Дунё тарихида шундай минбарлар борки, уларда айтилган сўз ўша жойнинг ўзида қолиб кетмайди. У халқлар хотирасига, давлатлар сиёсатига, баъзан эса бутун бир даврнинг сиёсий луғатига кириб боради.

БМТ Бош Ассамблеяси минбари шундай жой. Унга чиқиш оддий нутқ сўзлаш имкониятидан кенгроқ маъно касб этади. У ерда давлатлар ўзини дунёга таништиради, манфаатини ифодалайди. Хавотирини айтади, таклифини ўртага қўяди. Энг муҳими, инсоният олдидаги масъулиятини намоён этади. Бу тизимнинг сиёсий моҳиятида катта бир тамойил бор: давлатлар катта-кичиклиги, аҳолиси ёки ҳарбий қудрати билан фарқланиши мумкин, аммо уларнинг суверен қадр-қиммати тенг ҳурмат қилиниши керак.

Ташкилот минбари бу борада ҳар бир мустақил халқ учун ўз овозига эга бўлиш рамзидир. Биз учун бу фикрнинг қадри алоҳида. Чунки Ўзбекистон узоқ тарих давомида дунё цивилизациясига улкан ҳисса қўшган мамлакат бўлса-да, ХХ асрнинг катта қисмида халқаро муносабатларнинг мустақил субъекти сифатида ўз номидан сўзлаш имкониятига эга бўлмади. Самарқанду Бухоро, Хоразм ва Термиз ҳамда Фарғона водийсидан таралган илм ва тафаккур асрлар давомида жаҳон маданиятига хизмат қилди, аммо замонавий ­халқаро сиёсат майдонида ­Ўзбекистоннинг мустақил овози фақат истиқлол туфайли янгради.

Мамлакатимиз БМТга аъзо бўлган кундан бошлаб Нью-Йоркдаги машҳур минбар биз учун ҳам ўз фикримизни, миллий манфаатимизни ва дунё ҳақидаги қарашимизни айтадиган минбарга айланди. 1993 йилда мустақил Ўзбекистон БМТ Бош Ассамблеясининг 48-сессиясида илк бор ўз давлатчилик манфаатлари ва минтақавий қарашларини жаҳон ҳамжамияти олдида баён қилган эди.

Бугун масала юртимизни дунёга танитиш билан чекланиб қолмайди. Ўзбекистон жаҳонда кечаётган жараёнлар хусусида ўз қараши, таклифи ва позициясига эга давлат сифатида сўзламоқда. Мана шу фарқни анг­ламай туриб, 2026 йил 23 сентябрда БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессиясида Ўзбекистон номидан янграган нутқнинг мазмунини тўлиқ ҳис қилиш қийин.

Дунёга очилиш

2017 йилда Президентимиз ­Шавкат Мирзиёев БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида илк бор нутқ сўзлаб, ­Ўзбекистон ташқи сиёсатининг янги устувор йўналишларини жаҳон ҳамжамиятига маълум қилган эди. Ана шу янгиланган сиёсий қарашда, аввало, Марказий Осиёда тинчлик ва барқарорликни мустаҳкамлаш, қўшни давлатлар билан яхши қўшничилик, очиқ мулоқот ва ўзаро манфаатли ҳамкорликни ривожлантириш устувор вазифа сифатида белгиланди.

Давлатимиз раҳбари минтақа тақдирига умумий манфаатлар, ўзаро ишонч ва яқин ҳамкорлик нуқтаи назаридан ёндашиш заруратини илгари сурди. Шу кундан бошлаб Марказий Осиё Ўзбекис­тон ташқи сиёсати учун энг яқин, энг табиий ва энг масъулиятли макон сифатида янгича мазмун касб этди. Тинч, барқарор ва иқтисодий жиҳатдан тараққий этган минтақа барпо этиш эса давлатимиз ­сиёсий иродасининг муҳим ифодасига айланди.

Бу йўл кейинги йилларда ташқи сиёсат амалиётига кўчди. Чегаралар очилди. Қўшнилар мулоқоти кучайди. Савдо, транспорт, маданий алоқалар ва одамлар қатнови кенгайди. Марказий Осиё халқаро сиёсий луғатда тобора кўпроқ ҳамкорлик, яқинлашув ва умумий манфаатлар макони сифатида тилга олина бошлади.

Мазкур жараён ортида муҳим сиёсий фалсафий мушоҳада бор: қўшнининг тинч­лиги — сенинг тинчлигинг, қўшнининг тараққиёти — сенинг тараққиётинг учун имконият. Ана шундай ўзбекона миллий дунёқараш ташқи сиёсатнинг амалий мезонига айланди.

