Давлатимиз раҳбари алоҳида қайд этганидек, “Туркий дунёнинг интеграцияси бу — халқларимиз тақдирига бевосита дахлдор бўлган узоқ муддатли стратегик масаладир”.

Дарҳақиқат, дунёнинг турли минтақаларида ўзаро зиддиятлар тобора авж олаётган, халқаро муносабатларда ишонч тақчиллиги янада кучайиб бораётган бир шароитда Ташкилотга аъзо давлатларнинг ўзаро ҳамжиҳатликда иш юритиши, уйғун позицияларда бўлиши муҳим аҳамиятга эга.

Зеро, туркий маконнинг аҳамияти жаҳон логистикасидаги ўзгаришлар фонида янада кучаймоқда. Туркий давлатлар ташкилоти мамлакатлари Марказий Осиё, Кавказ, Туркия ва Европа бозорларини боғловчи энг йирик қуруқлик ҳудудларидан бирини шакллантирмоқда.

Ташкилот маконида 170 миллиондан ортиқ аҳоли яшайди ва у катта иқтисодий салоҳиятга эга. 2025 йилда ТДТ мамлакатларининг умумий иқтисодий салоҳияти 2,4 триллион доллардан ошди, бу жаҳон иқтисодиётининг қарийб 2 фоизини ташкил этди. Харид қобилияти паритети бўйича бу кўрсаткич 6,2 триллион доллардан ошиб, жаҳон ЯИМининг 3,4 фоизига тенг бўлди. Ташкилотга аъзо давлатларнинг умумий ташқи савдо айланмаси эса 1,2 триллион доллардан ошди.

ТДТ мамлакатларидаги тасдиқланган газ захиралари тахминан 19,9 триллион куб метрни, нефть захиралари эса 38,2 миллиард баррелни ташкил этади. Бу эса минтақани Евроосиёнинг йирик энергетика марказларидан бирига айлантиряпти.

Туркий макон иқтисодиётлари юқори даражада ўзаро бир-бирини тўлдириши билан ажралиб туради. Туркия ва Венгрия ривожланган саноат ҳамда машинасозлик базасига эга бўлса, Қозоғистон, Озарбайжон ва Туркманистон йирик энергетика ресурс­ларига эга. Ўзбекистон ва Қирғизистон эса қайта ишлаш саноати ва агросаноат соҳасида ўз позицияларини мустаҳкамламоқда.

Мазкур тенденциялар фонида Ўзбекистон минтақадаги энг жадал ривожланаётган давлатлардан бири бўлиб турибди. Сўнгги беш йил ичида мамлакат Гарвард университетининг Иқтисодий мураккаблик атласи рейтингида 28 поғона юқорилаб, 145 та давлат орасида 70-ўринни эгаллади. Экспортнинг ўртача йиллик ўсиши 13,4 фоизни ташкил этди. Шу билан бирга, энергетика билан боғлиқ бўлмаган экспорт ҳажми йилига ўртача 17 фоиз ошиб, минтақавий ва жаҳон ўртача кўрсаткичларидан юқори суръатни намоён қилди.

Шу нуқтаи назардан, ТДТ амалий иқтисодий аҳамият касб этмоқда. Савдо, транспорт, саноат кооперацияси, инвестициялар ва рақамлаштириш янги минтақавий ўзаро боғлиқликнинг асосига айланиши мумкин.

Савдо ва саноат кооперацияси

Бугунги кунда Ўзбекистоннинг ТДТ доирасидаги ҳамкорлиги 35 дан ортиқ йўналишни қамраб олган. Ҳамкорликнинг иқтисодий таркиби ҳам тобора кучайиб ­бормоқда. Сўнгги тўққиз йилда Ўзбекистоннинг ТДТ мамлакатлари билан товар айланмаси

2,7 баробар ошиб, 2017 йилдаги 4 миллиард доллардан 2025 йилда қарийб 11 миллиард долларга етди. Экспорт ҳажми 1,2 миллиард доллардан 3,8 миллиард долларга, импорт эса 1,8 миллиард доллардан 7 миллиард долларга ошди.

