Ana shu jarayonda “xalqaro akkreditatsiya” tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Xalqaro akkreditatsiya — bu ta’lim muassasasi yoki uning muayyan ta’lim dasturi xalqaro miqyosda tan olingan sifat standartlariga mos kelishini tasdiqlovchi rasmiy jarayon bo‘lib, u nafaqat muassasaning obro‘sini oshiradi, balki ta’lim sifatini tizimli ravishda yaxshilashga xizmat qiladi. Ushbu maqolada xalqaro akkreditatsiyaning mohiyati, uning ta’lim sifatiga ko‘p qirrali ta’siri, ushbu jarayonning afzalliklari va qiyinchiliklari, shuningdek O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi misolida amaliy jihatlari ko‘rib chiqiladi.
Akkreditatsiya — bu ta’lim muassasasi yoki uning dasturlarini mustaqil, vakolatli tashkilot tomonidan belgilangan standartlar asosida baholash va rasman tan olish jarayonidir. Milliy akkreditatsiyadan farqli o‘laroq, xalqaro akkreditatsiya jahon miqyosida tan olingan mezonlarga asoslanadi va ko‘pincha xalqaro tashkilotlar, masalan, ABET (muhandislik va texnologiya sohasi uchun), AACSB va EQUIS (biznes ta’limi uchun), FIBAA (Yevropa standartlari), ISO sertifikatlash tizimlari kabi tuzilmalar tomonidan amalga oshiriladi.
Xalqaro akkreditatsiya jarayoni odatda bir necha bosqichdan iborat bo‘ladi: dastlab muassasa o‘z faoliyati bo‘yicha o‘z-o‘zini baholash hisobotini tayyorlaydi, so‘ngra tashqi ekspertlar guruhi muassasaga tashrif buyurib, o‘quv jarayoni, moddiy-texnik baza, o‘qituvchilar tarkibi, ilmiy-tadqiqot faoliyati va bitiruvchilarning bandligi kabi ko‘plab mezonlarni tekshiradi. Natijada muassasaga akkreditatsiya berilishi yoki berilmasligi, ba’zan esa shartli akkreditatsiya berilishi mumkin, bu holatda muassasa tomonidan belgilangan muddat ichida kamchiliklarni bartaraf etilishi talab qilinadi. Ushbu jarayonning o‘zi allaqachon ta’lim muassasasini o‘z ichki tizimlarini qayta ko‘rib chiqishga va takomillashtirishga undaydi.
Xalqaro akkreditatsiya talablariga javob berish uchun ta’lim muassasalari o‘z o‘quv dasturlarini xalqaro standartlarga moslashtirishga majbur bo‘ladi. Bu jarayonda eskirgan mavzular yangilanadi, amaliy va nazariy bilimlar muvozanati qayta ko‘rib chiqiladi, kompetensiyaga asoslangan yondashuv joriy etiladi. Natijada talabalar nafaqat nazariy bilim, balki bozor talab qiladigan amaliy ko‘nikmalarni ham egallaydilar. Ko‘pgina akkreditatsiya tashkilotlari o‘quv dasturini muntazam ravishda yangilab turishni, sanoat va ish beruvchilar bilan hamkorlikda dastur mazmunini shakllantirishni talab qiladi, bu esa ta’limning amaliy hayot bilan bog‘liqligini kuchaytiradi.
Akkreditatsiya standartlari professor-o‘qituvchilar tarkibining malakasi, ilmiy darajasi va pedagogik faoliyatiga qattiq talablar qo‘yadi. Muassasalar o‘qituvchilarni xalqaro malaka oshirish dasturlariga, seminar va konferensiyalarga jalb qilishga, shuningdek ularning ilmiy nashrlar faoliyatini rag‘batlantirishga majbur bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida dars berish sifatining oshishiga, zamonaviy pedagogik metodlarning joriy etilishiga va o‘qituvchi-talaba munosabatlarining professional darajada rivojlanishiga olib keladi.
Xalqaro akkreditatsiya jarayonida laboratoriyalar, kutubxonalar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, o‘quv binolarining holati kabi omillar ham baholanadi. Standartlarga javob berish uchun muassasalar infratuzilmaga sarmoya kiritishga, zamonaviy jihozlar bilan ta’minlashga majbur bo‘ladi. Bu talabalarning amaliy mashg‘ulotlar, tadqiqot ishlari va mustaqil ta’lim olish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi.
