Албатта, буларнинг барчаси муҳим. Зеро, ҳар қандай давлат ўз тараққиёт йўлини аниқ рақамлар, солиштирма маълумотлар ва халқаро мезонлар орқали белгилайди.

Аммо оддий инсон учун барқарор ривожланиш тушунчаси бутунлай бошқача маънога эга. Яъни бу уйида тоза ичимлик сув бўлиши, фарзанди яхши мактабда ўқиши, поликлиникада соатлаб навбат кутмаслиги, ёшларнинг иш топиши, маҳаллада йўл ва ёритиш яхшиланиши, ҳавонинг тозалиги, тадбиркорнинг ортиқча тўсиқларсиз ишлаши, давлат идорасида масаласи адолатли ҳал бўлишидир.

Шу маънода, БРМ фақат БМТ кун тартиби ёки халқаро мажбурият эмас. У, аввало, инсон қадри, оила фаровонлиги, маҳалла ободлиги ва мамлакат келажагини таъминлайдиган ҳаётий мезондир.

Ўзбекистон сўнгги йилларда БРМни миллий тараққиёт сиёсати билан уйғунлаштириш борасида муҳим институционал асос яратди. “Ўзбекистон — 2030” стратегияси мамлакатнинг кейинги тараққиёт босқичини инсон салоҳияти, ижтимоий адолат, иқтисодий ўсиш, экологик барқарорлик ва халқ хизматидаги давлат бошқаруви билан боғлайди. Бироқ бугунги босқичда энг муҳим савол қуйидагича қўйилиши керак: мазкур мақсадлар оддий одамлар ҳаётида қанчалик сезиляпти?

Чунки тараққиётнинг ҳақиқий мезони фақат ялпи ички маҳсулот ўсиши, рейтингдаги ўрин ёки қабул қилинган дастурлар сони билан ўлчанмайди. У одамларнинг кундалик ҳаётидаги ўзгариш билан баҳоланади.

Президентимизнинг ўтган йили Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида мамлакат иқтисодий ўсиши, ­инфратузилма ривожи ва аҳоли турмуш шароити билан боғлиқ муҳим натижалар қайд этилди. Жумладан, электр энергияси ишлаб чиқариш 85 миллиард киловатт-соатга етгани, 715 минг аҳоли хонадонига биринчи марта тоза ичимлик сув етиб боргани, яна 2,3 миллион аҳоли учун сув таъминоти яхшилангани таъкидланди. Шунингдек, камбағаллик даражаси йил бошидаги 8,9 фоиздан 5,8 фоизга тушгани маълум қилинди.

Бу рақамлар, шубҳасиз, катта ижобий ўзгаришлардан далолат беради. Лекин БРМ нуқтаи назаридан яна бир савол муҳим: бу натижалар барча ҳудудлар, барча маҳаллалар ва ижтимоий гуруҳлар ҳаётида бирдек ­сезиляптими?

Агар республика бўйича ўртача кўрсаткич яхши бўлса-ю, айрим чекка маҳаллада сув танқислиги сақланса, шаҳарда янги уйлар қурилса-ю, бошқа ҳудудларда ёшлар барқарор иш топишда қийналса, умумий таълим қамрови ошса-ю, айрим мактабларда сифат муаммоси қолса, демак БРМни амалга оширишнинг навбатдаги босқичи ҳали олдинда.

Бошқача айтганда, Ўзбекистон учун бугунги вазифа катта стратегияларни маҳалла, оила ва инсон ҳаётига янада чуқурроқ туширишдир.

Ёрдамдан доимий даромадга ўтиш зарур

Камбағалликни қисқартириш Ўзбекистонда кейинги йилларда давлат сиёсатининг энг муҳим йўналишларидан бирига айланди. Зеро, барқарор тараққиётнинг энг муҳим шарти инсоннинг муносиб турмуш кечириши, барқарор даромадга эга бўлиши ва ҳаётда ўз имкониятини рўёбга чиқара олишидир.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, 2024-2025 йилларда Ўзбекистонда аҳоли даромадлари ўсиши, айниқса, паст даромадли қатламлар учун ижобий таъсир кўрсатган. Натижада камбағаллик даражаси 8,9 фоиздан 5,8 фоизга тушган, аҳоли даромадлари ўртасидаги тафовут ҳам бир оз қисқарган.