ТДТ доирасида Қозоғистон ва Туркия Ўзбекистоннинг энг йирик савдо ҳамкорлари бўлиб қолмоқда. Товар айланмасининг 46 фоизи ёки қарийб 5 миллиард доллари Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади. Туркия­нинг улуши эса 28 фоизни ёки тахминан

3 миллиард доллар. Шунингдек, Туркманис­тон ва Қирғизистон билан савдо ҳажми ҳам сезиларли бўлиб, ҳар бири билан товар айланмаси 1,2 миллиард долларни ташкил этади.

Савдо таркиби ҳам ўзгармоқда. Ўзбекис­тоннинг ТДТ мамлакатларига экспортида саноат маҳсулотлари 28,2 фоизни, машина ва транспорт ускуналари 19 фоизни, озиқ-овқат маҳсулотлари 11,1 фоизни, кимё маҳсулотлари 10 фоизни, хизматлар эса 12,7 фоизни ташкил этмоқда. Тайёр маҳсулотлар, хизматлар ва ишлаб чиқариш кооперацияси улуши ортиб бораётгани иқтисодиётнинг янада мураккаброқ моделига босқичма-босқич ўтилаётганини кўрсатади.

ТДТ мамлакатларидан импорт, асосан, иқтисодиётни модернизациялаш эҳтиёжлари билан боғлиқ. Импорт таркиби асосини озиқ-овқат маҳсулотлари, минерал ёқилғи, саноат маҳсулотлари, машина ва ускуналар ташкил этмоқда. Бу эса ишлаб чиқариш алоқалари кенгайиб бораётганидан далолат.

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази баҳоларига кўра, Ўзбекистон ТДТ мамлакатларига экспорт ҳажмини қўшимча 2,7 миллиард долларга ошириш имкониятига эга. Энг катта амалга оширилмаган экспорт салоҳияти Туркия ҳиссасига тўғри келиб, қўшимча экспорт ҳажми 1,8 миллиард долларга баҳоланмоқда.

Экспортни кенгайтириш салоҳияти ­Ўзбекистоннинг қатор товар йўналишларидаги рақобат устунликларига асосланади. Аввало, бу қуруқ мева, сабзавот ва ёнғоқларни ўз ичига олган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига тааллуқли. ТДТ мамлакатлари аграр маҳсулотлар бозори ҳажми тахминан 72 миллиард долларга баҳоланмоқда ва унда ўзбек ишлаб чиқарувчилари аллақачон мустаҳкам ўрин эгаллаган.

Таҳлилларга кўра, экспортнинг қўшимча ўсиши тўқимачилик ва электротехника, қурилиш, озиқ-овқат маҳсулотлари, ўғитлар, мис, этилен полимерлари ҳамда қўшилган қиймати юқори бўлган бошқа товарлар етказиб бериш ҳисобига таъминланиши мумкин.

Сармоялар ва логистик лойиҳалар

ТДТ доирасидаги савдо интеграцияси инвестиция ва ишлаб чиқариш кооперация­си чуқурлашуви билан бирга кечмоқда. 2017-2025 йилларда ТДТ мамлакатларининг Ўзбекистон иқтисодиётига киритган жами инвес­тициялари ҳажми 11,5 миллиард доллардан ошди. Шундан 3,8 миллиард доллари фақат 2025 йилнинг ўзида жалб қилинган. ­Инвестицияларнинг асосий қисми қайта ишлаш саноати, энергетика, қишлоқ хўжалиги, қурилиш ва логистика соҳаларига йўналтирилди.

