Буни бугун шоирнинг ўзи ҳам яхши англайди. Шу боис, шеърни китобхон билан учраштиришнинг янги йўллари изланяпти. Турли адабий лойиҳалар, мушоиралар, видеоконтентлар, ноодатий тақдимот ва мулоқот шакллари синаб кўрилмоқда. Мақсад шеъриятнинг моҳиятини ўзгартиришдан кўра, унга доир жўн ва эскирган тасаввурларни янгилаш, одамларга унинг имкониятларини қайтадан кўрсатиш.

Хивада ўтказилган “Янги Ўзбекистон мушоираси” ҳақида ёзишга киришганимда шу масала мени ҳам ўйлантирди. Тадбирда кимлар қатнашгани, қайси шоир қандай шеър ўқиганию ижодкорларнинг таассуротларини кетма-­кет интервью шаклида бериш мумкин эди. Зотан бу амалиётда синалган, ўқувчига ҳам таниш усул. Бироқ у мушоирада пайдо бўлган саволларга жавоб топиш имконини бермасди. Шунинг учун бу сафар Хивада нималар бўлганини ҳикоя қилишдан олдин бошқа бир саволга жавоб излашни маъқул кўрдик. Нега инсоният минг йиллардан бери шеър ёзади? Шеър бизга нима учун керак?

Шеър табиатини тадқиқ этарканмиз, масалани шунга яқин саволдан бошлаймиз: агар бирор гапни шунчаки айтиш мумкин бўлса, уни шеър воситасида ифодалашга қандай эҳтиёж бор? Гап шундаки, шеърни бошқа сўзлар билан қайта ҳикоя қилиб, ундаги воқеа ёки фикр ҳақида деярли ҳамма нарсани айтиш мумкин. Шунга қарамай, ўша шеърнинг ўзини қайта яратиб бўлмайди. Чунки поэтик асарда маъно фақат сўзларнинг луғавий мазмунида ­яшамайди. Ритм, такрор, қофия, товуш, сўзларнинг жойлашуви, улар орасидаги уйғунлик ҳам умумий мазмунни ҳосил қилишда қатнашади. Шу боис, шеърни мураккаб қурилган маъно сифатида кўриш керак. Унинг шакли олиб ташланса, ўрнида айнан ўша мазмун қолмайди.

“Соғиндим” деган хабар билан соғинч ҳақидаги яхши шеър бир хил мавзудан туғилиши мумкин. Биринчиси, бизга инсоннинг ҳолатини билдиради. Иккинчиси эса, шу ҳолатни бир муддат бўлса-да, бошдан кечириш имконини беради. Ватан ҳақида соатлаб маълумот берса бўлади. Жумладан, унинг тарихини рақамларда кўрсатиш, бугунги ўзгаришларини миллионлаб фактлар орқали баён қилиш мумкин. Шеър эса Ватан тушунчасининг муайян инсон хотираси ва кечинмасидаги тасвирини юзага чиқаради. Шу сабаб шеъриятни ахборотнинг безатилган шакли деб тушуниш унинг асл имкониятини анча торайтиради.

Қадимги поэтик тафаккурни ўрганиб, “психологик параллелизм” деб аталадиган ҳодисага эътибор қаратайлик. Бугунга қадар инсон ташқи оламни ички дунёсидан мутлақо ажратиб идрок этмаган: табиатдаги ҳаракат билан одамнинг ҳолати, ташқарида содир бўлаётган ҳодиса билан ички кечинма доим ёнма-ён бўлган. Дарахтнинг эгилиши билан инсоннинг бош эгиши каби образлар ўртасида ҳаракат ва ҳолат орқали руҳий алоқа юзага келган. Ташқи дунё мудом инсоннинг ички тажрибаси орқали маъно касб этиб келган. Орадан қанча давру давронлар ўтмасин, яхши шеърда шу хусусиятнинг парчаларини кўриш мумкин. Шоир ташқаридаги воқеликни аввал ички дунёсидан ўтказади. Ўқувчи эса ўша ички тажриба орқали воқеага қайтадан қарайди. Шу тариқа ҳаммамизга таниш тушунчалар ҳар бир ижодкорда умуман бошқа мазмун, бош­қа оҳанг, бошқа хотира билан намоён бўлади.

Ватан ҳам шундай тушунчалардан.

