Олимларнинг таъкидлашича, бу пайтда мияга одатдагидан кўпроқ қон боради. Қон билан озуқа, кислород кўпроқ ташилади. Натижада миядаги катта-кичик қон томирлари кенгайиб, миянинг ҳажми ҳам муайян даражада ўзгаради. Кенгайиш табиий равишда оғриқ ҳиссини беради.

Одам жисмоний машқларни бошлаганда ҳам қўл, оёқ, белдаги мушакларда оғриқ пайдо бўлади. Машқ қилавергач, мушаклари юкламага мослашади, кейин машқлар танага ҳузур бағишлайди, сабаби тана аъзоларига кўпроқ қон, қон билан озуқа, кислород боради. Бора-бора инсон жисмоний машқ қилмаса, ўзини яхши ҳис қилмайдиган бўлиб қолади.

Мия ҳам худди шу тартибда ривожланади. У ўзининг асосий машқи бўлган китоб ўқиш, билимларни ўзлаштириш билан бақувватлашади.

Инсон китоб ўқиётганида мияси видеотас­вир томоша қилиш ёки аудиокитоб тинглашдан кўра интенсивроқ ишлайди. Жаҳондаги йирик институтларда ўтказилган бир қанча магнит-резонансли томография тадқиқотлари ўқиш ва мия ўртасидаги бевосита боғлиқликни тасдиқлайди. Чунки ўқиш жараёнида миянинг бир неча — кўриш пўстлоғи, нутқ марказлари, тасаввур ва хотира учун жавоб берадиган соҳалари фаоллашади.

Шунингдек, янги нейрон алоқалар мус­таҳкамланади ва шаклланади, натижада когнитив жараёнлар яхшиланади. Бошқача айтганда, китоб ўқиш орқали миянинг мураккаб ривожланиши содир бўлади, Нафақат саводхонлик, балки мантиқ, ижодкорлик, танқидий фикрлаш ҳам шаклланади.

Бундан ташқари, хотира ва концентрация яхшиланади, чунки ўқиётганда инсон диққатни жамлаши ва ҳикоянинг турли тафсилотларини эслаб қолиши керак. Эмпатия ривожланади, яъни инсон бошқаларнинг ҳис-туйғуларини яхшироқ тушунишни ўрганади. Яна стресс даражаси камаяди. Атиги 6 дақиқа ўқиш стресс гормони — кортизол даражасини 68 фоиз камайтириши тадқиқотларда исботланган.

Ўқиш жараёнида мияда бир вақтнинг ўзида визуал идрок ишлайди, тасаввур фаоллашади, сўз ва гапларнинг семантик таҳлили содир бўлади, хотира яхшиланади.

Миянинг самарали фаолиятини таъминлайдиган нейронлар сони кўпаяди, ҳаёт сўқмоқларида баъзан турли стрессли ҳолатлар, номақбул одатлар туфайли ожизланиб қолган нейронлар қайта жонланади. Миянинг ахборот ва маълумотларни қабул қилиш, таҳлил этиш ва сақлаш қобилияти ортади. Интеллектуал салоҳият кўтарила бошлайди.

Китоб ўқиш туфайли ҳар бир аъзонинг функционал вазифасини яхшироқ бажариши, меъёрда ишлаши учун масъул мия бўлмаларининг бошқариш хусусияти кучаяди.

Босиқ ва барқарор характер, асаб, ғазабни бошқариш кўникмаси шаклланади. Ички босиқлик ташқи хатти-ҳаракатларда намоён бўлади. Атроф-муҳитда бўлаётган воқеа, ҳодисаларни босиқлик билан қабул қилиш, таҳлил этиш, шошма-шошарлик билан эмас, вазиятга қараб тўғри хулоса чиқариш иқтидори, сабр, ирода пайдо бўлади.

Рационал фикрлаш қобилияти, тафаккур қилиш кўникмаси ортади. Инсондаги ёмон, тушкун фикр-ўйлар ўрнини эзгулик эгаллайди. Жамиятда ўзини муносиб тутиш шакл­ланади. Юксалишга интилиш, жамиятда олдинги сафларда бўлиш хоҳиши кучаяди.

Шунингдек, ён-атрофдагилар билан муо­мала маданияти ўсади. Жамиятдошлар, маҳалладошлар, ёру биродарлар билан ўзини кўрсатиб қўйиш пойгасига киришдек номақбул инстинктив истаклар ўрнини бир-бирини тушуниб яшаш, ҳурмат-иззат кўникмаси эгаллайди.

Инсоннинг оила тутиш, рўзғор юритиш, фарзандларни тарбиялаб вояга етказиш иқтидори янги поғонага кўтарила бошлайди, оила учун иқтисодий барқарорликни таъминлаш, аввалгидан кўпроқ моддий неъматларни излаб топиш имкониятлари ортади.

Ҳаётнинг иқтисодий ва маънавий таъминотини ташкил қилиш учун керак бўлган билимларни, касб-ҳунарни ўзлаштириш осонлашади. Турмуш чорраҳаларида юзага келадиган муаммо ва масалаларни ечиш, қийинчиликларни ишонч билан енгиб ўтиш малакаси шаклланади. Ҳар бир ишни бажаришда сифат кўрсаткичлари яхшиланади.

Бундан ташқари, масъулият ҳисси янги поғонага чиқади. Доим китоб ўқийдиган инсонда масъулият туйғуси елкага юк эмас, балки оддий ҳаёт тарзига айланади. Истеъмолчилик амалиёти ўрнини яратувчанлик қобилияти эгаллайди. Янги маҳсулот, технологияларни кашф қилиш иқтидори пайдо бўлади.

Ҳозир кўпчилик ижтимоий тармоқлардаги кичкина-кичкина постларни ўқишга одатланиб қолган. Қисқа постлар қандайдир ахборотларни етказишга мўлжалланган, улар мия хусусиятини ўстиришга деярли хизмат қилмайди, аксинча, кичик диапазонда ишлашга мослаштириб қўяди. Мия кенг диапазонда ишлаши учун уни шунга мажбур қилиш керак. Бу жуда ҳам оддий ҳаёт ҳақиқати, инсон тана аъзоларининг биологик, физиологик яшаш тарзи шунақа.

Ўзи ҳаёт ҳаракатдан иборат, ҳаракат қилган одам узоқ-узоқларга бора олади. ­Қўл-­оёқлар, бутун тана аъзолари ҳаракатга келса, улар узоқ вақт яшайди. Шунинг учун бутун дунёда инсонлар жисмоний тарбия билан шуғулланади. Жисмоний машқ қилган тана аъзолари куч-қувватга тўлиб бораверади. Ишлатилмаган тана аъзоси эса охир-оқибат ялқовлашиб қолади. Мия ҳам тананинг бир аъзоси сифатида ишлашга мажбур қилинмаса, у қандай кучайсин? Миянинг ҳам жисмоний, ҳам руҳий тарбияси китоб ўқиш, янги билимларни ўрганишдир.

Шунинг учун юртимизда китобхонликни оммалаштиришга кенг эътибор қаратиляпти. Яқинда старт олган Миллий китобхонлик ҳаракати бу борада янги босқичга кўтарилишни таъминлаши шубҳасиз.

Кенг китобхонлик маданияти тарғиботи ортида фарзандларимизнинг бахтли, муносиб ­ҳаёти, уларни катта ва ёрқин ҳаётга тайёрлаш мақсади ётибди.

Фарзандим келажакда яхши яшасин, иқтисодий-маданий ривожланган жамиятда ўзининг муносиб ўрнини топсин деган ота-оналар фарзандларини китоб ўқиш, янги билимларни ўзлаштириш сари етаклаши шарт. Шунда улар мақсадига эришади. Зеро, дунёда китобдан яхши дўст йўқ.

Мизроб БЎРОНОВ,

фалсафа фанлари бўйича фалсафа доктори