Бу ижобий натижани энди мустаҳкамлаш керак. Камбағал оилага нафақа ёки бир марталик ёрдам бериш зарур, аммо ундан ҳам муҳимроғи шу оиланинг барқарор даромад манбаига эга бўлишидир. Бунинг учун ҳар бир камбағал оила бўйича “даромад харитаси” ишлаб чиқилиши мақсадга мувофиқ: ким касб ўрганади, ким ишга жойлашади, ким микробизнес бошлайди, кимга ижтимоий хизмат керак, кимни кооперацияга улаш мумкин — булар қоғозда эмас, маҳалла даражасида аниқ кўриниши лозим.

Камбағалликни қисқартиришнинг кейинги босқичи “ижтимоий ёрдам”дан “иқтисодий фаоллик”ка ўтиш билан боғлиқ. Яъни ёрдам олувчи оила аста-секин ўз даромади, касби, бизнеси ёки меҳнат бозоридаги ўрни орқали мустақилликка чиқиши лозим. Бу БРМнинг ҳақиқий натижаси бўлади.

Қамровдан сифатга кўчиш вақти келди

Таълим БРМнинг энг муҳим йўналишларидан бири. Чунки сифатли таълим бўлмаса, камбағалликни қисқартириш ҳам, инновацион иқтисодиёт қуриш ҳам, муносиб иш ўринларини яратиш ҳам қийин.

Ўзбекистонда мактабгача таълим, умумий ўрта таълим ва олий таълим қамровини кенгайтириш бўйича катта ишлар қилинди. Лекин кейинги босқичда асосий урғу қамровдан сифатга кўчиши керак. Болалар мактабга боряптими бу — биринчи савол. Аммо ундан ҳам муҳим савол бор: бола мактабда нимани ўрганяпти?

Битирувчи мустақил фикрлай оладими? Рақамли кўникмаларга эгами? Меҳнат бозорида ўз ўрнини топа оладими? Касб танлашга тайёрми? Олий таълим ёки касб-ҳунар тизими уни реал иқтисодиётга боғлай оляптими?

Шунинг учун ҳар бир ҳудудда таълим натижалари маҳаллий иқтисодиёт эҳтиёжлари билан боғланиши керак. Қайси туманда агро қайта ишлаш ривожланмоқда, қайси ҳудудда туризм, қайси жойда саноат, қайси шаҳарда хизмат кўрсатиш ва рақамли иқтисодиёт ўсмоқда — таълим ва касбга тайёрлаш дастурлари шу эҳтиёжларга мослашиши лозим.

Сифатли таълимнинг ҳақиқий мезони фақат мактаблар сони ёки қамров даражаси билан ўлчанмайди. У, аввало, боланинг билими, ўқитувчининг салоҳияти, мактаб муҳити, касбий йўналтириш, рақамли имкониятлар ва битирувчининг мустақил ҳаётга тайёрлигида намоён бўлади.

Соғлиқни сақлашда ҳал қилувчи бўғин

Фуқаро учун соғлиқни сақлаш соҳасидаги ислоҳот, аввало, ўз маҳалласида, ўзи қатнайдиган поликлиникасида сезилади. Йирик тиббиёт марказлари, замонавий ускуналар ва ихтисослашган клиникалар муҳим. Лекин оддий одам учун энг биринчи савол бошқача: у шифокор қабулига ўз вақтида кира оляптими? Дори топиляптими? Таҳлил топшириш осонми? Боласига профилактик ёрдам борми? Кекса ота-онасига тиббий хизмат етиб боряптими?

Шу боис, соғлом турмуш ва фаровонликнинг мақсади бирламчи тиббий хизматни кучайтириш билан чамбарчас боғлиқ. Поликлиникада навбат, шифокор юкламаси, дори-дармон мавжудлиги, оналар ва болалар саломатлиги, сурункали касалликларни эрта аниқлаш, тиббий хизматдан қониқиш даражаси очиқ ва доимий баҳоланадиган кўрсаткичга айланиши керак.

Соғлиқни сақлашдаги энг катта самара касалликни даволашдан олдин унинг олдини олишда кўринади. Шунинг учун профилактика, соғлом овқатланиш, ­жисмоний фаоллик, экологик хавфлар ва аҳоли саломатлиги ўртасидаги боғлиқлик маҳалла даражасига тушунтирилиши лозим.

Арзон ва қулай

Ўзбекистон иқлим ўзгариши таъсирини чуқур ҳис этаётган мамлакатлардан бири. Сув танқислиги, ер деградацияси, ҳаво сифати, чўлланиш, энергия самарадорлиги ва шаҳарларда экологик босим — буларнинг барчаси БРМ билан бевосита боғлиқ.

“Яшил иқтисодиёт” деганда фақат йирик қуёш ёки шамол электр станциялари тушунилмаслиги керак. Албатта, бундай лойиҳалар стратегик аҳамиятга эга. Лекин оддий инсон учун “яшил иқтисодиёт” уйида электр таъминоти барқарор бўлиши, иситиш харажати камайиши, кўчасида дарахтлар кўпайиши, чиқинди ўз вақтида олиб кетилиши, сув тежовчи технологиялар арзон ва қулай бўлиши, жамоат транспорти ва ҳаво сифати яхшиланишидир.

Шунинг учун тоза сув ва санитария, арзон ва тоза энергия, барқарор шаҳарлар, иқлим ўзгаришига қарши кураш ҳамда ер ресурслари ва экотизимларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ мақсадлар бир-биридан ажралган ҳолда эмас, ягона ҳаётий занжир сифатида кўрилиши керак. Сув тежалса, қишлоқ хўжалиги барқарорлашади. Энергия самарадорлиги ошса, корхона харажати камаяди. Ҳаво тозаланса, аҳоли саломатлиги яхшиланади. Шаҳарлар яшиллашса, ҳаёт сифати ортади.

Экологияга фақат “табиатни муҳофаза қилиш” мавзуси сифатида эмас, иқтисодиёт, соғлиқ, таълим, шаҳарсозлик ва ижтимоий адолат билан боғлиқ умуммиллий масала сифатида қараш вақти келди.

Маҳалла даражасидаги БРМ паспорти

БРМ кўрсаткичлари халқ ҳаётида сезилиши учун уларни маҳалла даражасигача тушириш зарур. Республика ёки вилоят бўйича ўртача рақамлар муҳим, аммо улар ҳар доим ҳам аниқ муаммони кўрсатиб бермайди.

Масалан, вилоятда ичимлик сув қамрови ошган бўлиши, аммо айрим маҳаллаларда ҳали ҳам сув муаммоси сақланиши мумкин. Худди шундай, туманда ишсизлик камайгани ҳолда муайян маҳаллада ёшлар иш топишда қийналиши кузатилади. Шаҳарда йўллар таъмирлангани айтилса-да, айрим кўчаларда ёритиш ёки пиёдалар хавфсизлиги муаммоси кўринади.

Шунинг учун ҳар бир туман ва маҳалла кесимида “БРМ ҳаётий паспорти”ни жорий этиш мақсадга мувофиқ. Унда аҳоли учун энг муҳим кўрсаткичлар акс этиши керак: ичимлик сув, электр таъминоти, йўл ҳолати, мактаб ва боғча шароити, поликлиника хизмати, чиқинди йиғиш, ёшлар бандлиги, аёллар даромади, ногиронлиги бўлган шахслар учун қулай муҳит, ҳаво сифати, интернет ва давлат хизматлари.

Бу маълумотлар фақат идоралар учун эмас, аҳоли учун ҳам очиқ ва тушунарли бўлиши лозим. Одамлар ўз маҳалласида қайси кўрсаткич яхшиланганини, қайси муаммо сақланаётганини, қайси лойиҳага қанча маблағ ажратилганини билиши керак.

Бюджет натижага боғланса, ислоҳот салмоғи ортади

БРМни амалий натижага айлантириш учун маҳаллий бюджетлар ва инфратузилма лойиҳаларини аниқ натижалар билан боғлаш зарур. Ҳудудга маблағ ажратишда фақат аҳоли сони ёки умумий эҳтиёж эмас, балки натижа ҳам ҳисобга олиниши керак.

Масалан, қайси туманда ичимлик сув таъминоти яхшиланди, қайси маҳаллада ишсиз ёшлар сони камайди, қайси ҳудудда мактабгача таълим қамрови ошди, қайси шаҳарда ҳаво сифати яхшиланди, қайси жойда фуқаролар давлат хизматларидан кўпроқ қониқди — шу натижалар ҳудудлар фаолиятини баҳолашда асосий мезонга айланиши лозим.

Бошқача айтганда, маблағ сарфлангани эмас, натижа бергани, қурилиш қилингани эмас, аҳоли ундан фойдаланаётгани, дастур қабул қилингани эмас, одамлар ҳаётида ўзгариш сезилгани муҳим.

Бу ёндашув давлат бошқарувида ҳам, жамоатчилик назоратида ҳам янги маданиятни шакллантиради.

