Бугун дунёда кечаётган мураккаб жараёнларни бевосита кузатиш, уларга муносабат билдириш, ўзаро қиёслаш имкониятига эгамиз. Ижтимоий-сиёсий фаоллик ҳаётимизнинг муҳим жиҳатларидан бирига айланди. Бундай шароитда одамларнинг холис ва ҳаққоний ахборот, чуқур ва ишончли таҳлилларга эҳтиёжи ошиши табиий. Бунда эркин матбуот, унинг тезкор ва холислиги муҳим аҳамият касб этади.

Матбуот эркинлиги сўз, шахс, виждон эркинлиги сингари муҳим сиёсий ҳуқуқлардан бири. У ОАВнинг эркин фаолият юритишига ҳеч бир тўсиқ бўлмаслигини, жамият аъзолари матбуотда фикр-мулоҳазаларини эркин ифода эта олишини таъминлайди ва бундан матбуотнинг жамият ҳаётидаги муҳим ўрни келиб чиқади.

“Эркин матбуот ҳақиқатнинг холис овози, адолатнинг кўзи, жамиятнинг виждони” деган фикрда муболаға йўқ. Бундай матбуот ҳар қандай давлатнинг интеллектуал салоҳияти ва ички демократик тараққиётнинг асосий устуни бўлмоғи зарур. Жамият ўз вақтида эълон қилиниши зарур ахборотларга қанчалик очиқ бўлса, унда тинчлик, тотувлик бўлади, ижтимоий адолат юзага келади.

Оммавий ахборот воситаларининг муҳим вазифаларидан бири мамлакат ҳаётига оид ахборотларни ёритиш билан бирга мамлакатларнинг бир-бирига ҳамиша ҳам мос келавермайдиган сиёсатларини таҳлил этишда ҳам холисликка қатъий риоя қилишдир. Бу ҳолат ОАВга доир қонунларни қайта кўриб чиқиш, бугунги реал шароитга мослаштиришни тақозо этади. 

Шундай экан, бу касбни ихтиёр этган қалам аҳли ўзининг бевосита вазифаларини бажариш билан бирга юқорида келтирилган дунёвий жараёнларга ҳам бефарқ бўлиши мумкин эмас. Акс ҳолда, ахборот тарқатувчи воситалар ҳам, тажрибали касбдошларимиз ҳам замон шиддати ва талабидан четда қолиб кетишлари мумкин. Негаки,  ҳаётнинг энг муҳим соҳалари билан биргаликда журналистика ҳам бетўхтов ривожланиб бормоқда, кечаги кун бугуннинг ўзида тарихга айланмоқда, кечаги шов-шувли ютуқ, муҳим ихтиро бугун оддий ҳаётий реалликка айланаётир.

Фақат шу эмас, илмий тараққиёт эзгулик, яратувчанлик билан бирга қайта тикланадиган, тобора хавфли тус олаётган  қуролланиш пойгасига ҳам  хизмат қилаётгани ҳеч кимга сир эмас. Матбуотда “Фалон денгиз ёки океанда замонавий ҳарбий қуролларнинг йирик синов машқлари бошланди, фалон жойда муваффақиятли якунланди, шартли душман яксон қилинди”, деган хабарлар “Фалон жойда буғдойга ўроқ тушди, янги болалар боғчаси  фойдаланишга топширилди, дарё устига қурилган кўприк одамларнинг оғирини енгил қилмоқда” қабилидаги кундалик янгиликлар билан ёнма-ён эълон қилинмоқда. Қуролли можароларнинг аянчли оқибатларини оддий ахборот сифатида қабул қилиш ажабланарли бўлмай қолди.

Бундай шароитда матбуот ўзгармаслиги мумкин эмас. Унинг ҳар бир сўзи, энг аввало, тинч-тотувлик манфаатларига хизмат қилиши, нифоқлашаётган томонлардан бирининг манфаатини ифода этиб қолмаслиги зарур. Бунинг учун эса журналистика дунёвий, минтақавий воқеа-ҳодисаларнинг асл моҳиятини тўғри англашга қатъий ҳаракат қилмоғи талаб этилади. Айни шу мақсадда самарали ижод қилаётган шарҳловчи ҳамкасбларимиз сафи тобора кенгайиб бораётгани қувонарли ҳолдир.