Президентимиз 2023 йили БМТ Бош Ассамблеяси минбарида дунёда ишонч инқирози тобора чуқурлашаётганига алоҳида урғу берган эди. Давлатимиз раҳбари геосиёсий қарама-қаршиликлар кучайиши, халқаро ҳуқуқ меъёрлари заифлашиши, савдо ва инвестициялар йўлида янги тўсиқлар пайдо бўлаётгани каби хавфли тенденцияларни ўша даврнинг ўзидаёқ аниқ кўрсатди. Орадан ўтган вақт бу мулоҳазалар нақадар ҳаётий ва узоқни кўзлаган сиёсий таҳлилга таянганини янада равшан намоён этмоқда: бугун халқаро муносабатлардаги ишонч танқислиги, куч марказлари ўртасидаги рақобат ва иқтисодий чекловлар кўлами янада кенгайди.

Ушбу ҳолат мамлакатимиз етакчиси ташқи сиёсатда кундалик воқеалар ортидан эргашиш билан чекланмай, уларнинг келгуси йўналишини англаш, пайдо бўлаётган хавфларни олдиндан ҳис этиш ва миллий манфаатлар нуқтаи назаридан стратегик хулоса чиқаришга асосланган сиёсий тафаккурни намоён этаётганини кўрсатади.

Бугун ана шу тенденциялар янада мураккаб геосиёсий манзарани вужудга келтирди. Дунёда қутблашув кучаймоқда, урушлар ва минтақавий можаролар давом этмоқда. Йирик куч марказлари ўртасидаги рақобат энди фақат сиёсий ёки ҳарбий майдон билан чекланмай, технология, маълумот, энергетика, транспорт йўлак­лари ва иқтисодий таъсир соҳаларигача кенгаймоқда. Бундай шароитда кичик ва ўрта давлатлар учун асосий масала кимнингдир ортидан эргашишда эмас, ўз миллий ман­фаатини аниқ англаш, ташқи босимлар орасида сиёсий мустақилликни сақлаш ва турли куч марказлари билан ўзаро ҳурмат асосида муносабат қуриш қобилиятида намоён бўлади.

Янги Ўзбекистон сўнгги йилларда айнан шундай ташқи сиёсий маданиятни шакл­лантирмоқда: очиқ, прагматик, миллий манфаатларга таянган, барча билан мулоқот қила оладиган ва айни пайтда ўз позициясини қатъий сақлайдиган сиёсат. Бу йўл мамлакатга турли геосиёсий марказлар билан ҳамкорлик, ўзаро манфаатли шерикликни кенгайтириш ва ҳар қандай вазиятда суверен қарор қабул қилиш имконини бермоқда.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси раҳбарининг БМТ Бош Ассамблеяси минбарида янграган нутқи ҳам ана шу сиёсий тафаккурнинг мантиқий ифодаси бўлди. Унда Ўзбекистоннинг очиқлик, мулоқот, миллий манфаат, инсон қадри ва халқаро ҳамкорликка таянган позицияси жаҳон ҳамжамиятига аниқ ва ишончли тарзда етказилди.

Ушбу нутқда дастлабки ва асосий ғоялардан бири жуда аниқ қўйилди: Ўзбекис­тоннинг танлови — очиқлик, яхши қўшничилик ва дунё билан тенг мулоқот. Бу формула оддий дипломатик иборадан анча кенг сиёсий мазмунни ифода этади. Унда Ўзбекистоннинг ўз хавфсизлиги, тарақ­қиёти ва халқаро нуфузини қандай сиёсий тамойиллар асосида қуришга интилаётгани мужассам.

Бугунги мураккаб геосиёсий муҳитда очиқлик баъзан заифлик, муроса эса ён бериш сифатида талқин қилиниши мумкин. Қаттиқ риторика, кескин баёнот ва куч ­намойиши айрим ҳолларда давлат қудратининг асосий белгиси сифатида кўрсатилади. Ўзбекистон танлаган сиёсий йўл бошқа мантиққа таянади: тинчликка интилиш, мулоқот эшигини очиқ сақлаш, умумий манфаатни излаш ва энг мураккаб масалаларда ҳам сиёсий ақлни устувор қўя билиш давлатнинг ожизлигини эмас, ўз мақсади ва манфаатини чуқур англаганини кўрсатади.