Xalqaro akkreditatsiya muassasa ichida doimiy sifat nazorati tizimini yaratishni talab qiladi. Bu — talabalar va bitiruvchilarning fikr-mulohazalarini muntazam yig‘ish, o‘quv jarayonini monitoring qilish, natijalarni tahlil qilish va ularga asoslanib qarorlar qabul qilish mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Natijada ta’lim sifati bir martalik tekshiruv emas, balki doimiy takomillashtirish jarayoniga aylanadi. Bu yondashuv “Deming aylanasi” (Reja-Bajarish-Tekshirish-Harakat) tamoyiliga asoslanib, muassasaning uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi.
Xalqaro akkreditatsiyadan o‘tgan diplomlar boshqa mamlakatlarda osonroq tan olinadi, bu esa talabalarga xalqaro almashinuv dasturlarida ishtirok etish, chet elda magistratura yoki doktoranturada davom ettirish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari, xalqaro kompaniyalar ko‘pincha akkreditatsiyadan o‘tgan dasturlar bitiruvchilarini ustuvor nomzod sifatida ko‘radi, chunki ularning bilim darajasi xalqaro standartlarga mos kelishi allaqachon tasdiqlangan bo‘ladi.
Ish beruvchilar nuqtai nazaridan, akkreditatsiyadan o‘tgan dastur bitiruvchisi ma’lum sifat kafolatiga ega hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, akkreditatsiyalangan dasturlar bitiruvchilari mehnat bozorida tezroq ish topadi va ko‘proq maosh olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu, o‘z navbatida, ta’lim muassasasining jozibadorligini oshiradi va yangi talabalarni jalb qilishga yordam beradi.
Xalqaro akkreditatsiyaning ta’lim tizimiga olib keladigan afzalliklarini quyidagicha umumlashtirish mumkin:
Birinchidan, muassasa faoliyatining shaffofligi oshadi — barcha jarayonlar hujjatlashtirilgan, o‘lchanadigan va tashqi nazoratga ochiq bo‘ladi.
Ikkinchidan, muassasalar o‘rtasida sog‘lom raqobat muhiti shakllanadi, chunki har bir muassasa o‘z sifatini isbotlashga intiladi.
Uchinchidan, davlat va xususiy investorlar uchun akkreditatsiya sifat kafolati vazifasini bajaradi, bu esa moliyalashtirish va grantlar olish imkoniyatlarini kengaytiradi.
To‘rtinchidan, akkreditatsiya jarayoni muassasaning strategik rejalashtirish madaniyatini kuchaytiradi, chunki uzoq muddatli rivojlanish rejalari aniq mezonlarga asoslanadi.
Biroq xalqaro akkreditatsiya jarayoni bir qator qiyinchiliklarni ham keltirib chiqaradi. Birinchi navbatda, bu — moliyaviy xarajatlar. Akkreditatsiya jarayoni, ekspertlar tashrifi, hujjatlarni tayyorlash va infratuzilmani yangilash katta mablag‘ talab qiladi, bu esa ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlardagi muassasalar uchun og‘ir yuk bo‘lishi mumkin.
Ikkinchidan, akkreditatsiya standartlari ko‘pincha rivojlangan mamlakatlar tajribasiga asoslangan bo‘lib, mahalliy sharoit, madaniy xususiyatlar va resurs cheklovlarini to‘liq hisobga olmasligi mumkin. Bu holat “bir o‘lchov barchaga mos kelmaydi” degan muammoni keltirib chiqaradi — ya’ni ba’zi standartlar mahalliy kontekstga mexanik ravishda ko‘chirilganda kutilgan natijani bermasligi mumkin.
Uchinchidan, akkreditatsiya jarayoni ko‘pincha ortiqcha byurokratik yukka aylanib qolishi mumkin — o‘qituvchilar va ma’muriyat haqiqiy ta’lim jarayonidan ko‘ra hujjat va hisobotlarni to‘ldirishga ko‘proq vaqt sarflaydi. Bu, paradoksal tarzda, ta’lim sifatiga emas, balki “qog‘ozdagi sifat”ga e’tiborni kuchaytirib yuborishi mumkin.