Яқинда Фарғонада “Замонавий журналистиканинг долзарб муаммолари”  мавзусида ўтказилган халқаро анжуманда айни шу хусусда жиддий баҳс-мунозара бўлди. ­Дунёнинг ўндан ортиқ мамлакатидан келган соҳа мутахассислари, амалиётчи олимлар, таниқли журналистлар, медиа майдони кузатувчилари бу йиғинда таҳлилий мушоҳадалари, мавжуд муаммолар ечимига доир жўяли таклифларини баён қилди. Бугунги талатўпли давр хуружлари журналистикага салбий таъсир кўрсатаётгани якдиллик билан эътироф этилди.

Жумладан, нотиқлар ахборот оламининг ҳаддан ташқари тезлашиши, қисқалик ва “ўта қисқалик” ахборотлар моҳиятини тўғри англашда муайян мавҳумликларни юзага келтираётгани ҳақида баҳс юритди. Йирик медиа тузилмалари даромад ортидан қувиб, журналистиканинг ижтимоий масъулияти ва ахлоқий қоидаларини менсимаётирлар. Баъзи жойларда матбуот турли босим ва тазйиқлар остида фаолият юритмоқда. Бунинг оқибатида нашрлар ўз олдидаги маънавий бурчидан чекинмоқда ҳам.

Кейинги ўн йилликнинг энг муҳим, эътиборга молик натижаларидан бири — мамлакатимиз ёпиқлик, фикрсизлик иллатидан халос бўлиш палласига кирди. Жамиятнинг халқни эшитиш, муаммоларни тинглаш қулоқлари очилди, одамларнинг ижтимоий фаоллиги, мамлакат ва миллат тақдирига дахлдорлиги кучайди. Бугун Ўзбекистон дунёнинг изчил ривожланаётган, аниқ мақсад йўлида қатъий ишонч билан ҳаракатланаётган, кўп соҳаларда дунёга ўзига хос ибрат намуналарини кўрсатаётган давлатлардан бири.  Бу — ўзимизнинг эмас, дунё ҳамжамиятининг фикри.

Дунё, одамлар, яшаш тарзлари, орзу-умидлар ўзгариб бормоқда. Бир қарашда ҳаммаси жойидадек. Аммо бугунги шиддат таъсирида неча минг йиллар давомида шаклланган маданий-ахлоқий қадриятлар ўрнини замонавийлик ниқоби остида сохта, тўқима қадриятлар — ялпи раддия, воз кечишлик, менсимаслик кайфияти эгалламоқдаки, бунга бепарво қараб бўлмайди. Бу ҳолат турли давлатлар, йирик холдинг ва корпорациялар, сиёсий, ҳарбий бирлашмалар, медиатузилмаларнинг шахсий манфаати билан боғлиқлигига ҳеч ким шубҳа қилмаса керак.

Ҳамма ўз йўлини тўғри деб ҳисоблайди, бошқа фикрга ишончсизлик билан қарайди. Сиёсатдонлар, иқтисодчилар, инсон ҳуқуқи ҳимоячилари ва ҳатто  маданият, ахлоқ-одоб тарғиботчилари фаолиятида ҳам бу қусур кўзга ташланади. Давлатчилик, ўзаро манфаатли ҳамкорлик муносабатларида юзага келадиган муаммоларнинг олдини олиш учун, халқона тил билан айтганда, “дўппини бошдан олиб очиқчасига дардлашиш” зарурлиги унутилмоқда.

Давлатимиз раҳбарининг халқ билан мулоқот, эл ичида бўлиш, уни тинглаш сиёсати эндиликда халқлар, давлатлар, яқин қўшниларнинг бир мақсад йўлида бирлашиб ҳаракат қилиш сиёсатига айланди. Бу сиёсат қандай улуғ натижа бераётганига фақат биз эмас, бошқа томонлар ҳам гувоҳ бўлиб турибди. Демак, матбуот саҳифаларида айни шу масала ва муаммоларга оид танқидий-таҳлилий мақолалар ҳам бўлиши  керак.