Мазкур ёндашувнинг ҳаётий қиммати, айниқса, Марказий Осиё тажрибасида яққол намоён бўлди. Яқин ўтмишда минтақада чегаралар, сувдан фойдаланиш, транспорт қатнови ва одамларнинг борди-келдиси билан боғлиқ йиллар давомида тўпланиб қолган мураккаб масалалар мавжуд эди. Бундай шароитда кескинликни кескинлик билан қайтариш, ўзаро даъволарни яна узоқ йилларга чўзиш ёки сиёсий характерни намойиш этиш йўлини танлаш ҳам мумкин эди. Президентимиз бошқа йўлни — сиёсий ирода, очиқ мулоқот, ўзаро манфаатни тан олиш ва халқларимизнинг тинч ҳаётини устувор қўйиш йўлини танлади.

Бу сиёсатнинг туб моҳиятини фақат дип­ломатик муроса билан изоҳлаш камлик қилади. Давлат раҳбари учун баъзан энг мураккаб қарор йиллар давомида йиғилган алам, ишончсизлик ва қарама-қаршиликлар устидан соғлом сиёсий тафаккурни устун қўя билишда намоён бўлади. Чунки ҳар бир ёпиқ чегара ортида инсон тақдири, ҳар бир узилган йўл ортида оилалар, савдо-сотиқ, қарин­дошлик ва қўшничилик муносабатлари туради. Халқнинг ана шу кундалик ташвишларини давлат сиёсати даражасида ҳис қилиш ва уларга ечим излаш раҳбарлик масъулиятининг энг мураккаб қирраларидан.

Шу нуқтада давлат манфаати, вазмин сиёсий ҳисоб-китоб ва эртанги авлодлар осойишталиги устувор аҳамият касб этди. Натижада бир вақтлар ечими узоқдек туюлган масалалар музокара столига қайтди, чегаралар очилди. Транспорт ва савдо алоқалари кенгайди. Одамлар борди-келдиси тикланди. Энг муҳими, минтақа давлатлари ўртасида муаммони қарама-қаршилик орқали эмас, келишув ва ўзаро манфаат орқали ҳал қилиш мумкинлигига ишонч пайдо бўлди.

Ҳақиқий сиёсий куч ҳар доим баланд овозда намоён бўлавермайди. Баъзан у халқнинг дардини давлат раҳбарининг шахсий масъулияти сифатида қабул қилиш, кечаги зиддиятларни эртанги авлодларга мерос қолдирмаслик ва мураккаб масалаларни музокара орқали ҳал этишга сиёсий ирода топа билишда кўринади. Марказий Осиёда сўнгги йилларда шаклланган янги муҳит Президентимиз илгари сурган яхши қўшничилик сиёсати ҳамда минтақа давлат­лари раҳбарларининг умумий манфаатларни анг­лашга қаратилган сиёсий иродаси билан боғлиқ.

Марказий Осиёда тўпланган ана шу амалий тажриба Ўзбекистонга БМТ минбаридан дунёга ишонч билан мурожаат қилиш учун мустаҳкам сиёсий асос берди. Мамлакатимиз мулоқот самарасини, ўзаро ишонч қадрини ва яхши қўшничиликнинг хавфсизликка қандай хизмат қилишини ўз минтақасида амалда кўрди. Давлатлар бир-бирига шубҳа ёки таҳдид манбаи сифатида қарашдан кўра, умумий имконият ва манфаатлар нуқтаи назаридан ёндашишни бошлаганда, сиёсий муҳитнинг ўзи ҳам ўзгаради. Шу боис, БМТ минбаридан янг­раган очиқлик, яхши қўшничилик ва тенг мулоқот ҳақидаги фикрлар назарий чақириқ эмас, Марказий Осиёда муайян натижалар билан тасдиқланган сиёсий тажриба ифодаси сифатида ҳам салмоқ касб этди.

Бугунги халқаро муносабатларда бир савол давлатлар олдига тобора кўпроқ қў­йилмоқда: “Сиз қайси томондасиз, у ёки бу блок тарафидами? Қайси геосиёсий куч марказига яқинсиз? У ёки бу можарода кимни танлайсиз?” Бу саволлар замирида баъзан эркин танловдан кўра геосиёсий босим кучлироқ сезилади.

БМТ минбаридан бу саволга Ўзбекис­тон Президенти изчил илгари суриб келаётган сиёсий позиция мазмун-моҳиятидан келиб чиқиб, ўзига хос ва аниқ жавоб берилди: Ўзбекистоннинг танлови — инсон қадри. Давлат қудратининг ҳақиқий мезони ҳам, аввало, инсоннинг ҳуқуқи, манфаати, қадр-қиммати ва тинч келажагини таъминлай олиш қобилияти билан белгиланади.

