Ҳар қандай жамиятнинг келажагини унинг ёшларга муносабати, ёшларнинг эса билим, тафаккур, маънавият ва масъулият билан қуролланганлик даражаси белгилайди. Бугун Ўзбекистонда кечаётган ислоҳотларнинг муҳим жиҳати шундаки, ёшлар масаласи алоҳида бир йўналиш сифатида эмас, балки таълим, бандлик, соғлом турмуш тарзи, маънавият, инновация, тадбиркорлик ва фуқаролик фаоллигини ўзида мужассам этган яхлит тизим сифатида қаралмоқда. Бу эса ёш авлодга яратилаётган имкониятларнинг кўлами ва мазмуни тобора кенгайиб бораётганидан далолат беради.

Бугунги кунда мамлакатимиз аҳолисининг салмоқли қисмини ёшлар ташкил этади. Бу ҳолат ёшлар масаласини нафақат ижтимоий, балки стратегик аҳамиятга эга йўналиш сифатида кўришни тақозо этади. Чунки бугунги ёшнинг билими, дунёқараши, касбий маҳорати, фуқаролик позицияси ва маънавий қиёфаси эртанги жамиятнинг қандай бўлишини белгилайди. Шу боис ёшлар билан ишлашда фақат мавжуд муаммоларни ҳал этиш эмас, балки уларнинг салоҳиятини олдиндан кўра билиш, истеъдодини юзага чиқариш ва ташаббусларини қўллаб-қувватлаш муҳим аҳамият касб этмоқда. Бугунги ёшга фақат диплом беришнинг ўзи кифоя эмас. Унга мустақил фикрлаш, муаммони кўра билиш, ечим таклиф қилиш, замонавий технологиялардан фойдаланиш, хорижий тилларни эгаллаш, жамоа билан ишлаш ва энг муҳими, олган билимини жамият манфаатига йўналтириш кўникмасини бериш зарур. Шу маънода таълим тизимида юз бераётган ўзгаришлар ниҳоятда муҳим. Замонавий таълим эндиликда фақат аудитория, дарслик ва имтиҳон билан чекланмаяпти. Рақамли технологиялар, сунъий интеллект, масофавий ва мослашувчан таълим, янги педагогик ёндашувлар, халқаро ҳамкорлик ва амалий кўникмаларга асосланган ўқитиш таълим мазмунини тубдан бойитмоқда.

Айниқса, сунъий интеллект технологияларининг таълим жараёнига кириб келиши педагог олдига янги вазифаларни қўймоқда. Эндиликда ўқитувчи фақат билим берувчи эмас, балки ёшнинг изланишига йўл кўрсатувчи, унинг қобилиятини кашф этувчи, мустақил фикрлашга ўргатувчи ва замонавий технологиялардан оқилона фойдаланиш маданиятини шакллантирувчи устоз бўлиши керак. Технология инсон имкониятларини кенгайтириши мумкин, аммо унинг ўрнига маънавият, виждон, меҳр-оқибат, масъулият ва инсонийликни бера олмайди. Демак, таълимда рақамли тараққиёт ва маънавий тарбия бир-бирини тўлдириши лозим.

2026 йил 20 апрелда “Янги Ўзбекистон ёшлари — 2030” стратегиясининг тасдиқлангани ёшлар сиёсатини янги босқичга олиб чиқаётган муҳим қадамлардан биридир. Стратегияда ёшларнинг таълим олиши, касб эгаллаши, бандлигини таъминлаш, тадбиркорлик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш, хорижий тилларни ўрганиш, волонтёрлик фаолиятини ривожлантириш, ёш оилаларни қўллаб-қувватлаш, уларнинг жисмоний ва маданий ривожига кўмаклашиш ҳамда халқаро дастурлардаги иштирокини кенгайтириш каби муҳим йўналишлар белгиланган. Бундай тизимли ёндашув ёшлар сиёсатини алоҳида тадбирлар мажмуасидан узоқлаштириб, узоқ муддатли тараққиёт стратегиясининг муҳим таркибий қисмига айлантирмоқда.