2026 йил апрель ҳолатига кўра, Ўзбекис­тонда ТДТ мамлакатлари капитали иштирокида 4,5 мингдан ортиқ корхона фаолият юритмоқда. Қўшма ишлаб чиқаришлар, ­логистика лойиҳалари ва кооперация алоқалари ташкил этилмоқда. Улар ҳам минтақанинг ички бозорига, ҳам ташқи йўналишларга мўлжалланган.

Энг фаол инвестор сифатида Туркия етакчиликни сақлаб қолмоқда. 2025 йилда Туркия инвестициялари ҳажми 2,4 миллиард долларни ташкил этди. Ўзбекистонда турк капитали иштирокидаги корхоналар сони 2,14 мингтага етди. Туркия бизнеси саноат ишлаб чиқариши, қурилиш соҳаси, тўқимачилик тармоғи ҳамда транспорт-логистика инфратузилмасини ривожлантиришда фаол иштирок этмоқда.

ТДТ мамлакатлари орасида Ўзбекистоннинг энг йирик савдо ҳамкори ҳисобланган Қозоғистон айни вақтда инвестициявий ҳамкорликнинг муҳим иштирокчиларидан бири бўлиб қолмоқда. Республикада Қозоғистон капитали иштирокидаги 1,2 мингдан ортиқ корхона фаолият юритмоқда.

Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасида 2024 йилда Иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги шартнома имзоланиши икки томонлама ҳамкорликни фаоллаштиришнинг муҳим омили бўлди. Натижада бугунги кунда Ўзбекистонда Озарбайжон капитали иштирокидаги 367 та корхона ишлаяпти.

Қирғизистон билан ҳар томонлама стратегик шериклик формати эса қўшма корхоналар сонининг 346 тагача ошишига хизмат қилди.

Венгрия капитали иштирокидаги корхоналар сони нисбатан кам бўлишига қарамай, амалга оширилаётган лойиҳалар йирик ҳаж­ми ва технологик хусусияти билан ажралиб туради. Улар қаторида Сирдарё вилоятида қиймати 165 миллион доллар бўлган паррандачилик кластерларини ташкил этиш ҳамда Янги Тошкентда оқова сувларни тозалаш ­иншоотларини қуриш бўйича 59 миллион долларлик лойиҳа мавжуд.

Қўшма лойиҳаларни қўллаб-қувватлашнинг қўшимча механизми сифатида Туркий инвестиция жамғармаси муҳим аҳамият касб этмоқда. 2025 йилда жамғарманинг устав капитали 500 миллион доллардан 600 миллион долларга оширилди. Бунда Ўзбекистоннинг улуши 100 миллион долларни ташкил этди. Келгусида жамғарма ТДТ маконидаги ­инфратузилма, саноат, логистика ва рақамли лойиҳаларни молиялаштириш воситаларидан бирига айланиши мумкин.

Транспортда ўзаро боғлиқлик

Тўғридан тўғри денгизга чиқиш имкония­тига эга бўлмаган Ўзбекистон учун транспорт ўзаро боғлиқлигини ривожлантириш ташқи савдони кенгайтириш ва халқаро ишлаб чиқариш занжирларига интеграциялашувнинг энг муҳим шартларидан бири ҳисобланади. Шу шароитда транспорт соҳаси ТДТ доирасидаги иқтисодий ҳамкорликнинг асосий йўналишларидан бирига айланмоқда.

Ташкилот мамлакатлари ўртасидаги савдо ҳажми ўсиши транспорт оқимлари сезиларли кенгайиши билан кузатилмоқда. Энг йирик юк ташувлари Қозоғистон билан сақланиб қолмоқда. Чунки Ўзбекистоннинг Россия, Кавказ ва Европа йўналишидаги асосий қуруқлик йўналишлари айнан Қозоғистон орқали ўтади. 2025 йил якунларига кўра, икки мамлакат ўртасидаги юк ташиш ҳажми 22,3 миллион тоннадан ошди. Шундан 19,6 миллион тоннаси темир йўл транспорти ҳиссасига тўғри келди.