Бу ёндашув глобал жараёнлардан четда туришни англатмайди. Аксинча, у халқаро ҳуқуққа ҳурмат, давлатлар суверенлиги, тинчлик, тенглик ва инсон манфаати каби тамойилларга таянган аниқ сиёсий позиция­ни тақозо этади. Янги Ўзбекистон ташқи сиёсатида миллий манфаат билан умуминсоний қадриятлар бир-бирини тўлдиради: мамлакатимиз тинчликдан ман­фаатдор, чунки тараққиёт тинч муҳитда қарор ­топади. Очиқ дунёдан манфаатдор, чунки ташқи бозорлар, транспорт коридорлари ва барқарор қўшничилик мамлакат келажаги учун ҳаётий аҳамиятга эга. Халқаро ҳуқуқ устуворлигидан манфаатдор, чунки суверен тенглик каттаю кичик ҳар бир давлатнинг овози ва манфаати ҳурмат қилингандагина ҳақиқий мазмун касб этади.

Шу боис, Ўзбекистон учун “Қайси томондасиз?” деган саволнинг жавоби геосиёсий танлов билан чекланмайди. Унинг моҳияти тинчлик, инсон қадри, миллий манфаат ва халқаро ҳуқуқ томонида туришдир. БМТ минбаридан янграган нутқда ана шу позиция аниқ ва ишончли ифода этилди.

БМТ минбаридан янграган нутқда алоҳида эътиборга лойиқ концептуал жиҳат бор: давлат қудратининг мезони нима? Анъанавий сиёсатшуносликда куч деганда армия, иқтисодиёт, табиий ресурслар, аҳоли ёки технология тушунилади. Булар муҳим. Бироқ ­Ўзбекистон БМТ минбаридан бу тушунчага яна бир ўлчов қўшди: давлатнинг инсон ҳуқуқи, манфаати ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш қобилияти.

Бу ғоя тасодифан пайдо бўлгани йўқ. Сўнгги йилларда Ўзбекистоннинг ички ислоҳотларида “инсон қадри” тушунчаси марказий мезон сифатида шаклланди. Маҳаллага тушиш, одамлар муаммосини эшитиш, камбағалликни қисқартириш, таълим имкониятларини кенгайтириш, хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш кабилар шу мантиқ билан боғланди.

Энди мазкур тушунча ташқи сиёсат тилига ҳам кўчмоқда. Яъни Ўзбекистон дунёга тараққиёт статистика ўсиши билан якунланмайди, унинг инсон ҳаётидаги натижаси муҳим деган қарашни таклиф қилмоқда.

Нутқда иқтисодиёт, инвестиция, экспорт, камбағалликни қисқартириш, мактабгача ва олий таълим қамрови каби кўрсаткичлар келтирилди. Бу рақамларнинг сиёсий маъноси шундаки, Ўзбекистон БМТда фақат иқтисодиёт ўсганини маълум қилмади. Масала бундай қўйилди: ислоҳот натижаси одам ҳаётида сезилса, унинг ­қадри бор. Бу давлат бошқаруви учун ҳам, халқаро ривожланиш сиёсати учун ҳам муҳим формула.

Қарордан амалий натижага: самарали БМТ

БМТ минбарида янграган ушбу нутқнинг муҳим ташқи сиёсий йўналишларидан бири ташкилот келажагига бағишланди. 1945 йилда яратилган тизим билан XXI асрнинг кўп қутбли, рақамлашган ва ўзаро боғлиқ дунёси ўртасида катта фарқ пайдо бўлди. Шу боис, ташкилотнинг қарор қабул қилиш салоҳияти билан бирга қабул қилинган қарорларни ҳаётга татбиқ этиш самарадорлигини ҳам ошириш зарурати илгари сурилди.

Ўзбекистон БМТни замон талабларига мос такомиллаштиришга қаратилган ташаб­бусларни қўллаб-қувватлашини билдирди. Хавфсизлик кенгаши таркибини бугунги халқаро воқеликка мос кенгайтириш зарурлиги таъкидланди. Шунингдек, Ўзбекистон 2035-2036 йиллар учун БМТ Хавфсизлик кенгашининг нодоимий аъзолигига ўз номзодини тақдим этгани эълон қилинди. Бу баёнот мамлакатнинг глобал хавфсизлик масалаларида масъулият олишга тайёрлигини кўрсатувчи муҳим сиёсий сигнал бўлди.

