Ўзбекистон халқ шоири Шарифа Салимова ана шундай бетакрор ижодкор, чеҳраси нурли инсонлардан эди.
Уни ҳар гал учратганимда, менга бу аёлнинг, энг аввало, асилзодаларга хос муомаласи кучли таъсир қиларди. Бундай фазилатни китобдан ўқиб ҳам, бошқалардан кўчирма олиб ҳам ўрганиб бўлмайди. Бу — тарбия, ҳаёт, маънавият ва ички зиёдан таркиб топган юксак маданиятнинг тажассуми эди. Шарифа опа ҳеч қачон шошиб гапирмасди. Ҳар бир сўзни ўлчаб, чертиб айтарди. Гўё ҳар бир жумласи тафаккур тарозисида тортилиб, кейин тилга кўчарди. Суҳбатдошига эътибор билан қараши, унинг фикрини охиригача эшитиши, бирор оғир сўз айтмаслиги, кўнгилни эҳтиёт қилиши, суҳбатдошининг шу чоққача кузатган сифатларини таъкидлаб туриши — буларнинг барчаси унинг туғма табиати эди.
Шулар учунми, кўп гаплашганимизгами, мақтовларидан эриб юрганимгами, Шарифа Салимованинг вафоти ҳақидаги хабарни эшитганда юрагим ларзага келди. Кўришган барча кунларим, дақиқаларим кинотасмадек ўта бошлади. Кўз олдимда қалбимни ҳар учратганда мумдек эритган бетакрор латофат, очиқ чеҳра гавдаланди.
Умрим давомида кўплаб шоир ва ёзувчилар билан суҳбатлашиш насиб қилган. Ҳаммамиз ҳам бир соҳа вакилларининг фазилатлари, одатларини кузатиб борамиз. Ич-ичимизда улардаги инсоний хислатларга ҳавас қиламиз. Аммо Шарифа опадаги нафосат, муомала маданияти, самимият ва ички салобат жуда кам инсонларга насиб этган ноёб фазилат эди. Балки шунинг учун ҳам унинг шеърларини тинглаганда табиий оҳанглар билан бирга юракнинг титроқлари эшитилиб тургандек бўлар.
Шарифа опа ижодда ҳам, ҳаётда ҳам аёл қалби оғриғини юксак маданият билан кўтара билди. Аёлни ожиза эмас, сабр, матонат ва орият тимсоли, энг гўзал хилқат, такрорсиз яратиқ, улкан қалб эгаси сифатида тасвирлади. Шу боис, унинг машҳур “Қаддингни тик тут, аёл” шеъри халқимиз севган қўшиққа айланиб, минглаб қалбларга кириб борганида, бу нафақат шеърнинг, балки улкан ҳаёт фалсафасининг ҳам эътирофи бўлди. Бу қўшиқ минглаб аёлларга руҳий мадад, ҳаёт синовлари олдида эгилиб қолмасликка, яшаш иштиёқига лиммо-лим юрак билан бу майдонга юзланишга чақириқ бўлиб янгради. Бугун опани эслар эканман, хотирамда заиф бемор эмас, иродаси бақувват, қадди тик инсон гавдаланади.
Эҳтимол, ўзи ёзган “Қаддингни тик тут” деган даъватга умрининг охиригача ўзи ҳам содиқ қолгандир.
Суҳбатлашган одам, аввало, мансабдор ёки машҳур шоирни эмас, камтарин, меҳрибон, раҳмдил, суҳбатдошининг бор сифатларини айтиб, унга улуғвор инсон эканини эслатувчи бир дарёдил онани кўрарди.
Парламентда ишлаган йилларида ҳам Шарифа опа халқнинг дардини адабиётдан ажратмади. Қонун ижодкорлиги билан шеъриятни икки бошқа-бошқа соҳадек эмас, бир мақсадга хизмат қиладиган икки қанотдек тушунарди. Бирида инсон ҳуқуқини ҳимоя қилса, иккинчисида инсон қалбини ҳимоя қиларди. Шарифа опанинг энг буюк хизматларидан бири қатағон қурбони бўлган аёллар хотирасини адабиётга қайтарганидир.