Ёшлар учун имкониятларнинг кенгайиши, табиийки, масъулиятни ҳам оширади. Бугун ёшга “Сенга нима берилади?” деган савол билан бир қаторда “Сен жамиятга нима бера оласан?” деган саволни ҳам бериш вақти келди. Чунки ҳақиқий тараққиёт тайёр имкониятлардан фойдаланиш билангина эмас, уларни янги қийматга айлантириш билан юзага келади. Бир ёшнинг таълим олиши, касб эгаллаши, тадбиркорлик бошлаши ёки илмий изланишга киришиши унинг шахсий муваффақияти бўлиши билан бирга, жамият учун ҳам янги имкониятдир.

Ёшлар сиёсатининг яна бир муҳим мезони — имкониятлардан фойдаланишда ижтимоий адолат ва тенгликни таъминлашдир. Ҳаётда турли сабаблар туфайли қўллаб-қувватлашга эҳтиёж сезадиган ёшлар бор. Уларнинг муаммоларини вақтида аниқлаш, манзилли кўмак кўрсатиш, таълим олиши ва касб эгаллаши учун шароит яратиш жамиятнинг инсонпарварлик даражасини кўрсатади. “Ёшлар дафтари” тизимининг такомиллаштирилиши, ёрдамларни индивидуал эҳтиёж ва ҳаракат режасига боғлашга эътибор кучайтирилаётгани ҳам шу мақсадга хизмат қилади. Энг муҳими, ижтимоий ёрдам ёшни фақат муайян муаммодан чиқариш билан чекланмасдан, уни мустақил ҳаётга тайёрлаш, ўз кучига ишончини мустаҳкамлаш ва жамиятдаги муносиб ўрнини топишига кўмаклашиши керак.

Ёшлар сиёсатини маънавий тарбиядан айри ҳолда тасаввур қилиб бўлмайди. Чунки замонавий билим ва касбий маҳорат қанчалик муҳим бўлмасин, улар инсоний қадриятлар билан уйғунлашмаса, кутилган натижани бермаслиги мумкин. Бугунги ёш катта ахборот оқими ичида яшамоқда. У бир вақтнинг ўзида фойдали билим, турли ғоялар, турли маданиятлар ва турли қарашлар билан тўқнаш келмоқда. Бундай шароитда ёшга ахборотни танқидий таҳлил қилиш, яхшини ёмондан ажратиш, ўз фикрига эга бўлиш ва шу билан бирга ўзгаларнинг фикрини ҳурмат қилиш маданиятини сингдириш жуда муҳим. Шу нуқтаи назардан, таълим тизимида миллий тарбия ва маънавий-маърифий ишларнинг тизимли йўлга қўйилаётгани алоҳида аҳамиятга эга. Миллий қадриятларга ҳурмат, ватанпарварлик, инсонпарварлик, масъулият, бағрикенглик, ҳалоллик, меҳнатсеварлик ва фуқаролик позицияси каби фазилатлар ёш шахсининг шаклланишида муҳим ўрин тутади. Зеро, маърифатли инсон нафақат кўп нарсани билади, балки ўз билимидан қандай фойдаланишни ҳам англайди. У ўз фикрини эркин ифодалайди, лекин бошқаларнинг ҳуқуқи ва қадр-қимматини ҳурмат қилади. У ўз ютуғидан қувонади, бироқ бошқаларнинг муваффақиятига ҳасад билан эмас, самимий эҳтиром билан қарайди.