Бу хабарни алоҳида ўқиш керак. 1992 йилда БМТга янги қабул қилинган Ўзбекис­тон билан 2035-2036 йилларда Хавфсизлик кенгашида масъулият олишга тайёрлигини билдираётган Ўзбекистон ўртасида катта сиёсий масофа бор. Бир пайтлар халқаро майдонда ўз ўрнини излаган давлат бугун глобал хавфсизлик масалалари муҳокама қилинадиган энг муҳим органлардан бирида иштирок этиш истагини билдиряпти. Бу ташқи сиёсий амбиция ўсишидан ҳам кўра, масъулият доираси кенгайиб бораётганини кўрсатади.

Ўзбекистон позициясида яна бир муҳим жиҳат бор: халқаро ҳуқуқ турли давлатлар учун турлича ишлайдиган воситага айланиб қолмаслиги керак. Бу принцип, айниқса, бугун долзарб. Чунки халқаро муносабатларда қоидалар танлаб қўлланиши ва куч сиёсати қайтиши ҳақидаги эътирозлар кўпаймоқда. Ўзбекистон каби давлат учун умумий қоидалар ишлаши принципиал аҳамиятга эга.

Марказий Осиё — Ўзбекистон ташқи сиёсати учун устувор минтақа. Тўғри, БМТ минбарида ҳар қандай давлат вакили катта ғоялар айтиши мумкин. Аммо ғоянинг қад­ри уни ҳаёт тасдиқлаганида ортади. Шунинг учун Ўзбекистоннинг очиқлик ва мулоқот ҳақидаги тезислари учун энг кучли мисол — Марказий Осиёнинг ўзи.

Бундан ўн йил олдин минтақада ҳал этилмаган муаммолар ҳақида кўп гапириларди. Бугун манзара бошқача. Муаммолар бутунлай йўқолиб кетгани йўқ. Аммо уларни ҳал қилишнинг сиёсий маданияти ўзгарди. Аввал “менинг манфаатим” ёндашуви устун бўлган масалаларда тобора “умумий манфаат” тушунчаси пайдо бўлди. Буни сиё­сатшунослик тилида минтақавий ишонч капитали ўсиши деб аташ мумкин. Уни пул билан сотиб олиб бўлмайди. У йиллар давомида мулоқот, келишув, ўзаро ҳурмат ва бажарилган ваъдалар орқали шаклланади.

Минтақадаги бу янги сиёсий муҳит, аввало, Президентимизнинг яхши қўшничиликни давлат сиёсатининг устувор йўналишига айлантирган қатъий сиёсий иродаси билан боғлиқ. Чегаралар, савдо, транспорт, сув ва инсонлар ўртасидаги алоқаларга доир йиллар давомида тўпланган масалалар мулоқот ва ўзаро манфаат асосида ечим топа бошлади. Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг муштарак саъй-ҳаракатлари эса бу жараённи минтақавий тенденцияга айлантирди. Ана шу натижа БМТ минбарида Ўзбекистон ташқи сиёсатининг ишончли далили сифатида очиб берилди: мамлакат дунёга назарий чақириқ билан чекланмай, ўз минтақасида самара берган тажрибани таклиф қилмоқда.

Президент Администрацияси раҳбари нутқида Афғонистон мавзуси ҳам аниқ, вазмин ва прагматик руҳда кўтарилди. Ўзбекистоннинг бу масаладаги позицияси хавфсизлик билан инсонпарварликни, миллий манфаат билан минтақавий масъулиятни бир нуқтада уйғунлаштириши билан аҳамиятли экани таъкидланди. Нутқда Афғонистонга муносабатни таҳдидлар доирасига тор кўламда боғлаб қўймай, уни тинчлик, иқтисодий боғлиқлик ва минтақавий барқарорлик нуқтаи назаридан баҳолаш зарурлиги аниқ ва равшан баён этилди.

Ўзбекистон сўнгги йилларда афғон халқини иқтисодий ва минтақавий жараёнларга кенг жалб қилиш, транспорт, савдо, энергетика ва инфратузилма орқали тинч ҳаётга манфаатдорлик муҳитини кучайтириш ғоясини изчил илгари сурмоқда. БМТ минбаридан бу позициянинг яна бир бор ифода этилгани мамлакат ташқи сиёсатининг принципиал изчиллигини кўрсатди.