Шоира билан ҳар бир мулоқотдан кейин одам ўзини маънан бойиб қолгандек ҳис қиларди. У билан кўп марта суҳбатлашиш бахтига муяссар эдим. Ҳар бир учрашувимдан кейин хотиримда янги фикр, янги маънавий сабоқ билан қайтардим. У худди мусиқий вазнга солингандек сўзларди. Аммо сокин айтилган биргина жумласи баъзан узоқ йиллар ёддан чиқмас, мазмунли маъруза каби таъсир қиларди.
Мутолааларимда ўзим учун Шарифа опанинг ижодидаги йирик, кейинги даврда яратилган бир асаридан кўп таъсирланганимни айтиб ўтмасам бўлмайди. Миллат дардини юрагидан ўтказиб ёзилган китоб изтиробга солади, ҳушёрликка чақиради, ижодкорнинг бутун инсонлик қиёфасини очиб бергандай туюлади. Бу “Қабоҳат салтанати”дир.
Қатағон ҳақида кўп ёзилган, лекин аёллар ҳақида шунчалик чуқур ёндашиб ва меҳр билан битилган асарлар кўп эмас. “Қабоҳат салтанати” ана шу маънода бебаҳо асарга айланди. Унда тарих саналар орқали эмас, инсон тақдири орқали гавдаланади. Хайринисо Мажидхонова, Марям Султонмуродова, Собира Холдорова, Ҳикматой Фитратова...
Бу исмлар китоб саҳифаларида шунчаки қаҳрамон эмас, балки миллат виждони сифатида яшайди. Шарифа опа улар ҳақида сўзлар экан, саҳифадан саҳифага юраги алангаланиб борганини ҳис қиласиз. Яна бир жиҳатни англайсиз: шоира бу аёллар билан чек-чегарасиз фахрланарди. Уларнинг жасорати, сабри, ориятини миллатга яна бир бор танитишни ўзининг бурчи деб биларди.
Шу боис, “Қабоҳат салтанати”ни ўқир эканман, мен китоб эмас, аёлларимиз жасоратини, ҳайқириғини эшитгандек бўлганман.
2025 йил майда ушбу китоб ҳақида “Қисмати йўқликка кўмилган гуллар” сарлавҳали мақолам эълон қилинган эди. Китобни ўқиш жараёнида бошдан кечирган руҳий ҳолатларимни, қатағон қурбони бўлган аёлларнинг тақдири қалбимда қолдирган оғриқларни баён этишга ҳаракат қилгандим. Ўша мақола чоп этилгач, Шарифа опа жуда хурсанд бўлган эди. Қўнғироқлашиб, узоқ суҳбатлашдик. “Мен бу аёллар қисматидан чеккан дардларнинг ўндан бирини ҳам қоғозга туширолмай, азоблар ичида битганларим, синглим”, деди. Мақолани ёзиш мен учун ҳам осон кечмаган. Китобдаги ҳар бир қисмат, ҳар бир фожиа, ҳар бир аёлнинг кўз ёши инсонни бефарқ қолдирмайди. Шоира самимий қувонган, “Китобимни жуда теран ўқибсиз” деган мазмундаги илиқ сўзлари мен учун катта рағбат бўлганди. Ўшанда яна бир ҳақиқатни англагандим: ҳақиқий ижодкорни энг кўп қувонтирадиган нарса оддий мақтов эмас (Шарифа опа мақтовдан жуда ўнғайсизланарди), балки асарининг ўқилиши, у ўйлагандек англанишидир.
Китоби борасида кўпчилик фикр билдираётганини айтиб ўтди. Ҳа, ижодкор учун унинг асарини тушуниб, оғриқларини бирга яшаб мутолаа қиладиган ўқувчининг топилиши катта бахт бўлса керак.
Мақолада китобдан олинган “Ҳар мисрада бир дард, бир армон, бир ўкинч, бир андуҳ, бир иложсиз пушаймон” деб ёзилган фикрлар айни ушбу китобнинг ўзига ҳам тегишли эди. Зеро, Шарифа Салимова қатағон қурбонларининг ҳаётини шунчаки тарих сифатида эмас, миллат виждонининг очиқ яраси сифатида кўриб, англаб ифода этади. Айниқса, Хайринисо Мажидхонова, Марям Султонмуродова каби фидойи аёллар тақдирини шеърга айлантириш учун оддий истеъдоднинг ўзи кифоя қилмасди. Бунинг учун юракда уларнинг дарди билан яшай оладиган меҳр керак. Шу меҳр шоиранинг қалбидан тўкилиб, ҳар бир сатрида яшаб турибди.