Замон ўзгаргани сари матбуот олдида янги-янги вазифалар пайдо бўлаверади. ­Газетхон аталмиш ҳар янги авлод рост сўзни, воқеа-ҳодисаларнинг рост талқинини, янги дунё, янги жамиятнинг янги қиёфаси, маънавий-ахлоқий қадриятларига доир шарҳларни кутади. Газетанинг ҳар бир сонида ўқувчи учун янги сўз айтиш, газетхон онг-шуурига таъсир кўрсатиш, унинг кўнглида ҳам муайян фикрлар уйғота олиш осон эмас. Чунки у ҳам худди сиз каби дунёни кузатиб турибди, шу безовта дунё ичида қувончу муаммоларга, ихтирою хатоликларга, буюк янгиланишларга гувоҳ бўлиб яшамоқда.

Шўролар замонида газетанинг ҳар айтган сўзи, ҳар билдирган фикри,  баҳоси ва ҳатто оддий ишораси ҳам ҳақиқатга менгзаларди. Газетада чиқдими, бас, бошқача фикрга ўрин қолмасди. Бугунги матбуот, не бахтки,  бундай қозиликдан, оқлаш ва қоралаш, одамлар тақдирини ҳал этиш функциясидан халос бўлди. Энди у жамоатчиликнинг эркин минбари. Энди унда бошқалар ҳам фикрини билдириши, баҳсга киришиши, фикрини дадил айтиши мумкин. 

Бугун  танқид аввалгидек одамларнинг тақдирини у ёки бу томонга ҳал қилувчи даҳшатли қурол эмас, энди у сизга, менга — ҳаммамизга ёрдам қўлини чўзади, нуқсонларингизни кўрсатиб беради. Истиқлол матбуотининг шўролар замони матбуотидан фарқи шунда.

Шу ўринда бир неча муҳим мулоҳазани ўртага ташлаш зарурати пайдо бўлмоқда. Биринчиси, матбуотимиз фаолиятидаги ютуқлар ҳақида яна кўп гапириш мумкин. Бунга арзирли асослар бор. Бу соҳада узоқ йиллар тер тўкиб, катта тажриба орттирган кекса авлод сафига теран ва биздан кўра эркин фикрлайдиган, журъатли ёш ҳамкасблар қўшилаётгани ғоят қувонарли.

Қатор таҳририятларда қалами қайралган, фикри тиниқ устозларнинг маҳорат мактаблари фаолият юритмоқда. Айрим “донишманд”ларнинг яқин-яқинлардаги ­“Босма нашрларга эҳтиёж қолмади, интернетда ҳамма ахборот бор, обуна деган ташвишдан қутулдик”, деган “башорат”лари пуч бўлиб чиқди: кўплаб газеталарнинг ўқувчилари сафи аста-секин ошиб бормоқда.

Буни сезмаслик мумкин эмас. Бу ютуқни янада мустаҳкамлашнинг самарали йўлларидан бири — матбуотда баҳс-мунозаранинг мавжудлиги. Илмий жиҳатдан қараганда, ҳар бир фикрда муайян нисбийлик бор. Турфа  муаммоларнинг ечими баҳс-мунозарада топилади. Соғлом баҳс туфайлигина шундай бўлади.

Демоқчимизки, бугун газеталаримизда айни шу масалада оқсаш бор. Бу матбуот саҳифалари асосан баҳсли мақолалардан иборат бўлиши керак дегани эмас. Гап бирор умумий мақсадга эришишнинг турли йўллари, усуллари, шакллари ҳақида бормоқда. Жамиятда чинакам ошкоралик муҳитини юзага келтириш билан беистисно ҳамма шуғулланиши керак.