Бу ёндашув замирида аниқ геосиёсий ва иқтисодий мантиқ бор. Афғонистон Ўзбекистоннинг жанубий қўшниси. У ердаги тинчлик миллий хавфсизлик, транспорт, савдо, энергетика ва бутун Марказий Осиё­нинг жанубий денгиз йўлларига чиқиш имкониятлари билан бевосита боғлиқ. Шу боис, Ўзбекистон учун Афғонистон тинчлиги ҳам инсоний, ҳам стратегик аҳамият касб этади.

Нутқда ана шу мураккаб масала қисқа, аммо мазмунан теран формула билан ифодаланди: барқарор Афғонистон — барқарор ва ўзаро боғланган Марказий Осиёнинг муҳим шарти.

Ўзбекистоннинг БМТ минбарида энг изчил ва оғриқ билан кўтариб келаётган масалаларидан бири — Орол тақдири. Орол халқимиз хотирасида қуриб бораётган денгиз манзарасидан анча кенг маъно касб этади. У миллионлаб инсонлар ҳаёти, саломатлиги, иқлим, ер ва келажак билан боғлиқ улкан экологик ва гуманитар дарддир. Шу сабаб БМТ минбарида Орол ҳақида айтилган ҳар бир сўз ортида бутун бир минтақанинг кечмиши ва эртаси туради.

БМТ сессиясида бу оғриқ халқаро аудиторияга таъсирчан ва масъулиятли оҳангда етказилди. Орол фожиаси инсон қарорларининг табиат ва жамият тақдирига қандай оғир таъсир кўрсатиши мумкинлигини кўрсатган глобал сабоқ сифатида талқин этилди. Айни пайтда Ўзбекистон Оролбўйини фожиа рамзи ҳолатида қолдирмай, экологик инновациялар, “яшил” технологиялар ва янги ечимлар синовдан ўтадиган ҳудудга айлантириш мақсадини илгари сурди.

Бу мақсад янги Ўзбекистон экологик дипломатиясининг муҳим белгисига айланмоқда: оғриқни дунёга эшиттириш билан бирга, ечим таклиф қилиш, муаммони кўрсатиш билан бирга, келажакка йўл очиш. Орол масаласининг БМТ минбарида ана шундай руҳда кўтарилиши мамлакатнинг глобал экологик кун тартибидаги овози салмоғини янада оширди.

Цивилизацион ўзлик

Бугун дунё технологияга тобора кўп суянмоқда. Сунъий интеллект иқтисодиёт, таълим, тиббиёт, давлат бошқаруви ва ахборот маконини тез ўзгартирмоқда.

БМТ минбарида сунъий интеллект ва рақамлашув инсон ҳуқуқлари, хавфсизлик, тенг имконият ва масъулият ­тамойилларидан ажралмаслиги зарурлиги таъкидланди. Бу фикрнинг сиёсий-фалсафий қиймати катта. Чунки XXI асрда давлатлар қудрати фақат ҳудуд, хомашё ёки ҳарбий салоҳият билан белгиланмайди: маълумот, алгоритм ва технологияни инсон манфаатларига йўналтира олиш ҳам муҳим мезонга айланмоқда.

Шу маънода, “технология инсон учун” деган ёндашув янги Ўзбекистон сиёсатидаги инсон қадри ғоясининг рақамли даврга кўчишидир. Тараққиётнинг ҳақиқий қадри техник имкониятлар кўпайиши баробарида, улар инсоннинг ҳуқуқи, эркинлиги ва ҳаё­тий имкониятларини қай даражада кенгайтириши билан белгиланади.

Нутқда алоҳида аҳамиятли яна бир жиҳат бор. Бу Ўзбекистоннинг цивилиза­цион ўзлигини замонавий ташқи сиёсат билан боғлашга ҳаракат қилинганидир. Тошкентда Президентимиз ташаббуси билан барпо этилган Ислом цивилизацияси маркази тилга олинди. У ўтмиш ёдгорликларини намойиш этадиган маскан доирасидан анча кенг — билим, тафаккур, маърифат ва цивилизациялар мулоқоти маркази сифатида талқин этилди. Ўзбекистон маданиятлар ва динлараро мулоқот, маърифат ва бағрикенгликни ривожлантиришга қаратилган халқаро ҳамкорликни давом эттиришини билдирди.

Мана шу ерда нутқнинг яна бир қимматли жиҳати очилади. Самарқанд, Бухоро, Хоразм, Фарғона ва Термиздан асрлар давомида дунёга илм, маърифат, давлатчилик маданияти ва бағрикенглик нурини таратган юрт бугун ўз тарихий ворисийлигини замонавий тараққиёт, очиқлик, инновация ва инсон қадри билан уйғунлаштиришга интилмоқда. Бу — маданий хотиранинг замонавий ташқи сиёсат тилида ифода топишидир.