Шоиранинг қатағон қурбони бўлган аёлларга муносабати мени ҳануз ҳайратга солади. Сабаби, улар ҳақида гапирганда Шарифа опа тарихчи-тадқиқотчи, шоирагина эмас, гўё ўша аёлларнинг замондошидек изтироб чекарди. Улар ҳақида шунчаки маълумот бермаган, ҳар бирининг дардини ўз қалбидан ўтказиб, шеърга айлантирган. Шунинг учун ҳам “Қабоҳат салтанати”ни бир марта ўқиб қўйиш, ортидан бошқа китобга ўтиб кетиш мумкин эмас. Китобнинг таъсирли ўринлари шу қадар кўпки, ўқувчини узоқ вақт тинч қўймайди. Ҳар саҳифаси одамни ўз виждони, ўзининг тафтишига юзлаштиради.
Шарифа Салимова ижодида Ватанга муҳаббат баланд шиорлар билан эмас, инсон тақдири орқали ифодаланади. Айниқса, аёл қисматида миллатнинг фожиаси кўрсатилиши унинг шеъриятини янада таъсирчан қилган. Балки шунинг учун ҳам шеърларини ўқир эканмиз, сатрларда миллат оғриқларини туямиз, ғуруримиз жўшади.
Шарифа опа тўғрисида армон билан ўйлай туриб (ахир айтадиган ширин сўзларим бор эди, қачонгадир асраганмидим), яна бир фазилати хаёлимга келди. У ҳеч қачон ўзини кўз-кўз қилмасди. Ваҳоланки, бунга ҳаққи ортиғи билан етарли эди. Ўзбекистон халқ шоири деган юксак унвон, парламентдаги сермазмун фаолияти, юзлаб шеърлар, китоблар, халқ қалбидан жой олган қўшиқлар...
1970-йилларнинг охиридан бошланган ижод йўлида “Ҳаёт завқи”, “Менинг баҳорим” шеърий китоблари, “Хизр булоғи” достони, “Кўнгли яримлар дунёси”, “Ёлғиз аёл: у ким?”, “Илдизларинг қайда, изтироб?” ва бошқа қатор публицистик мақолалар тўпламлари нақадар мазмунли ҳаётдан дарак бериб, миллатимиз маънавиятини юксалтиришга ҳамиша шай бўлиб турибди. Бу томонда улкан таржима ишлари, ижтимоий ҳаёт муаммоларига таклиф этилган ечимлар... Ҳамда деярли барча хонадонда янграб турган “Онажон тилим”, “Қаддингни тик тут, аёл”, “Ватан”, “Давлатли султоним менинг”, “Қўрқитар” ва дилрабо қўшиққа айланган бошқа шеърлари садоси...
Севимли шоирамизнинг эл-юрт маънавияти йўлидаги фидокорона хизматлари, ўзбек аёлининг иродаси ва жасоратини куйлаган оташин ижоди давлатимиз томонидан муносиб қадрланди. Президентимизнинг шу йил 28 майдаги фармони билан Шарифа Салимовага “Ўзбекистон халқ шоири” деган юксак унвон берилди. Бу шоиранинг узоқ йиллик заҳматли меҳнатига берилган чинакам баҳо бўлди. Бир неча кун ўтиб, 1 июнь куни давлатимиз раҳбарининг маданият, санъат ва адабиёт соҳаси вакиллари билан ўтказган тарихий учрашувида Шарифа опа ҳам сўзга чиқиб, чуқур ҳаётий фалсафа ва ижод залварига йўғрилган нутқ сўзлади. Ўша куни замонамизнинг маънавий янгиланишлари, юртимизда кечаётган улкан ислоҳотлар ҳамда бунда адабиётнинг ўрни ва масъулияти ҳақида тўлқинланиб гапирган бу забардаст аёлнинг нечоғлиқ теран фикрлашига, сўз масъулиятини вужуди билан ҳис қилишига яна бир бор гувоҳ бўлдик. Энди ўйлаб қарасам, бу оташин сўзлар севимли шоирамизнинг ўз миллатига, юртига ва бугунги ёруғ кунларга қилган охирги, аммо жуда гўзал изҳори бўлган экан...
