Жәҳән банкиниң инвестиция ҳәм исбилерменлик орталығы ҳаққындағы есабатында Өзбекстан жетекши мәмлекетлер қатарынан орын алды. Бүгин мәмлекетте 1,2 миллион адамнан ибарат бизнес жәмийетшилиги қәлиплескени, соңғы бес жылда исбилерменликти қоллап-қуўатлаўға қаратылған 84 нызам ҳәм 861 пәрман және қарар қабыл етилгени бийкарға емес. Бул санлар мәмлекет исбилерменди миллий раўажланыўдың ҳәрекетлендириўши күши сыпатында көрип атырғанын айқын көрсетеди. Бүгин сизлер менен сөйлесип, бир нәрсеге исеним пайда еттим. Мәмлекетимизде заманагөй пикирлейтуғын, өз бизнесин кеңейтиў ушын жаңалыққа умтылып атырған жаңа әўлад исбилерменлери қәлиплеспекте. Бул болса елимиздиң ертеңги күни ҳәм раўажланыўы ушын оғада үлкен күш ҳәм исеним болып есапланады. Ҳеш қашан алға умтылыўдан, өсиўден, раўажланыўдан, жаңалық ислеўден тоқтамаң! Сизлердиң артыңызда бәрқулла қоллап-қуўатлайтуғын күшли мәмлекет, ҳуқық ҳәм мәплериңизди қорғайтуғын нызам, баслама ҳәм мақсетлериңизди әмелге асырыўда ийинлес болған Президент бар", деп мәмлекетимиз басшысы жақында болып өткен исбилерменлер менен ашықтан-ашық сөйлесиўде атап өткен еди.

Ғәрезсизлигимиздиң даңқлы ҳәм мақтанышлы 35 жыллық тарийхы, бәринен бурын, миллий мәмлекетшиликти беккемлеў, инсан қәдирин жоқарылатыў, экономикалық потенциалды арттырыў ҳәм халықтың абаданлығын тәмийинлеў жолындағы үлкен мақсетлерди әмелге асырыў дәўири болып есапланады. Бундай мақсетлер илим-пән исбилермен-чемпионлар үнлеслигин бирдей сәўлелендиретуғын, Президентимиз тәрепинен ойлап табылған, илим жетискенликлерине тийкарланған тәлиматты избе-из социаллық мәмлекетти қурыўға бағдарланған Үшинши Ояныўдың жаңа раўажланыў модели болып есапланады. Түрли тиллердеги лексикалық ҳәм этимологиялық таллаў көзқарасынан қатнаста "чемпион" сөзи өзбек тилине халықаралық терминологиядан кирип келген болса да, өзбек классикалық ҳәм халық тилинде оның эквиваленти “батыр”, “палўан” ямаса “басшы” (басқарыўшы, жетекши) түсиниклерине туўра келеди. Исбилерменди "чемпион" деп атаў экономикалық майданда жеңилмес, өз тараўында даңққа ерискен ҳәм басқалардың изинен еретуғын "экономикалық палўан"ды аңлатады. “Чемпион” сөзи келип шығыўына қарай латынша “сampus” (майдан, гүрес майданы) ҳәм кейин ала орта әсирлер француз тилиндеги “сampion” (жаўынгер, өз ар-намысы ҳәм басқалардың ҳуқықы ушын майданда гүресетуғын рыцарь) сөзинен алынған. Экономикада бул атама тек ғана жеңимпаз емес, ал базардағы бәсеки майданында ең жоқары шыдамлылық ҳәм инновацияны көрсеткен жетекши деген мәнисти аңлатады.