Иккинчиси, халқимизда “От — минилса, кийим — кийилса, таом — ейилса яхши”, деган гап бор. Бу нақлни матбуотга ҳам менгзаса бўлади: “Газета, журнал обуначиларга вақтида етиб борса, ўқилса, ўқувчи бирор янгиликка  эга бўлса яхши”. Бундай деяётганимнинг боиси, бугун почта хизматидан кўпчилик мамнун эмас. Фидойи почтальонлар қолмади ҳисоб. “Матбуот тарқатувчи” номи билан аталадиган ташкилотнинг ишини қониқарли деб бўлмайди. Унинг вилоят бўлимларида аҳвол янада ёмон.

Учинчиси, бугун мамлакатимизнинг ўндан ортиқ олий ўқув юртида журналист кадрлар тайёрланмоқда. Бу иш билан хусусий университетлар ҳам шуғулланаётир. Бир қарашда ёмон жойи йўқ. Аммо уларда бўлажак ҳамкасбларимизга бугунги талабларга жавоб берадиган даражадаги малакали устозлар борми? Ҳамма битирувчилар ҳам ўз соҳаларида ишламоқдами? Консерваторияга овози бор, мусиқани тушунадиган истеъдодли ёшлар қабул қилинади, уларга бир эмас, бир неча чолғу асбобини мукаммал чаладиган устозлар сабоқ беради. Журналистикада ҳам шундай деб айта олмаймиз.

Ўқишга ёппа қабул қилинаётган талабаларнинг кўпида ижодкорликка мойиллик, ижод қалами, ёзув-чизуви, аниқ бир мақсад йўқ, мамлакатимизда нашр этилаётган газета-журналлар тўғрисидаги тасаввурлари суст. Баъзан: “Мен газета ўқимайман, чунки журналист бўлмоқчи эмасман, фалон ташкилотнинг матбуот хизматида ишлайман”, деган ҳам кулгили, ҳам ачинарли изҳорларни эшитиб турамиз.

Ўзларида қизиқиш бўлмаган ёшларни тўрт йил ичида етук журналист қилиб тарбиялаш осон иш эмас. Устозларга келсак, олий ўқув юртида журналист маҳоратидан сабоқ бериш, истеъдодли талабаларни ҳар жиҳатдан қўллаб-қувватлаш, ижодкорликда намуна кўрсатиши учун улар, биринчи навбатда, маҳоратли журналист бўлиши, матбуотда тез-тез кўриниб туришлари, мақола, хабар, очерк, эссе, репортаж, ҳисобот  қандай ёзилишини амалда билиши керак. Қўлларига журналист дипломини олиб, таҳририятларга ишга бораётган ёшлар ҳақида иш берувчиларнинг салбий баҳоси беҳуда эмас ва бунга бефарқ қараб бўлмайди.

Нима қилиш керак? Ўзбекистон Миллий университети ва журналист кадрлар тайёрлайдиган бошқа олий ўқув юртлари мавқеини ҳар тарафлама кучайтириш, бу ерда бўлажак журналистлар билан бирга уларга сабоқ берадиган маҳоратли устозлар ҳам тайёрланиши, яъни қайта тайёрланишига эришиш зарур.

Тўртинчиси, миллий тараққиётга юз тутишнинг муҳим шарти эришилган ютуқларни холис баҳолаш, йўл қўйилган нуқсонларни чуқур таҳлил қилиш, сабаб ва оқибатларини ўрганиш, ҳар бир ҳолатни ўз номи билан аташ, такрор хато қилмаслик йўлларини белгилашдан иборат. Шундай қилинсагина жамият ривожланади. Бу иш билан, биринчи навбатда, оммавий ахборот воситалари шуғулланиши керак. Жамиятнинг холис кўзгусига айланишнинг бошқа йўли йўқ. Журналистикада хабардорлик, маҳорат, тил бойлиги, мавзуни пухта билиш, фикрни таъсирчан ифодалаш билан бирга  муаллифлик журъати, қатъият, тиришқоқлик ҳам талаб этилади. Муҳаррирлар бу фазилатларни қўллаб-қувватласа, ёш ҳамкасбларимизнинг шашти қайтарилмаса, матбуот яна ўқишли ва таъсирчан бўлади.

Аҳмаджон МЕЛИБОЕВ,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист