Ўзбекистон Республикаси янги таҳрирдаги Конституциясининг 78-моддасида боланинг ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг мажбурияти сифатида мустаҳкамланди.
Жиноят ишларини юритишда вояга етмаганларнинг ҳуқуқий мақомини кучайтириш, уларга нисбатан адолатли ва инсонпарвар муносабатда бўлиш - бугунги суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг бош мезонидир.
Вояга етмаган шахс иштирокидаги жиноят ишини юритиш оддий жараёнлардан ўзининг нозиклиги ва масъулияти билан тубдан фарқ қилади. Судья ва тергов органи олдида нафақат жиноят тафсилотларини аниқлаш, балки ҳали ижтимоий ва руҳий жиҳатдан тўла шаклланиб улгурмаган шахснинг келажагини асраб қолишдек мураккаб вазифа туради.
Қонунчилигимизда вояга етмаганлар учун бир қатор имтиёзли кафолатлар белгиланган бўлиб, уларнинг ижроси қатъий назорат қилинади:
Тергов ҳаракатлари давомида болага нисбатан ҳар қандай кўринишдаги босим ёки қўрқитиш усулларидан фойдаланиш қатъиян ман этилади. Сўроқ жараёнларида боланинг ёши, тарбияси, руҳий ривожланиш даражаси ва оилавий шароити ҳар томонлама инобатга олиниши шарт.
Катталардан фарқли ўлароқ, вояга етмаган шахс учун адвокат (ҳимоячи) иштироки ихтиёрий эмас, балки мажбурийдир. Ҳатто ўсмир ёки унинг ота-онаси ҳимоячидан воз кечган тақдирда ҳам, давлат уни малакали ҳуқуқий ёрдам билан таъминлайди. Бу терговнинг холислигини таъминловчи энг муҳим механизмдир.
Қонуний вакиллар билан бир қаторда, профессионал психолог ёки педагогнинг жараёндаги иштироки - бу боланинг жараён давомида ўзини руҳий жиҳатдан хавфсиз ҳис қилишини ва берилаётган саволларни тўғри англашини кафолатлайди.
Суд босқичида ишларнинг ёпиқ мажлисларда кўрилиши - жамиятда боланинг келажагига “жиноятчи” деган тамға босилишининг олдини олишга қаратилган. Жазо чорасини тайинлашда мақсад шахсни жамиятдан ажратиш эмас, балки унинг қайта ижтимоийлашувига ёрдам беришдир. Шу сабабли, судлар кўпроқ тарбиявий таъсир чораларини қўллаш ёки жазони ўташдан шартли равишда озод қилиш имкониятларини синчковлик билан ўрганадилар.
Дунё тажрибаси, хусусан, Германия, Франция ва Япония каби мамлакатлар амалиёти шуни кўрсатадики, вояга етмаганлар учун алоҳида - ювенал юстиция тизимининг мавжудлиги жиноятчиликнинг олдини олишда юқори самара бермоқда.
Вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш нафақат ҳуқуқ-тартибот органларининг, балки бутун жамиятнинг, маҳалла ва таълим муассасаларининг вазифасидир. Ҳар бир ҳуқуқбузарлик замирида эътиборсизлик, оиладаги носоғлом муҳит ёки таълимдаги бўшлиқ ётади.
Бизнинг вазифамиз - болани жазолаш эмас, балки унга тўғри йўлни кўрсатишдир. Зеро, бола ҳали оқ қоғоз кабидир; унга қандай муносабатда бўлсак, у келажакда жамиятга худди шундай жавоб қайтаради.
Олий мақсадимиз адашган ёш авлодни жамиятдан яккалаб қўйиш эмас, балки уларни соғлом муҳитга қайтариш, ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишдир.
Зеро, болаларни асраш - Ватан келажагини асраш демакдир.
Дилноза Жумонова,
ЖИБ Юқоричирчиқ туман судининг судьяси