Шарифа опа шифохонада эканида бир неча кун аввал кўргани бордик. Сира ҳам дарддан қийналаётганга ўхшамасди. Кўзида ҳаётга ишонч ҳали ҳам чарақлаб турарди. Келажак кунлар, ижодий ишлар ҳақида гапирарди. Янги режалар ҳақида сўзларди. Касалликни эмас, жўшқин ҳаётни, яқинда ёзиладиган асарларни ўйлаб, шулар ҳақида тўлқинланиб гапирарди. Ўша қиёфа ҳали-ҳамон кўз ўнгимда. Касаллик одам танасини толиқтириши мумкиндир, аммо руҳини енга олмаслигини ўша куни яна бир бор кўрдим. Шарифа опанинг кўзида ҳали ҳам ҳаётга ишонч бор эди. Ҳаёт синовлари қаршисида мардона турган, ўз ички оғриқларини ҳеч кимга билдирмаган бир забардаст аёлни кўргандим ўша куни. Ана шу матонат, ана шу ирода мен учун Шарифа Салимованинг энг буюк шеърларидан ҳам юксак бир ибрат бўлиб қолди.
Бугун ортимизга қараб англаяпмизки, унинг ҳар бир шеърида фақат шоир эмас, юксак маънавиятли инсон яшаган экан. Шундай бўлгач, бугун биз нафақат халқ шоирини, балки ўзбек музаффар сўзининг ҳақиқий нафосатли заргарини йўқотдик.
Шарифа Салимова шеърни шунчаки ижод маҳсули эмас, виждон иши деб биларди. Шунинг учун ҳам унинг ижодида бирор сатр бўлсин ўхшамаган, нуқсони бордек кўринадиган шеърни учратмайсиз. У ҳаётда қандай бўлса, шеърда ҳам шундай эди. Бирор мавзуни ўзи ҳис қилмаса, қалбидан ўтказмаса, қаламга олмасди. Балки шунинг учун ҳам унинг шеърлари ўқувчи қалбига тез етиб борарди.
Шоиранинг бутун ижодида миллат мавзуси алоҳида бир дарё бўлиб оқади. Лекин бу дарёда шунчаки мавжлар эмас, чуқур изтиробларгина ҳам эмас, матонат, ғурур, юксак назарлар, олий ниятлар, истиқболга мустаҳкам ишонч мужассам. Заифлик эмас, ирода бўй кўрсатади. Шоира бу улуғ миллат билан нечоғлиқ ғурурланишини сатрларида кетма-кет, басма-бас ифодалайди.
Ватан, айланайин тупроқларингдан,
Соя-салқин берган япроқларингдан.
Мен дарё кўксида Ватан кўрдим деб
Чўққидан отилган ирмоқларингдан.
Шарифа опа аёлни миллат яратувчиси дея улуғлаб, меҳрибон она, садоқатли ёр ёки фарзанд тарбиячиси эмас, миллатнинг маънавий устуни сифатида кўради.
Дунёлардан кечиб … мушкул…
мужаррад…
Аёл қалби ила севади!..
Тимсоллар тилдан онага, онадан тилга айланади.
“Менинг она тилим, онажон тилим” шеърида эса тилимизни баланд пардаларда куйлайди. Шеър қўшиққа айлангач, умри янада пойдор, таъсири янада юксак бўлди. Қўшиқни Ўзбекистон халқ артисти Замира Суюнова давраларда юзлаб марта ижро этди. Кўп сонли ватандошларимиз миллатни бирлаштирадиган бирламчи куч бўлмиш ўзбек тилининг жозибасию қудратини шу қўшиқ орқали чуқур ҳис қилгани шубҳасиз. Ҳаётнинг турли синовларида ҳам бизга тиргак бўладиган ягона куч — она тилимиз. Бу шеърда бениҳоя тиниқ тасаввур билан ифодаланган. Шоира тилни шунчаки мулоқот воситаси эмас, миллатнинг жони сифатида талқин қилади:
Сенсиз мен нимаман, сенсиз мен кимман,
Сенсиз мен бўшлиқман,
сенсиз мен жимман...
