Жиноят-процессуал, Иқтисодий процессуал ва Фуқаролик процессуал кодексларига суд қарорлари ва ажримлари устидан шикоят қилишнинг янги институти — ишларни тафтиш тартибида кўриб чиқишни назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Бу эса одил судловга эришиш ва бузилган ҳуқуқларни тиклаш механизмларини янада такомиллаштиришга хизмат қилмоқда.

Инсон ҳуқуқларини таъминлаш масаласи, табиийки, хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилишни ҳам қамраб олади. Кейинги йилларда хотин-қизларнинг жамият ҳаётидаги ўрни ва нуфузини янада ошириш, уларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини кафолатлашга қаратилган қонунчилик асослари сезиларли даражада мустаҳкамланди.

Жумладан, “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги, “Бола ­ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги қонунларнинг қабул қилиниши хотин-қизлар ва болаларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий механизмларини янада такомиллаштирди.

Бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ташкилий ва институционал асосларини мустаҳкамлаш мақсадида Олий Мажлиснинг Бола ҳуқуқлари бўйича вакили (Болалар омбудсмани) институти ташкил этилди. Депутатлар томонидан қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи асосида ишлаб чиқилиб, қабул қилинган “Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Бола ҳуқуқлари бўйича вакили (Болалар ­омбудсмани) тўғрисида”ги қонун билан унинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, фаолиятининг асосий йўналишлари ҳамда кафолатлари белгилаб берилди.

Бугун эса қонун устуворлиги тушунчаси анъанавий ҳуқуқий муносабатлар доирасидан янада кенгайиб бормоқда. Рақамли технологиялар ҳаётимизнинг барча соҳасига жадал кириб келаётган бир шароитда кибержиноятчилик, шахсий маълумотлардан ғайриқонуний фойдаланиш, одам савдоси, гиёҳвандлик каби янги ва мураккаб хавфларга қарши самарали ҳуқуқий механизмларни шакллантириш ҳам долзарб вазифага айланмоқда.

Шу нуқтаи назардан, кейинги йилларда Олий Мажлис Қонунчилик палатаси томонидан ахборот технологияларидан фойдаланиб содир этилаётган ҳуқуқбузарликлар ва кибержиноятларга қарши курашишни кучайтириш, шахсий маълумотларни муҳофаза қилиш ва улардан ғайриқонуний фойдаланганлик учун жавобгарликни такомиллаштиришга қаратилган қонунлар қабул қилинди. Бу борада жавобгарликнинг аниқлаштирилиши ва янги ҳуқуқий механизмларнинг жорий этилиши рақамли муҳитда фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолати бўлмоқда.

Шу билан бирга, гиёҳвандликка қарши кураш ҳам давлат сиёсати даражасида кучайтирилмоқда. Айниқса, синтетик наркотикларнинг тарқалиши, интернет орқали яширин сотилиши, ноқонуний нарколабораториялар фаолияти каби замонавий таҳдидлар бу борада янги ёндашувларни тақозо этмоқда.

Мамлакатимизда бу хавфларнинг олдини олиш мақсадида профилактика, эрта аниқлаш, ёшларни гиёҳвандлик таъсиридан ҳимоя қилиш, даволаш ва реабилитация тизимини такомиллаштириш билан бир қаторда наркотик воситаларнинг ноқонуний муомаласига қарши ҳуқуқий чоралар ҳам изчил кучайтирилмоқда. 2025 йилда гиёҳвандлик ва наркожиноятларнинг барвақт олдини олиш ҳамда уларга қарши курашиш бўйича 2025-2026 йилларга мўлжалланган комплекс амалий ҳаракатлар миллий дастури тасдиқланди. Бугун ушбу миллий дастур асосида чора-тадбирлар ижроси изчил давом эттирилмоқда.

Жорий йил июнда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларининг ва кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласи учун жавобгарликни такомиллаштиришга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонун эса ушбу йўналишдаги ҳуқуқий механизмларни янада кучайтирди.

Унда наркотик воситалар, психотроп моддалар, уларнинг муқобиллари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласи учун жавобгарлик такомиллаштирилди. Жиноят кодексига “Аҳоли саломатлиги ва генофондига қарши жиноятлар” номли янги боб киритилиши, ноқонуний нарколабораториялар ташкил этиш, наркотиклар муомаласига раҳнамолик қилиш каби қилмишлар учун алоҳида жавобгарлик белгиланиши бу соҳадаги ёндашув янада қатъийлашганини кўрсатади.