Қирғизистон йўналишида ҳам юқори динамика кузатилмоқда. Ўтган йил якунларига кўра, Қирғизистон билан юк ташиш ҳажми 22,4 фоиз ошиб, қарийб 5,4 миллион тоннага етди. Бунда экспорт юкларини ташиш ҳажми барча транспорт турлари бўйича икки баробардан кўпроққа ошди.

Озарбайжон ва Туркия билан транспорт ҳамкорлиги ҳам изчил кенгайиб бормоқда. 2025 йил якунларига кўра, Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги юк ташиш ҳажми 28,3 фоиз кўпайди. Тошкент ва Боку ўртасида мунтазам авиақатновлар ҳафтасига 14 та рейс частотасида амалга оширилмоқда.

Туркия билан транспорт алоқалари ҳам юқори фаоллиги билан ажралиб туради. Икки мамлакат шаҳарлари ўртасида ҳафтасига

97 та мунтазам авиарейс амалга оширилади. Улар саккизта, жумладан, Истанбул ва ­Анқара йўналишларини қамраб олади.

Туркманистон минтақавий транспорт тизимининг муҳим йўналишларидан бири. Чегараолди савдони соддалаштириш бўйича амалий қадам сифатида “Шовот — Тошҳовуз” қўшма савдо зонаси ишга туширилди. 2025 йил якунларига кўра, икки мамлакат ўртасидаги юк ташиш ҳажми 22,5 фоиз ошиб, қарийб 1,8 миллион тоннани ташкил этди.

ТДТ доирасида товар айланмаси ўсиб бориши билан минтақа давлатлари ўртасида барқарор мультимодаль ўзаро боғлиқликни таъминлаш тобора долзарб вазифага айланмоқда. Бу темир йўл, автомобиль, авиация ва денгиз инфратузилмасини бирлаштирувчи интеграциялашган транспорт коридорлари тизимини шакллантиришни талаб қилади.

Айнан шу нуқтаи назардан Транскаспий халқаро транспорт йўлаги, яъни Ўрта йўлак алоҳида аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистон учун мазкур йўналиш нафақат транзит йўналиши, балки ўз маҳсулотларини Озарбайжон, Туркия, Европа ва Яқин Шарқ бозорларига етказиб бериш имкониятларини кенгайтириш воситаси сифатида ҳам муҳимдир.

Жаҳон логистикасидаги ўзгаришлар фонида Евроосиёдаги муқобил транспорт йўналишларини ривожлантириш долзарблиги янада ортмоқда. Геосиёсий беқарорлик натижасида транспорт занжирларининг қайта шаклланиши Марказий Осиё давлатлари учун транспорт харажатларининг 30 фоизгача ошиши ва етказиб бериш муддатининг бир неча ҳафтага узайишига олиб келмоқда.

Бу шароитда “Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон” темир йўли лойиҳасини амалга ошириш стратегик аҳамият касб этмоқда. Мазкур йўналиш Шарқ ва Ғарб ўртасидаги янги транспорт йўлагини шакллантирмоқда. Унинг ишга туширилиши юк етказиб бериш муддатини 10 кунгача қисқартириши ҳамда йилига 15 миллион тоннагача юк ташиш имкониятини яратиши кутилмоқда.

Президентимиз саммитдаги нутқида “Ўрта коридорнинг стратегик ролидан келиб чиқиб, биз уни айни пайтда қурилаётган “Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон” темир йўли билан боғлашга катта эътибор қаратамиз”, деди.

Келгусида мазкур йўналишнинг Ўрта йўлак ва Трансафғон йўналиши билан боғланиши Евроосиёнинг янги транспорт конфигурациясини шакллантириши мумкин. Бундай тизимда Ўзбекистон нафақат транзит ҳудуд, балки ўз юклари, логистика марказлари, транспорт компаниялари ва саноат майдонлари орқали қўшилган қийматнинг минтақавий занжирларида тўлақонли иштирокчига айланиш имкониятига эга бўлади.

