Биз кўпинча мияни гўё тўлиб-тошиб кетиши мумкин бўлган идиш каби тасаввур қилиб, мияда маълумотлар ҳаддан ташқари кўпайиб кетганлиги ҳақида сўзлаб қоламиз. Аммо мияда барча ахборот сақланмайди, сараланади. Биз бир кунда товушлар, тасвирлару манзаралар, гап-сўзлар каби шунчалик маълумотларни қабул қиламизки, уларнинг ҳаммасини ёдда тўлиқ сақлаб қолиш иложи йўқ, деб ёзади science.mail.ru.
Инсон мияси муҳим нарсаларни саралайди: диққат-эътибор нимани кузатиш кераклигини ҳал қилади, ҳис-туйғулар нима муҳимлигини айтиб туради, гиппокамп (ҳис-туйғуларни шакллантириш, қисқа муддатли хотирани узоқ муддатли фазовий навигацияни бирлаштиришда муҳим аҳамиятга эга миядаги тузилма) танланган лаҳзаларни узоқ муддатли хотирага йўналтиради. Агар қайсидир лаҳзада чалғисангиз хотира шаклланмаслиги мумкин. Булар қандай содир бўлади.
Масалан, кимдир байрамдаги эпизодни эслаб қолади, чунки у ўша жойда тўхтайди ва уни баҳолайди, сиз эса ўша пайтда режалар ҳақида ўйлаб ва ўша лаҳзани қайд этмадингиз.
Хотиралар файлларга ўхшамайди: улар хотирада ўзгаришсиз шаклда ётмайди. Ҳар сафар ниманидир эслаганимизда, биз манзаларни парчалардан қайтадан тузиб чиқамиз. Воқеа-ҳодиса ҳақида қанчалик кўп гапирсак ёки фикр юритсак, образлар шунчалик ёрқин ва бир-бирига боғлиқ акс этади.
Инсоннинг ишчи хотираси компьютернинг тезкор хотираси каби чекланган. У маълумотлар билан “ҳаддан зиёд юкланганда” янгиларининг муҳрланиши қийинлашади. Аммо узоқ муддатли хотира бошқача тузилган: хотиралар нейрон тармоқлари бўйлаб тақсимланган ва уларга ҳар сафар мурожаат қилганда ўзгариб туради.
Олимлар мия хотирасининг ҳажмини тахминан “петабайт”да ҳисоблашади. Бу энди юзлаб йиллик видео демак. Аммо бу рақам жуда ҳам аниқ бўлмайди. Чунки маълумотлар мияга тўлдирилмайди, улар ҳажми доимий равишда. Яъни ахборотлар интеграциялашади, ўзгаради ва кераксизлари йўқолиб кетади ва ҳоказо. Муҳим хотиралар ҳам унутилиши мумкин, лекин мияда жой етишмаганидан эмас, балки “мустаҳкам ўрнашмагани сабабли шундай бўлади. Хотира ундан тез-тез фойдаланса, қайта-қайта ҳикоя қилинса, янги деталлар билан боғланаверса яшайверади.
Тўғри, баъзан вақтинча унутилган нарсалар ҳам тасодифан димоққа урилган бир ҳид ёки қулоққа чалинган оҳанг туфайли қайта эсга тушиши мумкин. Воқеаларнинг умуман эсдан чиқишига одатда унинг мияда тўлиқ сақланмагани ёки улар жуда кам эсга олингани сабаб бўлади.