Очиқлик ва жамоатчилик баҳоси

БРМни амалга оширишда фуқаролик жамияти институтлари, оммавий ахборот воситалари, маҳаллий кенгашлар, илмий марказлар ва мустақил экспертлар фаол иштирок этиши керак. Чунки фақат идоралар ҳисоботига таянилса, айрим муаммолар кўринмай қолиши эҳтимоли мавжуд.

Давлат харидлари, қурилиш, субсидия, ижтимоий ёрдам, ер ажратиш, коммунал хизматлар ва маҳаллий инфратузилма лойиҳалари бўйича “ажратилган маблағ — бажарилган иш — фуқаро баҳоси” занжири очиқ бўлиши лозим. Ҳар бир маҳаллада қайси лойиҳага қанча маблағ ажратилди, ким бажарди, муддат қандай, аҳоли бу ишдан розими — маълумотлар содда тилда эълон қилинса, давлат бошқарувида очиқлик ва жамоатчилик ишончи янада мустаҳкамланади. Бу ерда жамоатчилик назорати давлатга қарши эмас, аксинча, ислоҳотларнинг сифатини оширишга хизмат қиладиган конструктив механизмдир. Фуқаролик жамияти институтлари айнан шу жараёнда давлат ва аҳоли ўртасида ишонч кўприги вазифасини бажаради.

Рақобат эмас, ҳамкорлик

БРМни амалга оширишда Ўзбекистоннинг қўшни давлатлар билан ҳамкорлиги алоҳида аҳамиятга эга. Чунки сув, иқлим, энергетика, транспорт, савдо, миграция ва экологик хавфлар миллий чегара ­танламайди.

Қозоғистондан саноат кооперацияси, рақамли хизматлар, меҳнат унумдорлиги ва юқори қўшилган қийматли тармоқларни ривожлантириш бўйича ўрганиш мумкин. Қирғизистон ва Тожикистон билан сув-энергетика мувозанати, тоғли ҳудудларда иқлим хавфлари, чегараолди савдо ва меҳнат миграцияси масалаларида қўшма ечимлар зарур. Туркманистон билан энергетика, транспорт ва экологик барқарорлик бўйича амалий ҳамкорлик БРМ нуқтаи назаридан муҳим.

Ўзбекистоннинг сўнгги йилларда Марказий Осиёда яхши қўшничилик муҳитини мустаҳкамлаш, чегара масалаларини ҳал этиш, транспорт боғлиқлигини кенгайтириш ва минтақавий мулоқотни кучайтириш борасидаги ташаббуслари барқарор тараққиёт учун шериклик ва ўзаро ишонч қанчалик муҳим эканини кўрсатмоқда. Мурожаатномада ҳам 2025 йилда Самарқандда Марказий Осиё — Европа Иттифоқи саммити ва Халқаро иқлим форуми ўтказилгани, шунингдек, Хўжандда Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон етакчилари учрашувида муҳим келишувларга эришилгани минтақавий барқарорлик нуқтаи назаридан алоҳида қайд этилди.

Бу жараёнлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистон учун БРМ нафақат ички ислоҳотлар, балки минтақавий барқарорлик ва ҳамкорлик кун тартибининг ҳам муҳим қисмига айланмоқда.

Хулоса ўрнида

Ўзбекистонда БРМни амалга ошириш учун сиёсий ирода ҳам, стратегик асос ҳам, ислоҳотлар тажрибаси ҳам мавжуд. “Ўзбекистон — 2030” стратегияси, камбағалликни қисқартириш сиёсати, маҳаллабай ишлаш тизими, “яшил” энергетика, сув тежаш, таълим ва соғлиқни сақлаш ислоҳотлари, рақамли давлат хизматлари ва минтақавий ҳамкорлик ташаббуслари БРМ билан бевосита уйғун.

Барқарор ривожланиш мақсадлари халқ учун тушунарсиз халқаро атама бўлиб қолмаслиги керак. У маҳалладаги тоза сувда, боланинг сифатли таълимида, онанинг тиббий хизматга етишида, ёшларнинг иш топишида, тадбиркорнинг эркин фаолиятида, шаҳар ҳавосининг тозалигида ва фуқаронинг давлатга ишончида намоён бўлиши керак.

Шундагина БРМ Ўзбекистон учун ташқи ҳисобот эмас, янги Ўзбекистон тараққиётининг ҳаётий мазмунига айланади. Барқарор ривожланишнинг асл мақсади ҳам шу — рақамларни эмас, инсон қадрини юксалтириш.

Жаҳонгир ИСАЕВ,

“Барқарор ривожланиш маркази” ННТ бўлим бошлиғи