Шу жиҳатга алоҳида эътибор бериш зарур. Бугун мамлакатнинг халқаро обрўси фақат унинг иқтисодий кўрсаткичи билан қурилмайди. Дунё ҳамжамияти давлатни маданияти, илмий мероси, қадриятлари, инсонга муносабати ва бошқа халқлар билан қандай мулоқот қила олиши орқали ҳам қабул қилади. Халқаро муносабатларда бу “юмшоқ куч” дейилади.

Ўзбекистоннинг бу борадаги ресурси беқиёс. Муҳаммад Хоразмий, Имом Бухорий, Имом Термизий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий каби буюк зотлар бир халқнинг фахри доирасига сиғмайди. Улар жаҳон тафаккури тарихининг бир қисми. Лекин тарихий мероснинг ўзи автоматик равишда юмшоқ кучга айланмайди. Уни ўрганиш, замонавий тилда тақдим этиш, ёш авлод билан боғлаш ва дунёга етказиш керак.

Ислом цивилизацияси марказининг БМТ минбарида тилга олиниши маданий мавзунинг ўзи билан чекланмайди. Бу Ўзбекистоннинг ўзини дунёга қандай мазмунда тақдим этаётганини кўрсатади: жаҳолатга қарши маърифатни, низога қарши мулоқотни, нафратга қарши билимни илгари сурадиган цивилизация ворислари сифатида.

Тарихий масофага назар ташласак, Ўзбекистоннинг халқаро сиёсий овози босқичма-босқич янги мазмун касб этганини кўрамиз. 1992 йилда БМТ аъзолиги мустақил давлат сифатида жаҳон ҳамжамиятига кириш учун ҳуқуқий асос бўлди. 2017 йилда очиқлик ва яхши қўшничиликка таянган янги ташқи сиёсий йўналиш равшан ифодаланди. 2023 йилда глобал ишонч инқирозига доир огоҳлантиришлар янгради. 2026 йилда эса халқаро ҳуқуқ, БМТ ислоҳоти, минтақавий хавфсизлик, экология, сунъий интеллект ва инсон қадри масалалари Ўзбекистоннинг яхлит позицияси сифатида тақдим этилди.

Бу жараённинг моҳияти биргина дипломатик фаолликнинг ўсишида эмас. Мамлакатимизнинг халқаро муносабатларга ёндашувида ҳам сифат ўзгариши намоён бўлмоқда: Ўзбекистон ўз манфаатларини аниқ ифода этган ҳолда турли давлатлар билан тенг шериклик, ўзаро ҳурмат ва ман­фаатлар мувозанатига асосланган алоқаларни ривожлантиришга интилмоқда.

Йирик куч марказлари ўртасидаги рақобат кучайгани сари кичик ва ўрта давлатларнинг мустақил сиёсий манёвр имкониятлари торайиши мумкин. Бундай шароитда миллий манфаатни йўқотмаслик, турли томонлар билан мулоқотни сақлаш ва ҳеч бир ҳамкорликни бошқасига қарши қўймаслик алоҳида дипломатик маҳоратни талаб этади. Ўзбекистоннинг очиқ ва прагматик ташқи сиёсати айнан шу мураккаб мувозанатни сақлашга қаратилган. БМТ минбаридаги позициянинг стратегик мазмунини ҳам шу нуқтаи назардан баҳолаш лозим.

Давлат позициясининг

кучи

Ўзбекистон номидан БМТ Бош Ассамб­леяси минбарида сўзлаш юксак сиёсий ва дипломатик масъулиятни талаб этади. 81-сессияда бу масъулият Президент ­Администрацияси раҳбари зиммасига тушди. Нутқнинг сиёсий аҳамияти, аввало, миллий манфаатга таянган давлат позициясини халқаро аудиторияга тушунарли, вазмин ва ишончли тарзда етказилишида намоён бўлди.

Бу ерда масаланинг яна бир муҳим жиҳати бор: давлат позициясининг кучи унинг сабаблари ва амалий натижалари билан асосланишидадир. Марказий Осиёдаги ўзгаришлар яхши қўшничилик сиёсатининг амалиёти сифатида, иқтисодий-ижти­моий ислоҳотлар инсон қадри мезони билан, БМТни такомиллаштириш таклифлари эса глобал бошқарувда адолат ва самарадорлик зарурати билан боғланди. Ана шу боғлиқлик нутққа яхлит сиёсий мантиқ бағишлади.