Рақамли тизим имкониятлари

Туркистонда ўтган саммит мавзуси сунъий интеллект ва рақамли ривожланишга бағишлангани иқтисодий кун тартиби билан бевосита боғлиқ. Замонавий савдода рақобатбардошлик энди фақат маҳсулот сифати ёки бозоргача бўлган масофа билан белгиланмайди. Расмийлаштириш тезлиги, логис­тика шаффофлиги, рақамли тизимларнинг ўзаро мослиги ҳамда бизнеснинг ахборотга кириш имкониятлари тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

ТДТ мамлакатлари учун рақамли интеграция ҳамкорликнинг энг амалий йўналиш­ларидан бирига айланиши мумкин. Электрон савдо стандартларини уйғунлаштириш, рақамли ҳужжатларни ўзаро тан олиш, божхона ахборот тизимларини интеграция қилиш ва бизнес учун рақамли реестрларни яратиш транзакцион харажатларни камайтириш ҳамда компанияларнинг ҳамкор давлатлар бозорларига чиқишини соддалаштириш имконини беради.

Бу, айниқса, кичик ва ўрта бизнес учун муҳим аҳамиятга эга. Кўплаб компаниялар тариф тўсиқларидан кўра кўпроқ ҳамкорлар, талаблар, сертификатлаш, логистика ва тўлов инструментлари ҳақидаги маълумотлар етишмаслигига дуч келмоқда. ТДТ мамлакатлари бизнеси учун ягона рақамли платформа яратилиши савдони кенгайтиришнинг амалий воситасига айланиши мумкин. Айниқса, бу чегараолди ва минтақавий таъминот занжирларида муҳим аҳамият касб этади.

Ўзбекистон сўнгги йилларда давлат хизматлари ва бизнес муҳитини рақамлаштириш бўйича катта тажриба тўплади. Ушбу тажриба Ташкилот доирасида, айниқса, электрон хизматлар, рақамли платформалар, божхона маъмурчилиги ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш соҳаларида талаб юқори бўлиши мумкин.

Хулоса

Туркий давлатлар ташкилоти босқичма-­босқич иқтисодий ҳамкорликнинг янада амалий моделига ўтмоқда. Ўзбекистон учун мазкур жараён экспорт салоҳиятини кенгайтириш, саноатни ривожлантириш ва ташқи бозорлар билан ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлашга қаратилган иқтисодий ислоҳотларнинг ҳозирги босқичига тўғри келмоқда.

ТДТ доирасида иқтисодий ҳамкорлик чуқурлашиб бориши билан Ўзбекистоннинг минтақавий савдо, транспорт ва ишлаб чиқариш алоқаларини шакллантиришдаги роли ҳам ортиб бормоқда.

Саммитда сунъий интеллект ва рақамли технологияларни ривожлантириш ҳамда жорий этиш масаласи бош муҳокама мавзусига айлангани минтақа давлатларида иқтисодий ҳамкорликнинг замонавий форматларига талаб ортиб бораётганини кўрсатди. Аввало, гап савдо ва логистикани рақамлаштириш, электрон хизматларни ривожлантириш, инфратузилма ечимларини интеграция қилиш ҳамда минтақа ичидаги транзакцион харажатларни қисқартириш ҳақида боряпти.

Шу тариқа Ўзбекистоннинг ТДТ норасмий саммитидаги иштироки тобора амалий иқтисодий мазмун касб этяпти. Савдони кенгайтириш, мультимодал транспорт йўлакларини ривожлантириш, саноат кооперациясини чуқурлаштириш, инвестициявий ҳамкорлик ва рақамли ўзаро боғлиқлик кучайиши Евроосиёнинг минтақавий ишлаб чиқариш ва логистика занжирларига янада чуқур интеграциялашув учун асос яратмоқда.

Жаъфар Хидиров,

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

шўъба мудири