Мәмлекетимиздиң даңқлы ҳәм табыслы ғәрезсизлиги бизге тек ғана өз тәғдиримизди өзимиз белгилеў имканиятын емес, ал жәмийетлик ҳәм экономикалық раўажланыўдың миллий жолын таңлаў жуўапкершилигин де берди. Бүгин жаңа Өзбекстандағы артқа қайтпайтуғын реформалардың оғада әҳмийетли ҳәм тийкарғы бағдарларынан бири санлы трансформация шараятында исбилерменлик ушын еркин, турақлы ҳәм исенимли орталық жаратыў болып есапланады. Себеби, экономикалық жақтан қүдиретли социаллық мәмлекет тек ғана мәмлекетлик ресурсларға емес, ал баслама көрсететуғын, тәўекелшилик ететуғын, жаңа жумыс орынларын ашатуғын ҳәм мәмлекеттиң санлы экономикалық раўажланыўына өзиниң мүнәсип үлесин қосып атырған чемпион-исбилерменлердиң дөретиўшилигине де тиккелей байланыслы. Усы мәнисте ғәрезсизлик ҳәм исбилерменлик арасында терең логикалық, жәмийетлик-сиясий байланыслылық бар. Ғәрезсизлик - ҳуқық дегени, деген илимий-әмелий қатнаста да негизинде мине усы логикалық избе-изликтеги сийрек ушырасатуғын қәдириятлар жәмленген. Ҳуқықтың экономикалық анализи теориясы тийкарында да қосымша қун жаратыўшылардың тек экономикалық мәпи емес, ал олардың затқа салыстырғанда үстемлиги, басқаша айтқанда, мүлк ҳуқықы қорғалыўы кепилленеди. Қалаберди, сиясий ҳәм ҳуқықый гәрезсизлик экономикалық гәрезсизлик пенен беккемленеди. Экономикалық ғәрезсизликти болса жеке меншик мүлк, исбилерменлик еркинлиги, әдил, ҳадал бәсеки және инвестиция ушын қолайлы ҳәм тартымлы орталықсыз көз алдымызға келтирип болмайды.

Президентимиздиң атап өткениндей, жаңа Өзбекстанның раўажланыўы ҳәм келешегин тәмийинлейтуғын күш - исбилерменлер. Бул қатнас исбилерменликке тек ғана экономикалық искерлик түри сыпатында емес, ал мәмлекет раўажланыўының әҳмийетли ҳәрекетлендириўши күши сыпатында қаралып атырғанын аңлатады.

2026-жыл 5-август күни халықаралық рейтинг ҳәм индекслер менен ислесиў бойынша республикалық кеңестиң гезектеги мәжилисинде атап өтилгениндей, мәмлекетимиздеги реформалар нәтийжесинде усы жылдың өткен дәўиринде бир қатар халықаралық рейтинг ҳәм индекслерде Өзбекстанның орны жақсыланған. Соның ишинде, Экономикалық еркинлик индексинде Өзбекстан 14 текше жоқарылап, 184 мәмлекет арасында 86-орынды ийеледи. Республикамыз 60,3 балл менен биринши мәрте "орташа еркин" мәмлекетлер қатарына кирди. "Ҳаял-қызлар, бизнес ҳәм нызам" индексинде 43 текше жоқарылап, 190 мәмлекет арасында 48-орынды ийеледи. Өзбекстан гендер теңлик тараўында әҳмийетли ҳуқықый реформаларды әмелге асырған мәмлекетлер қатарына киргизилип, ҳаял-қызлардың экономикалық жумысын қоллап-қуўатлаў бағдарында жетекши бес (Орайлық Азияда биринши, Европада үшинши) мәмлекет қатарынан орын алды.

Мәмлекетимиз басшысының Хийўадағы сөйлесиўи тосыннан болған ўақыя емес. Ол бес жыллық ашық сөйлесиўлер даўамында қәлиплескен мәмлекет - исбилермен шериклик қатнасықларының жаңа сапа басқышын ҳәм кемнен-кем мәмлекетлерде бақланатуғын реформашы социаллық мәмлекет феноменин сәўлелендиреди. Сөйлесиўде шығып сөйлеген сөз халықаралық көлемде де қызғын тән алыныўға ҳәм додалаў темасына, бизнес жәмийетшилигиниң үлкен қызығыўшылығына себеп болып атырғаны бийкарға емес.