Энг муҳими, бугунги ёндашув фақат жиноят содир этилгандан кейин жазо қўллаш билан чекланмаяпти. Гиёҳвандликнинг олдини барвақт олиш, айниқса, ёшлар ўртасида соғлом турмуш тарзини қарор топтириш, хавф гуруҳидаги шахслар билан профилактик ишларни кучайтириш, даволаш ва реабилитация имкониятларини кенгайтириш каби чораларга ҳам ягона тизим сифатида қаралмоқда. Шу маънода, гиёҳвандликка қарши курашиш нафақат ҳуқуқ-тартибот органлари, балки таълим, соғлиқни сақлаш, маҳалла ва фуқаролик жамияти институтларининг ҳамкорлигини талаб этадиган умуммиллий вазифага айланмоқда.

Чуқур сиёсий мазмунга эга вазифа

Мамлакатимиз мустақиллигининг 35 йиллик тараққиёт тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, қонун устуворлиги фақат ҳуқуқий тизимнинг вазифаси эмас. У инсон қадри, жамиятдаги ишонч, давлат бошқарувининг самарадорлиги ва мамлакатнинг барқарор тараққиётини таъминлайдиган умумий қадриятдир.

Шу маънода, Президентимиз томонидан келгуси босқич учун қонун устуворлигини умумий қадриятга айлантириш вазифасининг белгиланиши чуқур сиёсий мазмунга эга. Шу мақсадда ҳуқуқий тарбияни мактабдан бошлаш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг қонуний кафолатларини янада кучайтириш, суд мустақиллигини таъминлаш бўйича ислоҳотларни изчил давом эттириш вазифаси қўйилмоқда.

Айни пайтда жамият хавфсизлигига таҳдид солаётган кибержиноятчилик, гиёҳвандлик ва одам савдосининг олдини олиш, яширин иқтисодиёт ва уюшган жиноятчиликка қарши курашиш, хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш бўйича чораларни янги босқичга олиб чиқиш ҳам мазкур вазифаларнинг узвий давомидир.

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси бу борадаги ислоҳотларнинг ҳуқуқий асосларини яратиш, жамиятда ҳуқуқий онг ва маданиятни юксалтиришга қаратилган ташаббусларни қўллаб-қувватлаш ва қонун ижодкорлиги сифатини янада ошириш йўналишидаги ишларга алоҳида масъулият билан ёндашади.

Аввало, олдимизда истиқлол йилларидаги ислоҳотларнинг аҳамиятини ҳамда келгусидаги устувор вазифаларнинг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка етказиш, давлатимиз раҳбари илгари сурган миллий дастурларни амалга оширишда парламентнинг фаол иштирокини таъминлашдек муҳим вазифа турибди. Депутатларимиз давлатимиз раҳбарининг маърузасида белгиланган барча вазифалар мазмун-моҳиятини халқимизга кенг тушунтирмоқда. Бу йўналишдаги ишларни янада самарали ташкил этиш мақсадида шу йил 7 сентябрь куни Олий Мажлис Қонунчилик палатаси кенгашининг тегишли қарори қабул қилинди ҳамда “йўл харитаси” тасдиқланди.

“Йўл харитаси”да парламентимизнинг миллий юксалиш даври ислоҳотларини изчил амалга оширишга ўз ҳиссасини қўшишга қаратилган муҳим чора-тадбирлар белгиланди. Бу эса парламентнинг қонун ижодкорлиги фаолиятини сифат жиҳатдан янги босқичга кўтаришга хизмат қилади. Бугунги тарихий ислоҳотлар даврида мамлакатимиз олдида янада катта режалар, улкан мақсадлар ва юксак марралар турибди.

Президентимиз давлатимиз мустақиллигининг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқида алоҳида таъкидлаганидек, ўттиз беш йиллик мустақил тараққиёт йўлимиз бизга бир ҳақиқатни ўргатди: халқ ва давлат ягона мақсад йўлида бирлашиб, астойдил ҳаракат қилса, забт этиб бўлмайдиган марранинг ўзи йўқ.

Бугун миллий парламент ҳам ана шу умумий мақсаднинг муҳим бўғини сифатида ўз зиммасидаги масъулиятни чуқур англаган ҳолда фаолият юритиши зарур. Халқ вакиллари бўлган депутатлар корпуси ва миллий парламентимиз бундан буён ҳам мамлакатимизнинг бирдамлигини, юксак тараққиётга жипс ҳолда эришиш йўлидаги умумий мақсад ва орзу-интилишларини қўллаб-қувватлайди. Зеро, қонун устуворлиги ва адолатни таъминлаш, юрт равнақи, мамлакат тараққиёти, халқимиз фаровонлиги, энг асосийси, инсон қадрини янада юксалтириш барчамиз учун умумий мақсаддир.

Нуриддин ИСМОИЛОВ,

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Спикери