To‘rtinchidan, akkreditatsiyani faqat obro‘ yoki marketing vositasi sifatida ko‘rish xavfi mavjud — ba’zi muassasalar akkreditatsiyani chuqur ichki o‘zgarishlarsiz, faqat tashqi ko‘rinish uchun olishga harakat qilishi mumkin, bu esa jarayonning haqiqiy maqsadiga zid keladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini isloh qilish, uni xalqaro standartlarga moslashtirish borasida jiddiy qadamlar qo‘yilmoqda. Bir qator yetakchi oliy ta'lim muassasalari xalqaro akkreditatsiya tashkilotlari bilan hamkorlik o‘rnatib, o‘z dasturlarini xalqaro sifat mezonlariga moslashtirmoqda. Bu jarayon, xususan, muhandislik, iqtisodiyot va tibbiyot sohalarida sezilarli natijalar bermoqda: o‘quv dasturlari yangilanmoqda, chet ellik professor-o‘qituvchilar jalb etilmoqda, talabalar almashinuv dasturlari kengaymoqda.
Shu bilan birga, O‘zbekiston uchun xalqaro akkreditatsiya jarayonini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun bir qator omillarni hisobga olish zarur. Birinchidan, akkreditatsiya jarayonini faqat yirik shahar universitetlari bilan cheklamasdan, viloyat oliy ta’lim muassasalarini ham qamrab olish muhim, aks holda ta’lim sifatida hududiy tafovut kuchayishi mumkin. Ikkinchidan, davlat tomonidan akkreditatsiya jarayonini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini yaratish, xususan grantlar va subsidiyalar ajratish orqali kichik muassasalarga ham ushbu jarayonda ishtirok etish imkoniyatini berish zarur. Uchinchidan, akkreditatsiya standartlarini mahalliy sharoitga moslashtirish, ya’ni xalqaro talablarni mexanik ravishda ko‘chirish emas, balki milliy ta’lim tizimining o‘ziga xosligini hisobga olgan holda joriy etish muhim ahamiyatga ega.
Xalqaro akkreditatsiya zamonaviy ta’lim tizimining sifatini oshirishning kuchli vositalaridan biri hisoblanadi. U ta’lim muassasalarini o‘quv dasturlarini yangilashga, o‘qituvchilar salohiyatini oshirishga, infratuzilmani takomillashtirishga va doimiy sifat nazorati madaniyatini shakllantirishga undaydi. Bundan tashqari, u talabalarga xalqaro miqyosda tan olinadigan bilim va ko‘nikmalar berish, ularning mehnat bozoridagi raqobatbardoshligini oshirish imkonini yaratadi.
Shu bilan birga, bu jarayon moliyaviy xarajatlar, byurokratik yuk va mahalliy kontekstni hisobga olish zarurati kabi qator qiyinchiliklarni ham o‘z ichiga oladi. Shuning uchun xalqaro akkreditatsiyani samarali amalga oshirish uchun uni faqat rasmiy talab sifatida emas, balki ta’lim sifatini uzluksiz yaxshilash uchun strategik vosita sifatida qabul qilish zarur. Faqat shu tarzda yondashilgandagina xalqaro akkreditatsiya haqiqiy ma’noda ta’lim sifatini oshirish, muassasaning raqobatbardoshligini kuchaytirish va bitiruvchilarning kelajagini yaxshilashga xizmat qila oladi.
O‘zbekiston kabi ta'lim tizimini faol isloh qilayotgan mamlakatlar uchun xalqaro akkreditatsiya nafaqat obro‘ masalasi, balki milliy ta'lim tizimini jahon standartlariga integratsiya qilishning muhim bosqichi hisoblanadi. Kelajakda ushbu jarayonni yanada kengaytirish, uni barcha ta’lim bosqichlariga tatbiq etish va mahalliy sharoitga moslashtirilgan holda rivojlantirish orqali mamlakat ta’lim tizimining sifat ko‘rsatkichlarini sezilarli darajada oshirish mumkin bo‘ladi.
Qalandarov Orifxon,
Toshkent davlat yuridik
universiteti xodimi