Халқымызда "мийнет еткен - елде әзиз", "өнерли адам қор болмас" сыяқлы мәнили ҳикметлер бар. Бүгин бул турмыслық ҳақыйқат халықаралық ҳуқықтың улыўма тән алынған норма ҳәм принциплерине және жаңа редакциядағы Конституциямыздың ҳақыйқый адамгершилик мәнисине үнлес болып есапланады. Әсиресе, мийнет етиў ҳуқықы, жеке мүлкке қол қатылмаслығы, исбилерменлик жумысы еркинлиги сыяқлылар жәмийет раўажланыўының конституциялық қәдириятлары есапланады.

"Әжайып раўажланыў" дегенде жүдә қысқа тарийхый дәўирде мәмлекеттиң экономикасы, технологиясы, инсан капиталы ҳәм социаллық институтлары кескин көтерилип, раўажланыў траекториясы әдеттеги избе-из өсиўден сезилерли дәрежеде парықланыўы түсиниледи. Мәселен, Япония әжайыбаты, Қубла Кореяның Ханган әжайыбаты, Сингапур әжайыбаты, Қытайдың экономикалық раўажланыўы сыяқлылар буның айқын мысаллары болып есапланады. Егер бул түсиникти "исбилермен чемпион болса, мәмлекет те чемпион болады" тезисине теориялық тийкар етип алсақ, бул да тәсиршең терең илимий методологияға тийкарланған, деген жуўмаққа келиў мүмкин. Буны, шын мәнисинде, жаңа Өзбекстанның чемпион исбилермен моделиндеги раўажланыў концепциясы, деп сыпатлаў мүмкин.

"Бизнес старт"тан "Бизнес чемпион"ға шекем

Президентимиздиң "Исбилерменниң кишиден - орта бизнеске, ортадан - "чемпион"ға айланыўы ең үлкен қәдирият болып есапланады" деген концептуаллық идеясы тек ғана экономикалық сүрен емес. Бул - халықаралық ҳәм сырт ел әмелияты сынағынан өткен жаңа Өзбекстанның трансформацияланып атырған экономикалық моделиниң философиялық, ҳуқықый ҳәм стратегиялық тийкары болып есапланады. Ҳақыйқатында да, стратегиялық шығып сөйлеўдеги "кишиден - орта бизнеске, ортадан - "чемпион"ға айланыўы" идеясы, бизиңше, әпиўайы хошаметлеў ураны емес.

Мәмлекетимиз басшысы усыныс етип атырған "бизнес старт", "бизнес лифт" ҳәм "бизнес раўажланыў" бағдарламаларының экономикалық-ҳуқықый әҳмийети де әне сонда. "Бизнес старт" - исбилерменликке кириў ҳуқықын әмелий тәмийинлеўге қаратылған. "Бизнес лифт" - ислеп турған бизнестиң өсиў имканиятларын кеңейтиўге жол ашады. Жаңа өсиў басқышына өткен исбилерменлер ушын болса "бизнес раўажланыў" капитал, сыртқы базар ҳәм инвестициялық қатнасықларға кириўди тәмийинлеўге қаратылған. Мине усы мәнисте, интакер ҳәм тәўекелшиликке тийкарланған исбилерменликти әмелге асырыў ҳуқықы ҳәм оның шегарасы енди тек ғана "бизнести қалай баслаў мүмкин?" деген сораў менен шекленип қалмаўы керек. Ол "Бизнес қалайынша турақлы, бәсекиге шыдамлы ҳәм глобал компанияға айланады?" деген сораўға да илимий-әмелий жуўап бериўи керек.

"Сукут - розилик" жаңа формуласы

Президентимиз шығып сөйлеген сөзиниң ең үлкен социаллық-ҳуқықый жаңалығы, сөзсиз, исбилермен ҳәм мәмлекет арасындағы қатнасықларды исеним, презумпция ҳәм үндемеўди сақлаў және профилактика принциплери тийкарында реформалаўға қаратылған басламалар болып есапланады. "Исбилерменниң ҳақлық презумпциясы" мәмлекетлик қадағалаўдың философиясын ҳәм ҳуқықый мәнисин өзгертиўге қаратылған. Халқымызда "қәте қылыў бар болып есапланады, дүзетпеў ар болып есапланады" деген нақыл бар. Исбилерменлик көз қарасынан бул нақылдың мәниси сонда, бизнесте қәте ислеў тәбийий, бирақ сол қәтени тән алмаў ҳәм ўақтында дүзетпеў ең үлкен зыянға алып келеди.

Заманагөй бизнес тилинде бул нақылдың мәниси “Fail fast, learn faster” ("Тез қәте исле, оннан тезирек сабақ ал") принципине жүдә жақын. Ең күшли исбилерменлер қәтелеспейтуғынлар емес, ал қәтени тез анықлап, имканиятқа айландыратуғынлар болып есапланады. Соның ушын инсан қәдири ҳәм мәпи көзқарасынан қатнаста болғанда қәтелескен исбилерменге финанслық жәриймаларды тийкарсыз ҳәм теңсиз қолланыў олардың интакерлигин буўып таслайды. Тәўекелшилик тийкарында баслаған мақсетли ислерине ықласын төменлетеди. Усы мәнисте алдын қадағалаў орайында "қағыйда бузылған ба?" деген сораў турған болса, жаңа моделли қатнаста оған "исбилерменниң ҳуқықы ҳәм нызамлы мәпи қай дәрежеде тәмийинленген?" деген ҳақылы сораў туўылады. Бундай сораўдың логикалық тийкары жаңа редакциядағы Конституциямыздың 20-статьясында нәзерде тутылған мәмлекетлик уйымлар тәрепинен инсанға қолланылатуғын ҳуқықый тәсир илажлары тең салмақлылық принципине тийкарланыўы ҳәм нызамларда нәзерде тутылған мақсетлерге ерисиў ушын жетерли болыўы керек. Инсан менен мәмлекетлик уйымлардың өз-ара қатнасықларында жүзеге келетуғын нызамшылықтағы барлық қарама-қарсылықлар ҳәм анықсызлықлар инсан пайдасына талқыланады деген инсаныйлық нормаға сүйенеди. Бул инсан қәдири жоқары қәдирият болған социаллық, ҳуқықый мәмлекеттиң әҳмийетли белгиси болып есапланады. Усынылып атырған "биринши қәте ушын - ескертиў" қағыйдасы да жазалаўшы емес, превентив (алдын алыўға қаратылған, яғный қандай да бир унамсыз ақыбет ямаса ҳуқықбузарлық жүз бериўинен алдын оның алдын алыў мақсетинде көрилетуғын илаж ямаса илаж) ҳуқықтың мәнисине тийкарланады. Исбилерменге кемшиликти дүзетиў имканиятын бериў нызамбузыўшылықты ақлаў емес, керисинше, мәмлекеттиң ҳуқықый тәсир илажын мақсетке муўапық ҳәм тең салмақлы қолланыўы болып табылады. Бизнеске байланыслы ҳәр бир тексериў экономикалық қунға ийе. Тексериў исбилерменниң ўақты, қаржысы ҳәм басқарыў ресурсын талап етеди. Сонлықтан, мәмлекетлик қадағалаўдың нызамлылығы менен бир қатарда зәрүрлиги, турақлылығы ҳәм тәкирарланбаўы да инсан қәдир-қымбатының конституциялық ҳәм пуқаралық ҳуқықый нормасына айланыўы керек.