Унинг жуғрофий жойлашуви, аҳолиси, шаҳарлари, иқтисодий кўрсаткичлари бор. Булар Ватаннинг аниқ, ўлчанадиган жиҳатлари. Инсоннинг Ватан ҳақидаги тасаввури эса шу маълумотларнинг йиғиндисидан каттароқ. Ким учундир у туғилган уйи, болаликда у эшитган бирор жумла, ота-онаси, тили, тарихи, боласи ва ҳоказо. Бир тушунча миллионлаб одамларнинг ҳаётида худди шунча шахсий тажриба орқали яшайди. Адабиёт ана шу тажрибаларни кўринадиган, эшитадиган, ўқийдиган, ҳис қилдирадиган ҳолатга олиб чиқади. Қувончу оғриқларни ўз чегарасидан-да кенгроқ ҳажмда акс эттиради.

Шу ракурсдан қараганда, шеъриятнинг жамият ҳаётидаги вазифаси ҳам бўйига, ҳам энига кенгаяди. У замонни фақат воқеалар кетма-кетлиги сифатида қайд этмайди, балки унинг одам тафаккури ва қалбида қолдираётган изини ҳам сақлайди. Бугун оддий кўринган бир кечинма йиллар ўтиб, ўша давр кишисининг дунёни қандай кўрганини англаш учун ўта муҳим бўлиши мумкин. Тарих билан шеъриятнинг фарқи ҳам шунда. Тарих нима содир бўлганини қайд этса, адабиёт ўша воқеалар орасида яшаган одам нималарни ҳис қилганини ҳам келажакка олиб ўтади.

Шу сабаб шеърият фақат шоирнинг ўзини ифода этиши билан тугамайди. Асарнинг иккинчи ҳаёти уни бошқалар ўқиганида бош­ланади. Бунинг учун эса шеър ёзилиши ва китоб ҳолида нашр этилишининг ўзи етарли бўлмай қоладиган пайтлар бор. Шоир, ўқувчи ва адабий муҳит учрашадиган макон ҳам керак. Мушоира ана шу масаланинг қадимдан мавжуд жуда содда ечимларидан бири. Хивада ўтказилган “Янги Ўзбекистон мушоираси”га ҳам шу нуқтадан қараш қизиқ, албатта.

Президентимизнинг Хоразм вилоятига ташрифи давомида белгиланган вазифалар ижроси доирасида ташкил этилган анжуман мамлакатнинг турли ҳудудидан таниқли шоир ва ёзувчилар, адабиёт вакиллари ҳамда ёш ижодкорларни бир даврада жамлади. Ўзбекис­тон Ёзувчилар уюшмаси раиси Сирожиддин Саййид, Ўзбекистон халқ шоирлари Усмон Азим, Хосият Бобомуродова, шунингдек, Рустам Мусурмон, Фарида Афрўз, Зебо Мирзо, Салим Ашур, Муҳиддин Абдусамад, Шоди Отамурод, Наргиза Одинаева, Муслим Мусаллам, Ислом Али, Рашид Хўжамов, Раҳмат Бобожон сингари турли авлод вакиллари қатнашган мушоирада Ватан, инсон қадри, миллий ўзлик ва юрт ҳаётидаги ўзгаришлар билан боғлиқ шеърлар янгради. Бу ерда эътибор беришга арзийдиган жиҳат шеърларнинг мавзуси билан чегараланмайди. Турли ёш, ҳудуд ва ижодий тажрибага эга одамларнинг бир даврада учрашуви адабиётнинг табиий ривожи учун зарур мулоқотни юзага келтиради.

Устоз шоирнинг шеърни қандай қуриши, бугунги воқеликка қандай қараши билан эндигина ўз услубини излаётган ижодкорнинг қараши бир хил бўлиши шарт эмас. Уларнинг фарқи ҳам адабий жараённинг бир қисми. Авлодлар алмашгани сари мавзулар сақланиб қолиши мумкин. Уларни ифодалаш йўсини ва инсон таж­рибаси ўзгаради.

