Сурункали юрак-қон томир ва моддалар алмашинуви тизими касалликлари бўлган одамлар учун мия ҳолатини кузатиб бориш айниқса муҳим. Чунки бундай бузилишлар когнитив пасайиш ва деменция хавфининг ортиши билан боғлиқ. Ақлий қобилиятларни сақлаб қолиш билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган омиллардан бири уйқу сифати бўлиб қолмоқда. Тадқиқотчилар иккинчи турдаги қандли диабет, юрак касаллиги ёки инсультни бошдан кечирган одамларда тўлақонли уйқу когнитив тестларнинг юқори натижалари ва катта мия ҳажми билан уйғунлашишини аниқлади. Тунги дам олиш асаб тизими саломатлиги учун қандай роль ўйнаши мумкинлиги “Известия” газетаси баён қилинган, деб ёзади iz.ru.
Уйқу ва мия ҳолати
Швециядаги Каролина институти олимлари 408 977 нафар катта ёшли иштирокчининг маълумотларини ўрганиб чиқди. 54 017 кишида ёки танланманинг 13,2 фоизида камида битта кардиометаболик касаллик бўлган. Булар: 2-тур қандли диабет, юрак касаллиги ёки инсульт.
Тадқиқот натижалари Journal of the American Heart Association журналида чоп этилган. Мутахассислар уйқу хусусиятларига бундай ташхис қўйилган одамларнинг когнитив қобилиятлари ва мия тузилиши билан боғлиқлигини текширишди. Дам олиш сифати бешта мезон бўйича баҳоланди: уйқу давомийлиги, хронотип – фаол ва дам олишнинг афзал вақти, уйқусизлик белгилари, хуррак отиш ва кундузги уйқучанлик. Ушбу хусусиятлар тўғрисидаги маълумотларни иштирокчилар мустақил равишда тақдим этдилар.
Когнитив тестлар натижалари
Соғломроқ уйқу режимига эга бўлган кардиометаболик касалларнинг тест натижалари худди шундай, аммо ёмон ухлайдиган одамларга қараганда бироз юқори бўлган.
Хусусан, янада ижобий кўрсаткичлар оғзаки ва сонли фикрлаш топшириқларнинг яхшироқ натижалари билан боғлиқ эди. Шу билан бирга, тадқиқотчилар узоқ ёки сифатли уйқу ўз-ўзидан ақлни яхшилайди, деб таъкидламайди. Текширув шуни кўрсатадики, дам олиш хусусиятлари ва когнитив натижалар биргаликда учрайди, аммо бундай боғлиқликнинг сабабини аниқламайди.
Муаллифлар, шунингдек, уйқу ва мия ҳолати ўртасидаги боғлиқлик иккинчи турдаги қандли диабет, юрак касаллиги ёки инсульт билан оғриган одамларда ушбу ташхислар бўлмаган иштирокчиларга қараганда кучлироқ эканлигини таъкидлади.
Бунда миялар ҳажми фарқланадими?
МРТ натижалари шуни кўрсатдики, кардиометаболик хаста, аммо уйқуси соғлом одамлар мияси ҳажми худди шундай касал, лекин уйқуси ёмон бўлган иштирокчиларга қараганда каттароқ бўлган. Кулранг ва оқ модда ҳажмини баҳолашда ҳам фарқлар аниқланди.
Кулранг модда нерв ҳужайраларининг таналарини ўз ичига олади ва ахборотни қайта ишлашда иштирок этади. Оқ модда эса миянинг турли соҳалари ўртасидаги алоқани таъминлайди. Шунинг учун улар ҳажмининг ўзгариши асаб тизими ҳолати кўрсаткичларидан бири бўлиши мумкин. Бироқ, бу ўлчовларнинг ўзи одамнинг кундалик вазифаларни қанчалик яхши бажараётганини ёки унда когнитив бузилиш бор-йўқлигини аниқлаш имконини бермайди.
Яна нимани аниқлаш керак?
Тадқиқот айнан яхши уйқу мия ҳажмининг ошишига ёки когнитив кўрсаткичларнинг яхшиланишига олиб келишини исботламайди. Олимлар уйқуни яхшилаш учун махсус уюштирилган чоралардан кейинги ўзгаришларни кузатмади. Улар иштирокчиларнинг мавжуд дам олиш шароитлари ва саломатлигини таққослашди.
Муаллифларнинг фикрича, кейинги тадқиқотлар кардиометаболик касалликларга чалинган одамларда тунги дам олишнинг қайси хусусиятлари когнитив функцияларнинг сақланиши билан энг яқин боғлиқлигини аниқлашга ёрдам беради. Ҳозирча натижалар уйқу ҳақида мия саломатлигининг потенциал муҳим омили сифатида гапириш имконини беради. Аммо деменциянинг олдини олиш ёки аллақачон содир бўлган ўзгаришларни қайтаришнинг исботланган усули ҳақида эмас.
Олимлар мия тузилишини баҳолаш учун магнит-резонанс томография (МРТ) натижаларидан фойдаланишди. Бундай суратлар 34 913 иштирокчи учун мавжуд эди. Бу уйқу хусусиятларини нафақат тест натижалари, шунингдек турли мия тўқималари ҳажми билан ҳам таққослаш имконини берди.
