Янги технологиялар, рақамлаштириш жараёнлари ва ишлаб чиқаришнинг модернизация қилиниши мутахассислардан нафақат мустаҳкам назарий билим, балки юқори даражадаги амалий кўникмаларни ҳам талаб этмоқда. Шу нуқтаи назардан қараганда, дуал таълим тизими замонавий таълимнинг энг самарали ва истиқболли моделларидан бири сифатида эътироф этилмоқда. Ушбу тизим таълим жараёнини меҳнат бозори эҳтиёжлари билан уйғунлаштириш орқали ёшларнинг рақобатбардош мутахассис бўлиб етишишига хизмат қилмоқда.
Дуал таълимнинг моҳияти шундаки, талаба бир вақтнинг ўзида ҳам таълим муассасасида таҳсил олади, ҳам ишлаб чиқариш корхонаси ёки ташкилотда амалий фаолият билан шуғулланади. Бу жараён талабага аудиторияда олган назарий билимларини реал иш муҳитида синаб кўриш ва мустаҳкамлаш имконини беради. Натижада у таълимни тамомлаганида нафақат диплом соҳиби, балки муайян соҳада амалий тажрибага эга бўлган мутахассис сифатида меҳнат бозорига кириб келади.
Бу борада жаҳон тажрибасига назар ташлайдиган бўлсак, бугунги кунда Германия, Австрия, Швейцария, Жанубий Корея каби давлатларда дуал таълим тизими кенг қўлланилмоқда. Ушбу мамлакатларда иқтисодиётнинг турли тармоқлари учун малакали кадрлар тайёрлашда мазкур тизим муҳим ўрин тутади. Айниқса, Германия тажрибасининг юқори самарадорлиги кўплаб давлатларни дуал таълим моделини ўз миллий таълим тизимига жорий этишга ундамоқда. Дуал таълим орқали тайёрланган мутахассисларнинг меҳнат бозоридаги рақобатбардошлиги юқори бўлиб, улар ишлаб чиқариш жараёнига тез мослаша олиши билан ажралиб туради.
Шу жиҳатдан Ўзбекистонда ҳам таълим соҳасида амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар доирасида дуал таълимга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Сўнгги йилларда олий таълим муассасалари ва ишлаб чиқариш корхоналари ўртасида ҳамкорликни мустаҳкамлаш, талабаларнинг амалий тайёргарлигини ошириш ҳамда таълим жараёнини иқтисодиётнинг реал сектори талабларига мослаштириш бўйича қатор чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Бу эса мамлакат иқтисодиёти учун зарур бўлган юқори малакали ва рақобатбардош кадрларни тайёрлашга хизмат қилмоқда.
Дуал таълимнинг энг муҳим афзалликларидан бири ёшлар бандлигини таъминлаш имкониятларини кенгайтиришидир. Одатда олий таълим муассасасини битирган кўплаб ёшлар иш тажрибаси етарли эмаслиги сабабли муайян қийинчиликларга дуч келади. Дуал таълимда эса талаба ўқиш давридаёқ иш муҳитига мослашади, касбий малакасини шакллантиради ва иш берувчилар билан яқин ҳамкорлик муносабатларини ўрнатади. Бу эса унинг келажакда муносиб иш ўрни топиш имкониятини сезиларли даражада оширади.
Мазкур тизим иш берувчилар учун ҳам манфаатли ҳисобланади. Чунки корхоналар ўз эҳтиёжларига мос кадрларни тайёрлаш жараёнида бевосита иштирок этади. Улар талабаларнинг билим ва кўникмаларини амалда баҳолаш, уларни замонавий технологиялар билан ишлашга ўргатиш имкониятига эга бўлади. Натижада корхонага ишга қабул қилинган янги ходимни қайта тайёрлаш учун ортиқча вақт ва маблағ сарфлашга эҳтиёж камаяди. Ана шу жиҳатлари билан дуал таълим ҳам иш берувчилар, ҳам талабалар манфаатларини уйғунлаштирувчи самарали тизим сифатида намоён бўлмоқда. Бугунги кунда техника йўналишидаги олий таълим муассасаларида дуал таълимнинг жорий этилиши ўзининг ижобий натижаларини кўрсатмоқда. Олмалиқ давлат техника институтида ҳам мазкур тизимнинг йўлга қўйилиши талабаларда катта қизиқиш уйғотди. Чунки муҳандислик, энергетика, ахборот технологиялари, транспорт ва саноат соҳаларида назарий билимнинг ўзи етарли эмас, уни реал ишлаб чиқариш шароитида қўллай олиш муҳим аҳамият касб этади.
Бугунги кунда институт талабалари замонавий корхоналарда амалиёт ўташ, малакали мутахассислар билан бир жамоада ишлаш ва ўқиш давомидаёқ касбий тажриба тўплаш имкониятига эга бўлмоқдалар. Бу эса уларнинг келажакка бўлган ишончини мустаҳкамлаб, танлаган касбига нисбатан масъулияти ва қизиқишини янада оширмоқда. Талабаларнинг фикрича, дуал таълим орқали аудиторияда олинган билимларнинг амалиётдаги ифодасини кўриш, ишлаб чиқариш жараёнларида бевосита иштирок этиш ва ҳақиқий меҳнат муҳитини ҳис қилиш уларнинг касбий шаклланишида муҳим аҳамият касб этмоқда. Профессор-ўқитувчилар таълим мазмунининг ишлаб чиқариш эҳтиёжлари билан янада уйғунлашаётганини юқори баҳоламоқдалар. Зеро, замонавий муҳандис ёки техник мутахассис нафақат назарий билимларга, балки амалий тажрибага ҳам эга бўлиши лозим. Шу нуқтаи назардан дуал таълим талабаларнинг касбий компетенцияларини ривожлантириш, уларни меҳнат бозори талабларига мос ҳолда тайёрлаш ва таълим сифатини оширишга хизмат қилувчи муҳим механизм сифатида намоён бўлмоқда.
Келажакда сунъий интеллект, рақамли технологиялар, робототехника ва автоматлаштирилган ишлаб чиқариш тизимларининг жадал ривожланиши натижасида меҳнат бозорида янги касб ва мутахассисликларга эҳтиёж ортиб боради. Бу эса таълим тизимидан янада мослашувчан, инновацион ва амалиётга йўналтирилган ёндашувни талаб этади. Дуал таълим айнан ана шу эҳтиёжларга жавоб бера оладиган таълим модели сифатида ўз аҳамиятини янада мустаҳкамлаб бормоқда.
Хулоса қилиб айтганда, дуал таълим - бу нафақат таълимнинг янги шакли, балки мамлакат иқтисодий тараққиётига хизмат қилувчи муҳим механизмдир. У ёшларнинг касбий салоҳиятини ошириш, меҳнат бозори эҳтиёжларини қондириш, иш берувчилар ва таълим муассасалари ҳамкорлигини мустаҳкамлаш ҳамда рақобатбардош иқтисодиётни шакллантиришда муҳим аҳамият касб этади. Шу боис дуал таълимнинг истиқболлари кенг бўлиб, унинг ривожланиши мамлакатнинг барқарор тараққиёти ва келажак муваффақияти учун мустаҳкам замин яратади.
Адилжон Аманов,
Олмалиқ давлат техника институти катта ўқитувчиси