Бош Ассамблеяда айтилган ҳар бир сўз мамлакат номидан янграйди. Уни давлатлар делегациялари тинглайди, дипломатик доиралар таҳлил қилади, халқаро жамоатчилик баҳолайди. Шунинг учун сўзнинг аниқлиги, оҳангнинг вазминлиги ва миллий манфаатнинг равшан ифодаси ташқи сиёсий мулоқотнинг муҳим шартидир. Нутқдаги очиқлик, инсон қадри ва халқаро ҳуқуқ ҳақидаги қарашлар шу мезонлар асосида ўзаро боғланди.

Нью-Йоркдаги БМТ залида Ўзбекистон номи ёзилган жой бор. У ерда янграган ҳар бир овоз ортида мамлакатимизнинг тарихи ва эртаси, Самарқанддаги устоз, Фарғонадаги деҳқон, Қорақалпоғистондаги оила, Тошкентда изланаётган ёш тадбиркор ва хорижда меҳнат қилаётган ватандошнинг тақдири туради. Давлат сиёсатининг охирги мезони ана шу инсонларнинг тинчлиги, қадр-қиммати ва келажагидир. БМТда янграган инсон қадри ғояси мамлакатнинг ички ислоҳотлари билан ташқи сиёсатини бирлаштирувчи тамойил сифатида ҳам аҳамиятли.

Хулоса

БМТ минбарида янграган ҳамма нутқ ҳам тарихга киравермайди. Айримлари кундалик сиёсат билан бирга унутилади. Айримлари эса давлатнинг муайян даврда ўзини қандай англагани ҳақидаги ҳужжатга айланади.

Ўзбекистоннинг БМТ Бош Ассамблеяси 81-сессиясида янграган овози ана шундай мазмунга эга. Нутқда мамлакатнинг қандай дунёни исташи, глобал жараёнларга қайси принциплар асосида ёндашиши ва халқаро ҳамжамиятда қандай масъулиятни зиммасига олишга тайёр экани яхлит сиёсий мантиқда ифода этилди.

Биз очиқлик тарафдоримиз. Биз яхши қўшничилик тарафдоримиз. Биз ҳар бир давлат овози эшитиладиган халқаро тизим тарафдоримиз. Биз халқаро ҳуқуқ барча учун бир хил ишлашини истаймиз. Биз инсон қадрини давлат сиёсатининг мезони деб биламиз. Биз тарихимиздан келажакка куч оламиз. Биз технологияни инсонга хизмат қилдиришни истаймиз. Биз Орол фожиасидан дунё учун экологик сабоқ чиқаришга ҳаракат қиламиз. Биз Афғонистонда тинч­лик бўлишини ўз манфаатимиз деб биламиз. Биз Марказий Осиёни тараққиёт ва ҳамкорлик маконига айлантириш мумкинлигига ишонамиз.

Ўзбекистоннинг БМТ минбарида янг­раган овозининг асосий мазмуни мана шу. Унинг қиймати шундаки, у бир вақтлар ­дунёга илм, маърифат ва тафаккур тарқатган тарихий юртнинг бугун ўз буюк меросига суяниб, замонавий давлатчилик, очиқлик, тараққиёт ва инсон қадри орқали жаҳон билан янги мазмунда мулоқотга киришаётганини кўрсатди.

Ўзбекистон ўз миллий манфаатларини мустақил белгилаш, ҳамкорлик йўналишларини суверен танлаш ва глобал жараёнларга ўз қарашини очиқ билдиришга қодир, ўз сўзи ва сиёсий иродасига эга кучли давлат сифатида майдонга чиқмоқда.

2026 йил сентябрда Нью-Йоркда ана шу сўз яна бир бор янгради. Унинг мазмунида тарихий хотира, ортга қайтмас ислоҳотлар, бугунги мураккаб дунёдан хавотир ҳам, келажакка ишонч ҳам, энг муҳими, Ўзбекистоннинг ўз тақдири ва ўз йўли учун ­масъулиятни зиммасига олаётган давлат сифатидаги позицияси бор эди.

Дунё қанчалик нотинч бўлмасин, ташқи босимлар қанчалик кучаймасин, геосиёсий шамоллар қайси томондан эсмасин, миллий манфаатини билган, халқининг қадрини устувор қўйган ва ўз сўзига эга давлат йўлини йўқотмайди. Янги Ўзбекистоннинг БМТ минбарида янграган позицияси, энг аввало, ана шу ишончнинг ифодаси бўлди.

Фурқат ЖЎРАҚУЛОВ,

сиёсий фанлар доктори, профессор