Шарифа опа биз — миллатдошларини ҳар дақиқада ҳам жисман, ҳам руҳан тетик, синмай ва эгилмай яшашга чақирди. Балки шунинг учун ҳам унинг шеърлари орадан йиллар ўтса ҳам ўз рангини, таъсирини йўқотмайди, эскирмайди. Барча битганлари муаллифнинг ўзига ўхшайди... Шарифа опанинг шеърларини ўқиган одам унинг ўзини кўрмаган бўлса ҳам, қандай инсон бўлганини ҳис қилади. Ахир у ўз қалбини ёзди. Достонларида ҳам ўзига хос латофат, ички сокинлик, озорсиз ҳасрат яшайди. Юракка секин кириб борадиган, инсоннинг ўзи билан ўзини суҳбатлаштириб, чуқур хаёлларга чўмдириб юборадиган оҳанг бор.
Куз ҳақидаги бир шеърида у бундай ёзади:
Олтинранг япроқлар айтар алвидо,
Ердан само сари узатганча қўл...
Шарифа опа ҳатто хазонни ҳам видолашув белгиси эмас, осмон сари чўзилган умид сифатида кўра оларди. Табиат манзараси ортида ҳам инсон тақдирини кўрарди.
Ёки она ҳақидаги шеърларидан биридаги муножотга қулоқ тутинг:
Мени қийнамагин, бешафқат дунё,
Бир бора кўрайин онажонимни...
Бу сатрларда ортиқча бадиий безак ҳам, баландпарвоз ташбеҳ ҳам йўқ. Аммо ҳар қандай ўқувчи ўқигани заҳоти ўз онасини эслайди. Шарифа Салимова шеъриятининг кучи ҳам шунда эди: у шахсий дардни умуминсоний дард даражасига кўтарган, баланд ва покиза туйғу самосига олиб чиқа олганди.
Бу мисралар унинг Ватанга, миллатга, тилга муҳаббати шеърий эътироф эмас, бутун умрининг эътиқоди бўлганини кўрсатади.
Шеърларини қайта ўқир эканман, бир фикр хаёлимга қайта-қайта келаверади: бирор сатрида дағаллик йўқ, ғоят нафис, ғоят ичкин. Балки ўзи ҳам шеърга айланиб кетганди — нафис, босиқ, меҳрибон ва маънодор. Шарифа Салимова ана шундай шоир эди.
У биров ҳақида ёмон гапиришни хуш кўрмасди. Ғийбатдан узоқ юрарди, инсоннинг яхши жиҳатини кўра биларди.
Баъзан бир оғизгина гап билан одамни ўйлантириб қўярди. Ана шу фазилатлари билан ҳам у кўпчилик учун устоз эди.
Бундан буён, таассуфки, Шарифа Салимованинг овозини тинглай олмаймиз. Аммо шеърлари ҳануз ўша майин оҳангда юракларга кириб бораверади. Ҳақиқий шеърнинг умри шоир умридан анча узоқ бўлади ахир.
Бугун Шарифа Салимова йўқ.
Аммо ҳар гал “Қаддингни тик тут, аёл”, “Менинг она тилим” қўшиқлари янграса, ҳар гал “Қабоҳат салтанати” саҳифалари очилса, ҳар гал миллатнинг фидойи аёллари ҳақида сўз кетса, биз яна Шарифа опанинг овозини эшитгандек бўламиз.
Чунки ҳақиқий шоир ҳеч қачон вафот этмайди.
Унинг юраги шеърларида уришда давом этади.
Унинг тафаккури, теран нигоҳи китобларида яшайди.
Бебаҳо инсоний фазилатлари эса уни таниганлар хотирасида умрбод қолади.
Шарифа Салимова ана шундай унутиб бўлмайдиган инсон эди...
Маъмура ЗОҲИДОВА,
Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси
