Халықаралық материаллық емес мәдений мийрас күни ЮНЕСКОның Бас конференциясы тәрепинен 2023-жылдың ноябрь айында шөлкемлестирилген. Байрам мәҳәллелердиң қатнасыўы менен жасап атырған ҳәм әўладтан-әўладқа қәстерлеп өтиўди талап ететуғын мәдений дәстүрлерге итибарды қаратыўға қаратылған. Сақланыўы, бәринен бурын, физикалық объектти қорғаўды нәзерде тутатуғын тарийхый естеликтен парықлы түрде, материаллық емес мийрас әмелияттың өзин - музыканы атқарыў, дәстүрий технология тийкарында буйымлар таярлаў, мәресимлер өткериў ҳәм жаңа әўладларды оқытыўды даўам еттириўди талап етеди.
Атап айтқанда, Өзбекстан ЮНЕСКОның тийисли Конвенциясын ратификация еткен 2008-жылдан берли материаллық емес мәдений мийрасты қорғаўдың халықаралық механизмлеринде қатнасып келмекте. Ҳүжжетте мәҳәллелер өз мәдениятының бир бөлеги сыпатында тән алатуғын ҳәм әўладтан-әўладқа өтетуғын әмелиятлар, түсиниклер, көринислер, билим ҳәм көнликпелер сыяқлы байлықлар көрип шығылады. Бул анықлама дәстүр өзгермейтуғын түрде қайта тиклениўи шәрт болған қозғалмайтуғын үлгиге айланбауы кереклигин нәзерде тутады. Ол жаңа шараятларға ийкемлесип барыўы мүмкин, бунда тил ийелери менен байланыс ҳәм әмелияттың халық тәрепинен тән алыныўы сақланып қалынады.
"Шашмақам", "Үлкен қосық", "Ләзги" аяқ ойыны, аския, гүлалшылық ҳәм миниатюра көркем өнери, Наўрыз байрамы, атлас ҳәм адрас ислеп шығарыў дәстүрлери сыяқлы 20 ға шамалас материаллық емес мийрас түрлери дүнья халықлары тәрепинен мүнәсип тән алынған. ЮНЕСКО қәўендерлигинде "Шарқ тароналари", мақам көркем өнери, бақсышылық, халық әмелий көркем өнери, этноспорт фестивальлары турақлы өткерип келинбекте", - деп атап өтти Өзбекстан Президенти Шавкат Мирзиёев ЮНЕСКО Бас конференциясының 43-сессиясының ашылыў мәресиминдеги шығып сөйлеген сөзинде.
Сондай-ақ, мәмлекетимиздиң басламасы менен әҳмийетли ҳүжжетлер - "Хийўа процеси: Орайлық Азияда халықаралық бирге ислесиўди алға қойыў" резолюциясы (2021-жыл), Киши жастағы балаларды тәрбиялаў ҳәм билимлендириў бойынша Ташкент декларациясы және Халықаралық мәлимлемеден пайдаланыў күнине бағышланған Ташкент декларациясы (2023-жыл) қабыл етилди.
Дизим ҳәм реестрлер - мийрасты қорғаўдың тек ғана бир бөлеги. Оларға киргизиў белгили бир дәстүрге итибарды қаратыўға жәрдем береди, бирақ оның сақланыўына кепиллик бермейди. Буның ушын турақлы оқыў, материалларға ийе болыў, излениў, устазлардың жәрдеми, жаслардың қызығыўшылығы зәрүр.
Өзбекстан Президентиниң 2023-жыл 25-декабрьдеги "Материаллық емес мәдений мийрасты қорғаў, илимий үйрениў ҳәм үгит-нәсиятлаўды раўажландырыўға байланыслы қосымша илажлар ҳаққында"ғы қарары бул бағдардағы жумыслардың ҳуқықый тийкарын беккемледи. Ҳүжжет мәдений әмелиятларды анықлаў ҳәм есапқа алыў, оларды санластырыў, экспедицияларды өткериў, илимий изертлеўлерди қоллап-қуўатлаў ҳәм қәнигелер таярлаў бойынша комплексли жумысларды нәзерде тутады. Мақам ҳәм бақсышылық көркем өнери, жоғалып кетиў қәўпи астында турған мийрас үлгилери айрықша атап өтилди.
Дәстүрлерди сақлап қалыў институтционаллық базаны да талап етеди. Соның ушын нормативлик-ҳуқықый ҳүжжет пенен Мәденияттаныў ҳәм материаллық емес мәдений мийрас илимий-изертлеў институты шөлкемлестирилди ҳәм оның қурамында этнофольклор лабораториясы шөлкемлестирилди. Илимий-изертлеў институтының ўазыйпалары қатарына жоғалып баратырған мүлк үлгилери ҳәм оларға байланыслы әсбап-үскенелер ҳәм мәдений мәканларды тиклеў, дәстүрлердиң ўақыт өтиўи менен өзгериўин үйрениў, материалларды заманагөй аудиовизуал форматларға өткериў киреди. Бул жерде илимий жумыс әмелий жумысты толықтырады: сақлаў бағдарламасын дүзиўден алдын ҳәдийсениң келип шығыўы анықланады, оның регионаллық өзгешеликлери жазып алынады ҳәм сақлаў ҳәм даўам еттириў ушын оптимал шараятлар анықланады.
Бағдардағы сиясаттың өз алдына бағдары - жасларға өнерментшилик көнликпелерин үйретиў. Мәмлекетимизде "таярлаў - оқытыў - қайта жаратыў - сақлаў - ғалаба ен жайдырыў" үзликсиз системасы тийкарында жумыс алып барылмақта. Әсиресе, атлас, адрас ҳәм гүлалшылық өнимлерин ислеп шығарыўда бул баслама жақсы нәтийже бермекте. Мәселен, Риштан районы ҳәм Марғиланда бул бойынша өнерментшилик орайлары шөлкемлестирилген. Олардың ўазыйпаларына "устаз-шәкирт" дәстүри тийкарында жигит-қызларды оқытыў, дәстүрий технологияларды илимий үйрениў, көргизбе ҳәм презентациялар өткериў, өнимлер саўдасын шөлкемлестириў, турақлы экспозициялар шөлкемлестириў киреди. Сондай-ақ, мәмлекетлик музейлер ушын өнерментлердиң ең жақсы үлгилерин сатып алыў нәзерде тутылған.
Усыл дәстүрий өнерментшиликтиң турмысқа шыдамлылығы көп тәреплеме байланыслы болған сораўға жуўап береди: өнерментке жумысты даўам еттириў ҳәм шәкиртлерди оқытыў имканиятын берип, ол заманагөй экономиканың бир бөлеги болып қала ала ма? Устаның шәкиртлери, кәсиплик жумысы ушын орны, базарда талап сезилерли дәрежеде болса, мийрас әмелий қолланылыўын даўам еттиреди.
Тап усыған уқсас принцип атқарыўшылық дәстүрлерине де тийисли. Мәмлекетимиз басшысының жоқарыда атап өтилген қарарында бақсышылық көркем өнери ўәкиллериниң қатнасыўында сахналық шығармалар ҳәм театрластырылған фольклор тамашалары, халық қаҳарманлық сюжетлери ҳәм ертеклери тийкарында балалар мультфильмлерин жаратыў нәзерде тутылған. Соның менен бирге, кейинги бир неше жыл даўамында өзбек дәстанларын жанлы атқарыўда жазып алыў бойынша жумыслар алып барылмақта, "Өзбекстан мәдений мийрасы дүнья жыйнақларында" жойбары "Өзбекстанның 100 көркем қолжазба дүрданалары" басламасын әмелге асырмақта. Бундай форматлар фольклорды кең аудиторияға таныстырыў ҳәм оны үйрениўдиң қосымша усылларын усынады.
Соның менен бирге, сахналық тамаша, китап ямаса цифрлы жазыў пүткиллей ҳәр қыйлы ўазыйпаларды атқарады. Басып шығарыў текстти, аудиожазыў атқарыўдың өзгешеликлерин сақлап қалады, уста менен ушырасыў таяр материал арқалы жеткериў қыйын болған усылларды көриў ҳәм түсиндириўлерди еситиў имканиятын береди. Мийрастың толық сақланыўы ҳәм исенимли жеткерилиўи ушын бул усыллар бир-бирин толықтырып, ҳүжжетлестириў ҳәм әмелият арасындағы байланысты сақлап қалыўы керек.
Бул бағдарда "Шарқ тароналари", бақсышылық ҳәм халық әмелий көркем өнери фестивальлары, сондай-ақ, мақам көркем өнери әнжуманы шебер көркем өнер шеберлериниң әййемги сулыў дәстүрлерин сырт ел тамашагөйлерине көрсетиў ҳәм басқа да мәмлекетлердиң атқарыўшылары менен тәжирийбе алмасыў имканиятын бермекте. Атап айтқанда, усы жылдың өзинде республикамызда III Халықаралық мақам көркем өнери әнжуманы ҳәм "Ләзги" халықаралық аяқ ойын фестивалы болып өтти.
Солай етип, Өзбекстанда материаллық емес мәдений мийрасты қоллап-қуўатлаў ҳәдийсениң ҳәр қыйлы тәреплерин қамтып алады: дәстүр ийелерине жәрдем бериў ҳәм илимий үйрениўден баслап санлы архивлер, өнерментшилик орайларын шөлкемлестириў ҳәм үгит-нәсиятлаўдың жаңа усылларына шекем.
Халықаралық материаллық емес мәдений мийрас күни инсанлар, олардың өтмишке ҳәм ата-бабаларға болған ҳүрмети себепли сақланып қалатуғын мәдений естеликти еслетеди. Бундай байлық устаздың шәкирти бар, атқарыўшылар дәстүрий жанрларды өзлестирип атырған, изертлеўшилер жоғалып баратырған билимлерди белгилеп атырған, жас тамашагөйлер алдынғы әўладлардың мәденияты ҳәм турмысы ҳаққында көбирек мағлыўмат алыўдың өзине тән - заманагөй жолын тапқан жерде ғана даўам етеди.
Сабина Алимова.
«Правда Востока».
