Халқаро олимлар жамоаси миллион кишининг геноми ҳақидаги маълумотларни таҳлил қилиб, инсон шахсининг бешта асосий хусусияти билан боғлиқ 1260 та мустақил генетик вариантни аниқлади. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, шахснинг индивидуал хусусиятларига нафақат тарбия, тажриба ва атроф-муҳит, балки генлар ҳам таъсир кўрсатади, деб хабар берди naked-science.ru.
Инсон шахсининг асосий хусусиятларини тавсифлаш учун психологлар “катта бешлик” деб аталадиган моделдан фойдаланади. Унинг фикрича, инсон шахси бешта умумий ва нисбатан мустақил хусусиятни ўз ичига олади: экстраверсия, хайрихоҳлик, виждонлилик, нейротизм (салбий ҳиссиётларга мойиллик) ва тажрибага очиқлик. Модель инсонда бешта сифатнинг ҳар бири қанчалик кучли ифодаланганлигини кўрсатади.
Ҳар бир чизиқнинг иккита қарама-қарши қутбли шартли шкаласи бор. Масалан, экстраверсия шкаласининг бир бир бошида мулоқот қилишни яхши кўрадиган, осон танишиб оладиган ва турли давраларда бажонидил вақтини ўтказа оалдиган одам турибди дейлик. Бошқасида эса аксинча, – ёлғизликда ўзини қулай ҳис қиладиган, тинч муҳитни афзал кўрадиган ва кўп мулоқотдан тезроқ чарчайдиган киши мавжуд. Аслида бу икки ҳолат ўртасида кўплаб оралиқ вариантлар мавжуд.
Бошқа хислатлар билан ҳам шундай бўлади. Бир киши жуда тартибли ва интизомли бўлса, бошқаси кўпинча ўз-ўзидан ҳаракат қилади. Кимдир стрессга хотиржам чидаса, кимдир кўпроқ хавотирланади ва нохуш воқеаларни узоқроқ бошдан кечиради. Бири доимий равишда янги таассуротлар ва ғоялар излайди, бошқаси эса таниш муҳит ва одатий тартибни афзал кўради.
Шунинг учун ҳар бир одамда бешта хусусиятнинг ўзига хос бирикмаси ҳосил бўлади. У бир вақтнинг ўзида юқори виждонлилик, ўртача экстраверсия ва паст нейротизмга эга бўлиши мумкин. Айнан шундай бирикма шахснинг индивидуал хусусиятларини тавсифлашга ёрдам беради.
Маълумки, бу хусусиятлар тажриба, тарбия, атроф-муҳит таъсирида ўзгариши ва ёш ўтиши билан барқарорлашиб бориши мумкин. Бунга генетика ҳам сезиларли ҳисса қўшади, деб ҳисобланади.