Шукроналик ҳам ёшлар тарбиясида муҳим маънавий фазилатдир. Шукроналикни фақат бор нарсадан мамнун бўлиш сифатида тушуниш тўғри эмас. Шукроналик — тинчликни қадрлаш, ота-онанинг меҳрини эъзозлаш, устознинг заҳматини унутмаслик, Ватан берган имкониятларни қадрлаш, ўз олдига қўйилган мақсад учун масъулият билан ҳаракат қилишдир. Ўзидаги имкониятни қадрлаган инсон бошқаларнинг имкониятига ҳам ҳурмат билан қарайди. Шукроналик инсонни лоқайдликдан асрайди, уни бор неъматни қадрлаш ва ундан оқилона фойдаланишга ундайди.

Ёшлар ҳаётида спортнинг ўрни ҳам беқиёс. Спорт инсонни нафақат жисмонан чиниқтиради, балки ирода, интизом, сабр-тоқат, жамоавийлик ва мақсад сари қатъият билан боришга ўргатади. Ўзбек спортчиларининг халқаро майдонларда эришаётган натижалари ёшлар учун катта мотивация манбаи бўлиб хизмат қилмоқда. Бироқ спортнинг энг катта натижасини фақат медал ва рекордлар билан ўлчаш тўғри эмас. Спортнинг энг катта ғалабаси — бир ёшнинг соғлом турмуш тарзини танлаши, зарарли одатлардан узоқлашиши, ўзига бўлган ишончини мустаҳкамлаши, мағлубиятдан кейин яна ҳаракат қилишни ўрганиши ва жамоа билан бир мақсад сари интилишидир.

Шу боис таълим муассасаларида спортни ривожлантиришни фақат мусобақалар сони билан эмас, ёшларнинг кундалик ҳаётидаги жисмоний фаоллик, соғлом овқатланиш, фаол дам олиш ва соғлом турмуш тарзига бўлган муносабати билан ҳам баҳолаш зарур. Спорт майдони аслида ҳаёт мактабидир. Унда ёш инсон ғалабани ҳам, мағлубиятни ҳам муносиб қабул қилишни ўрганади. Ғалаба унга камтарликни, мағлубият эса сабр ва матонатни ўргатиши керак.

Бухоро мисолида қарайдиган бўлсак, ҳудуднинг ёшлар салоҳияти жуда катта. Қадимий илм-фан, маданият ва маърифат марказларидан бири бўлган Бухоро бугун тарихий мерос билан замонавий тараққиёт имкониятларини уйғунлаштириш учун катта салоҳиятга эга. Айниқса, таълим, рақамли технологиялар, туризм, тадбиркорлик, инновация ва замонавий касблар йўналишида ёшлар учун янги имкониятлар пайдо бўлмоқда. Бу жараёнда олий таълим муассасаларининг ўрни алоҳида. Университет ва институтлар нафақат мутахассис тайёрлаши, балки ёшларнинг ижтимоий фаоллиги, фуқаролик масъулияти, илмий тафаккури ва маънавий дунёсини ривожлантирувчи муҳитни шакллантириши лозим.

Бугунги олий таълим муассасасини фақат аудитория ва маъруза заллари билан тасаввур қилиб бўлмайди. Замонавий олийгоҳ — бу илмий лаборатория, инновацион лойиҳа, мунозара майдони, спорт маскани, маданий-маърифий макон ва ёшлар ташаббусларини қўллаб-қувватловчи муҳитдир. Талабанинг ўз фикрини эркин билдира олиши, лойиҳа таклиф қилиши, жамоат ишларида иштирок этиши, спорт билан шуғулланиши, китоб ўқиши, илмий изланиши ва ўз устида ишлаши учун имконият мавжуд бўлиши керак.

Шу жиҳатдан ёшлар билан ишлашда “ёшлар учун” тамойилидан “ёшлар билан бирга” тамойилига ўтиш муҳим. Ёшлар ҳақида қарор қабул қилишда уларнинг фикрини эшитиш, эҳтиёжларини ўрганиш, ташаббусларини қўллаб-қувватлаш ва муаммоларини очиқ мулоқот орқали ҳал этиш самарали натижа беради. Ёшнинг фикри тингланган жойда ташаббус пайдо бўлади. Унинг қобилияти кўрилган жойда иқтидор ривожланади. Муаммоси вақтида эшитилган жойда ишонч кучаяди. Ишонч бор жойда эса бунёдкорлик пайдо бўлади.

Шунингдек, ёшлар масаласида оила, маҳалла, таълим муассасаси ва давлат ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш муҳим. Чунки ёш шахсининг тарбияси фақат битта ташкилотнинг вазифаси эмас. Ота-она меҳр ва тарбиянинг биринчи манбаи бўлса, мактаб ва олий таълим билим ва кўникма беради, маҳалла ижтимоий муҳитни шакллантиради, давлат эса ёшнинг ўз салоҳиятини рўёбга чиқариши учун зарур шарт-шароитларни яратади. Ушбу бўғинлар ўзаро ҳамоҳанг ишлаганда натижа янада самарали бўлади.

Келажакни қуриш учун бугунги ёшга ишонч билдириш керак. Ишонч эса шунчаки чиройли сўз эмас, балки унга масъулият топшириш, ташаббусини қўллаб-қувватлаш, хатосидан тўғри хулоса чиқаришига имкон бериш ва ўз салоҳиятини намоён этиши учун шароит яратишдир. Ёшларни доимий равишда “келажак эгалари” деб атайверишдан кўра, уларни бугунги куннинг фаол иштирокчиси сифатида кўриш муҳим. Чунки келажак бир кун келиб қолмайди. У бугун мактабдаги партада, университет аудиториясида, спорт майдонида, кутубхонада, илмий лабораторияда, маҳалладаги ташаббусда, ёш тадбиркорнинг илк лойиҳасида, устоз ва шогирд суҳбатида яратилади. Бугунги ёшлар олдида жуда катта имкониятлар мавжуд. Ёш авлодни тарбиялашда биз бир-биридан ажралмайдиган бир неча устунларга таянишимиз зарур: таълим ва маърифат, маънавият ва ахлоқ, соғлом турмуш тарзи ва спорт, меҳнат ва касб, ташаббус ва масъулият, дўстлик ва бағрикенглик, шукроналик ва бунёдкорлик. Ана шу қадриятлар уйғунлашган муҳитда вояга етган ёш нафақат ўз ҳаётини, балки жамият ҳаётини ҳам ижобий томонга ўзгартиришга қодир бўлади.

Янги Ўзбекистоннинг кучи, аввало, инсон капиталида. Инсон капиталининг энг катта қисми эса ёшларнинг билимида, салоҳиятида, дунёқарашида ва маънавий қиёфасида мужассам. Шунинг учун ёш авлодга берилаётган ҳар бир имкониятни мамлакат келажагига киритилаётган сармоя сифатида қарашимиз лозим.

Маърифат бизга йўл кўрсатади. Маънавият йўлимизни тўғри танлашга ёрдам беради. Шукроналик боримизни қадрлашни ўргатади. Бағрикенглик бир-биримизни тушунишга чорлайди. Дўстлик жамиятни бирлаштиради. Спорт бизга ирода беради. Таълим эса буларнинг барчасини замонавий билим ва тафаккур билан бойитади.

Ана шундай уйғунлик мавжуд бўлган жамиятда ёшлар шунчаки келажак эгаси эмас, бугунги тараққиётнинг фаол бунёдкорига айланади. Янги Ўзбекистоннинг эртанги қиёфаси ҳам айнан шундай — билимли, маърифатли, соғлом, ватанпарвар, бағрикенг, ташаббускор, масъулиятли ва бунёдкор авлод қўлида шаклланади.

Рустамжон Раҳимбоев,

Бухоро давлат педагогика институти ректорининг ёрдамчиси,

Халқ депутатлари Бухоро вилояти Кенгаши ҳузуридаги Ёшлар маслаҳат гуруҳининг раҳбари


Ҳамкорлик материали