Киши бизнеске байланыслы айырым тексериўлерге мораторий қойыў, қайта тексериўлерди бизнес-омбудсман қадағалаўына алыў, судта исбилерменниң пайдасына шешим шыққан ислерди тийкарсыз түрде жоқары басқышларға алып шығыўды шеклеў сыяқлы усыныслар усы ҳуқықый логикадан келип шығады.

Илим, санлы технологиялар ҳәм исбилерменлик

Мәмлекетимиздеги артқа қайтпайтуғын реформалардың мәнисинен келип шығып жаңа тийкарғы халықаралық рейтинглер менен ислесиў санлы раўажланыўды жеделлестириўде әҳмийетли орын ийелейди. Атап айтқанда, жасалма интеллект тараўын избе-из раўажландырыў, санлы технологияларды кеңнен енгизиў ҳәм халықаралық усыныслар тийкарында мәмлекетимиздиң бул бағдардағы позициясын беккемлеў үлкен әҳмийетке ийе болмақта. Бул бағдарда “Oxford Insights” халықаралық шөлкеминиң Ҳүкиметтиң жасалма интеллектке таярлық индекси жүргизиле баслаған (2020-жыл) дан берли көрсеткишлер 33 текше жақсыланды ҳәм Өзбекстан ҒМДАда ең жоқары нәтийжеге ерискен мәмлекетке айланды.

Мәмлекетимиз басшысының шығып сөйлеген сөзиндеги және бир әҳмийетли тәрепи сонда, жасалма интеллектке берилген итибарды тек ғана технологиялық жаңалық сыпатында баҳалаў жетерли емес. Ол исбилерменлик қатнасықларының субъекти емес, ал жаңа санлы ҳуқықый орталықты қәлиплестириўши жәрдемшиге айланбақта.

"Виртуал салық кеңесгөйи", жасалма интеллект жәрдемшилери, кәрханалар ушын жасалма интеллект шерик, суперкомпьютер имканиятларынан пайдаланыў, илимий-изертлеў қәрежетлерин қаплаў сыяқлы басламалар исбилерменликти санластырыўдың әмелий көриниси болып есапланады. Бирақ санлы исбилерменликтиң, соның ишинде, исбилермен-инсан ҳәм жасалма интеллект арасындағы шегараны ақыллы тәртипке салыў көзқарасынан миллий нызамшылықты қәлиплестириў, системаластырыў ҳәм бирдей етиў менен байланыслы мәселелер өз шешимин табыўы керек.

Жаңа редакциядағы Конституциямыздың 53-статьясында ҳәр кимниң илимий, техникалық ҳәм көркем дөретиўшилик еркинлиги, мәденият жетискенликлеринен пайдаланыў ҳуқықы кепилленеди. Интеллектуал мүлк нызам менен қорғалады. Мәмлекет жәмийеттиң мәдений, илимий ҳәм техникалық раўажланыўы ҳаққында ғамхорлық етеди. Бул норма санлы исбилерменлик ушын конституциялық тийкар жаратады. Үшинши Ояныўдың экономикалық чемпионы сонлықтан тек ғана бир ямаса комплексли өндирис имаратын қурған емес, ал заманагөй шараятта илимий идеяны санлы технологияға, технологияны санлы өнимге, өнимди миллий брендке, брендти глобал бәсеки үстинлигине айландыра алатуғын исбилермен болып табылады.

Реал ҳәм санлы базарларда интеллектуал мүлкти қорғамайтуғын исбилермен миллий бренд жарата алмайды. Экспорт базарындағы қағыйдалар ҳәм техникалық регламентлерди билмейтуғын ислеп шығарыўшы сапалы өним шығарса да базарға кире алмай қалыўы мүмкин. Сонлықтан, санлы исбилерменлик билимлендириўиниң жаңа мазмунын белгилеў ўақты келди.

Шуҳрат РЎЗИНАЗАРОВ,

Конституциялық судтың бөлим баслығы,

юридика илимлери докторы, профессор