Менимча, анъана ўтмишда яратилган шаклларни ўзгаришсиз такрорлаш учун берилган тайёр намуна эмас. Замонавий ижодкор ундан олдин нима яратилганини билиши ва шу тажриба билан мулоқотга киришиши керак. Руҳи баланд, танқид қилиш нисбатан қийин бўлган мавзуни шеърга олиб киришнинг ўзи ҳали адабий натижани кафолатламайди. Ватан ҳақида ёзилган ҳар қандай матн яхши шеър бўлиб қолмаганидек, замонавий ўзгаришларни тилга олишнинг ўзи асарга янги руҳ бағишламайди. Демак, даврни шеъриятда акс эттириш учун унинг ҳодисаларини санашдан кўра, ўша давр инсонда қандай ҳаққоний кечинма ва саволлар туғдираётганини топиш муҳимроқ.

Бугунги Ўзбекистон ҳам катта ижтимоий, иқтисодий ва маданий-маърифий жараёнларни бошдан кечирмоқда. Шеърдан бошқа ҳамма матнлардаги рақамлар шундоқ ҳам унинг миқёсини кўрсатяпти. Шеърият олдида бошқа талаб турибди: тараққий топаётган муҳит, макон ва замон ичида одамнинг ўзи қандай ўзгараётганини кўриш, ёзиш ва тушунтириш.

Чунки мамлакат тушунчаси охир-­оқибат инсон ҳаётида конкретлашади. ­Тараққиёт ҳақидаги катта гапларнинг қиймати ҳам ­одамнинг кундалик ҳаётида қандай акс этаётгани билан баҳоланади. Шу туфайли Ватан ва инсон мавзуларини бир-биридан узоқ қўйиб бўлмайди. Юрт хусусидаги жиддий шеър бир вақтнинг ўзида одам ҳақидаги шеър ҳамдир: унинг хотираси, тили, ота-онаси, фарзанди, меҳнати, орзуси, армони ва ўз келажагини қандай тасаввур қилиши ҳақида.

“Янги Ўзбекистон мушоираси”да Ватан, юрт тақдири, миллий ўзликнинг ёнма-ён келиши шу жиҳатдан мантиқли. Миллий ўзлик ҳам музейда сақланадиган, томоша қилиш мумкин, бироқ тегиниб бўлмайдиган чинни буюм эмас. Ҳар бир авлод уни ўз тажрибасида қайта анг­лайди. Ўтмишдан нимани олиб келаётгани, бугунги ҳаётдан нимани қабул қилаётгани, келажак учун нимани муҳим деб билаётгани орқали унга янгича мазмун-моҳият қўшади.

Хоразм узоқ даврлар давомида илм, ёзув, мусиқа ва адабий тафаккур шаклланган ҳудудлардан бири бўлиб келган. Бугунги ижодкорларнинг шу маконда замонавий Ўзбекистон ҳақида гапириши ўтмиш билан ҳозирги кун ўртасида сунъий чегара тортмаслик кераклигини эслатади. Маданият яшаши учун мероснинг мавжудлиги кифоя қилмайди. Кейинги авлод у билан гаплашиши, ундан ўз саволларига жавоб излаши ва ўз даврининг тажрибасини унга қўша олиши керак.

Шу маънода, мушоира Хивада тугамаслиги ҳам муҳим. Лойиҳа йил давомида республиканинг бошқа ҳудудларида давом эттирилиши кўзда тутилган. Агар бундай учрашувлар ҳақиқий адабий мулоқотга айланса, адабиёт марказий давралардан ташқарига чиқади. Турли ҳудудлардаги ижодкорлар ва ўқувчилар бир-бирини осонроқ топади.

“Янги Ўзбекистон мушоираси”нинг истиқболига Ватан ҳақида қанча шеър ўқилгани ёки нечта таниқли ижодкор саҳнага чиққани мезони билан қарамаслик керак, назаримда. Турли авлод ва ҳудуд вакиллари бугунги Ўзбекистонни қандай кўряпти, ҳис қиляпти ва бу тажрибалар ўқувчи билан қанчалик рост, бадиий жиҳатдан ишонарли мулоқотга киришяпти — aсосий масала шунда.

Боиси, таъкидланганидек, ҳар бир давр рақамлар, ҳужжатлар, суратлар орқали изини тарихда қолдиради. Буларсиз муайян бир замоннинг манзарасини тиклаб бўлмайди. Унинг одамлар қалбида қандай яшаганини билиш учун эса бошқа бебаҳо манбалар ҳам керак.

Шеър шулар жумласидан.

Азизбек ЮСУПОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири