Аввало, фермер хўжаликларининг ҳуқуқий мақомини мустаҳкамлаш, ерни сотиб олиш, фойдаланиш, маҳсулот етиштириш ва сотишда уларга кенг имкониятлар берилмоқда. Соҳага рақамлаштириш кириб келмоқда. Пахта ва ғаллага ихтисослашган қишлоқ хўжалиги боғдорчилик, сабзавотчилик, узумчилик ва иссиқхона хўжаликларига айлантириш орқали диверсификация қилинмоқда.

Фермерлар фаолиятига маъмурий аралашувни кескин қисқартириш ва маҳсулот етиштирувчи субъектларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини таъминлашга қаратилган туб ислоҳотлар натижасида соҳада янги тизим яратилди.

Жумладан, соҳани рақамлаштириш орқали қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни ажратишда шаффоф механизм жорий этилиб, фермерларга электрон аукцион орқали ерни эркин сотиб олиш имконияти ва ижара ҳуқуқини ҳимоя қилиш кафолати берилди.

Президентимизнинг 2021 йил 8 июндаги “Ер муносабатларида тенглик ва шаффофликни таъминлаш, ерга бўлган ҳуқуқларни ишончли ҳимоя қилиш ва уларни бозор активига айлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони билан қишлоқ хўжалигига мўлжалланган, фақат захирада турган ерларни ҳамма учун очиқ электрон аукцион савдолар орқали эркин сотиб олиш имконияти яратилди.

Ижара ҳуқуқи кафолати ўлароқ, айни бир ҳужжат билан ёки бир вақтнинг ўзида ер участкасини олиб қўйиш, захирага олиш, бошқа шахсга ажратиш ер бериш тартибини бузиш ҳисобланади ва қонунга мувофиқ жавобгарликка тортилади.

Давлатимиз раҳбарининг 2022 йил 24 августдаги “Мулк ҳуқуқининг дахлсизлигини ишончли ҳимоя қилиш, мулкий муносабатларга асоссиз аралашувга йўл қўймаслик, хусусий мулкнинг капиталлашув даражасини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони билан 2022 йил 1 сентябрдан бош­лаб ер участкаларига ҳуқуқ вужудга келиши учун асос бўлган ҳужжатларни, жумладан, Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ҳужжатларини уларнинг ўзи ёки юқори турувчи орган ва мансабдор шахслар томонидан, хусусан, прокурор протести асосида бекор қилиш мумкин эмаслиги белгиланди.

Фармонга мувофиқ, фермер хўжаликларининг ер ижара шартномаси унинг ­нотариал тасдиқланган розилик аризасига асосан томонларнинг келишувига кўра ёки фақат суд томонидан бекор қилиниши мумкин.

Фермерлар ижара ҳуқуқи кафолатлари Ер кодекси даражасида мустаҳкамланиб, ердан фойдаланувчининг ўз аризасига ёки суднинг қарорига асосан ижара ҳуқуқи бекор қилиниши тартиби ўрнатилди.

Президентимизнинг 2026 йил 24 апрелдаги “Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларининг ердан фойдаланишдаги мустақиллигини таъминлашга қаратилган навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони билан қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкаларини ижарага бериш бўйича таж­риба-синов тариқасида бошланган янги тизимнинг ижобий натижаларидан келиб чиқиб, ушбу амалиётни республиканинг барча ҳудудларида татбиқ этиш орқали яхлит тизимни жорий қилиш белгиланди.

Эндиликда ердан фойдаланиш ихтисослиги олдиндан белгиланиб, электрон онлайн аукцион савдоларга чиқарилган ва узоқ давр­дан бери сотилмай турган 117,6 минг гектар ер участкалари янги тизим асосида қайтадан аукцион савдоларга чиқарилади.

Ҳар бир ҳудудда юқори қўшилган қийматга эга ҳамда экспортбоп қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштиришга асос­ланган, саноат усулидаги камида 5 тадан плантация ташкил этишга қаратилган лойи­ҳалар қўллаб-қувватланади.

Фармон билан шундай тартиб ўрнатилдики, 2026 йил 1 майдан бошлаб респуб­ликанинг барча ҳудудларидаги қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкалари Президентимизнинг 2025 йил 3 февралдаги “Қишлоқ хўжалиги экин майдонлари унумдорлигини ошириш, тармоққа инвестиция­лар жалб қилиш учун қулай шарт-шароит яратиш бўйича навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги  фармонида белгиланган тартибда реализация қилинади.

Бунда Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши Раиси ва вилоятлар ҳокимларининг таклифига асосан 50 гектардан 500 гектаргача ўлчамдаги ер участкаларини фақат саноат усулидаги плантациялар ташкил қилиш ва чорвачилик учун ер участкасидан рухсат этилган фойдаланиш турини белгилаган ҳолда аукцион савдоларга чиқаришга йўл қўйилади.

Аукцион савдоларга чиқариладиган ер участкаларининг бошланғич нархи ер участкаси норматив қийматининг 50 фоизи миқдорида белгиланади, ҳар бир такрорий савдода сотилмаган лот нархи 10 фоиздан босқичма-босқич бошланғич нархнинг 10 фоизи миқдорига (ер участкасини аук­цион савдоларга чиқариш харажатларидан кам бўлмаган миқдорига) қадар пасайтирилади.

Ер участкаларини пахтачилик ва ғаллачилик ихтисослиги бўйича ижарага олган субъектлар жами ер участкасининг 50 фоиз қисмига нисбатан ижара ҳуқуқидан ихтиёрий равишда воз кечганда ер участкасининг ўзида қоладиган қисми учун янги тизимда белгиланган ҳуқуқлар, мажбуриятлар ва янгидан 49 йилга ижара ҳуқуқига эга бўлади.

Қиймати камида 10 миллион АҚШ доллари эквивалентида энг яхши таклифни танлаб олиш йўли билан аниқланадиган йирик инвестиция лойиҳасини амалга ошириш учун қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкалари маҳаллий инвесторларга 49 йил муддатга ва “Ижарага берилган қиш­лоқ хўжалиги ерларига хизмат кўрсатиш дирекцияси” масъулияти чекланган жамият­лари — дирекцияга 25 йил муддатга Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган тартибда тўғридан тўғри ижарага берилади.

“Ўзбеккосмос” агентлиги томонидан иккиламчи ижарага берилган ер участкаларини янгидан ўзлаштириш, қайта фойдаланишга киритиш ва улардан фойдаланиш ҳолати юзасидан йилига икки марта ҳар календарь йил якунига қадар космик мониторинг ўтказилади.

Дирекцияга ижарага берилган ер участкалари хорижий ва маҳаллий инвесторларга иккиламчи ижарага берилиши ёки берилмаслигидан қатъи назар, ер участкалари бўйича ҳисобланган ер солиғи тўлиғича дирекция томонидан тўланади.

Яна бир муҳим масала. Аввалги йилларда бўлиб-бўлиб тўлаш асосида деҳқон хўжалиги юритиш ва юридик шахс ташкил этиш учун ижарага берилган барча турдаги ер участкаларига бўлган ижара ҳуқуқини сотиб олиш бўйича аукцион савдоларда шакл­ланган қиймат ҳамда энг яхши таклифларни танлаб олиш йўли билан аниқланган ло­йиҳаларга тўғридан тўғри ижарага берилган ер участкаларининг баҳоланган (қўлланган коэффициентларни инобатга олган ҳолда) қийматдаги маблағлар туман (шаҳар)лар маҳаллий бюджетига аукцион ғолиблари ва ижарачилардан ундирилиши таъминланади.

Янги тизим асосида ижарага берилган ер участкаларида саноат усулида ташкил этиладиган интенсив боғ, токзор, анорзор, енгил конструкцияли иссиқхона, резавор мевалар, гулчилик, кўчатчилик ва сабзавотчилик плантациялари учун қўллаб-қувватлаш ­чоралари жорий этилди.

Жумладан, дирекция томонидан танланадиган, саноатлашган плантациялар ташкил этиладиган ер участкалари суғориш тизимларини яхшилаш, электр энергияси таъминоти объектларини қуриш ва реконструкция қилиш харажатларининг 50 фоизи, бироқ 1,5 миллиард сўмдан ошмаган қисми дирекция маблағлари ҳамда ер участкаларини ижарага беришдан ва нобудгарчилик тўловларидан маҳаллий бюджетларга тушадиган маблағлар ҳисобидан молиялаштирилади, бунда дирекция буюртмачи вазифасини бажариши мумкин.

Яна бир янгилик: барча турдаги қиш­лоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларга мева-сабзавотларни замонавий қадоқлаб шартнома асосида реализация қилишда қадоқлаш харажатларининг 50 фоизгача қисми Савдога кўмаклашиш жамғармаси маблағлари ҳисобидан компенсация қилинади.

Аграр соҳада тўловлар агентлиги томонидан ин-витро усулида етиштирилган мевалар тури бўйича сертификатланган кўчат экиб, саноатлашган плантациялар ташкил этилганда ушбу кўчатларни сотиб олиш харажатларининг 50 фоизи қоплаб берилади.

2026 йил 1 майдан бошлаб қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкалари инвесторлар, шу жумладан, чет эл инвестиция­лари иштирокидаги корхоналар, хорижлик юридик ва жисмоний шахсларга тўғридан тўғри ижарага берилмайди.

Чет эл инвестициялари иштирокидаги корхоналар, хорижлик юридик ва жисмоний шахсларнинг қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкаларини ижарага олиш бў­йича аукцион савдоларда иштирок этиши ва қайта ижарага олишига йўл қўйилмайди.

Тасарруфида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкалари мавжуд бўлган ердан фойдаланувчилар, ижарачилар ва юридик шахсларнинг улушдорлари томонидан устав фондидаги улушларни чет эллик юридик ва жисмоний шахсларга тўғридан тўғри ёки билвосита бегоналаштиришга рухсат берилмайди.

Хулоса ўрнида айтганда, ер ҳақиқий эгасига берилади. Эгасини топган ер эса ҳеч қачон қаровсиз қолмайди. Фермерда мулк­дорлик ва масъулият ҳисси уйғонади. Шу тариқа аграр тармоқда янгича дунёқараш шаклланиб, янгича иштиёқ пайдо бўлади. Бу эса бозорларимиз тўкинлигида, юксалаётган экспорт кўрсаткичларида намоён бўлмоқда.

Зафар МУСТАФОҚУЛОВ,

Ўзбекистон фермерлари кенгаши раиси ўринбосари