Форум глобал уй-жой инқирози, иқлим хавфлари, инклюзив ва барқарор урбан ривожланиш бўйича ечимларни муҳокама қилиш учун асосий майдонлардан биридир. Унда дунёнинг 178 мамлакатидан 30 мингга яқин мутахассис иштирок этиши кутилмоқда.

Форумда қабул қилинадиган “Боку ҳаракат чақириғи” БМТ Бош котибининг 2026 йилдаги ҳисоботига асос бўлиб хизмат қилади. Бу эса форумнинг нафақат мулоқот майдони, балки аниқ сиёсий мажбуриятлар шакллантириладиган платформа эканини ҳам англатади.

Демография кўрсаткичлари

Бугунги кунда урбанизация дунёнинг энг йирик демографик жараёнларидан биридир. БМТ маълумотларига кўра, 1950 йилда дунё аҳолисининг атиги 20 фоизи шаҳарларда яшаган бўлса, ҳозир бу кўрсаткич 45 фоизга етган. Прогнозларга кўра, 2050 йилгача аҳоли ўсишининг учдан икки қисми шаҳарлар ҳиссасига тўғри келади. Глобал ялпи ички маҳсулотнинг 80 фоиздан ортиғи айнан шаҳарларда ишлаб чиқарилмоқда.

Айниқса, ривожланаётган мамлакатларда урбанизация суръатлари юқори. 1985-2010 йилларда ўртача даромадли мамлакатларда шаҳар аҳолиси икки баробар, энг кам ривожланган давлатларда эса уч баравар кўпайди. Аҳолиси 10 миллиондан ортиқ бўлган шаҳарлар сони 1975 йилдаги 8 тадан 2025 йилда 33 тага етди. Уларнинг 19 таси Осиёда жойлашган. Урбанизация марказлари энди Африка ва Жанубий Осиё томон силжиб, бу минтақалардаги мегаполисларда аҳолининг йиллик ўсиш суръати 3 фоиздан юқори бўлмоқда.

Инсон фаровонлиги

Урбанизация жараёни нафақат демографик кўрсаткичларнинг ўзгариши, балки ижтимоий ҳаёт сифати яхшиланиши учун ҳам имкониятлар яратади. Шаҳарлар таълим, соғлиқни сақлаш, ичимлик сув, санитария, транспорт ва энергия таъминоти каби асосий хизматлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради. Уни тўғри бошқариш аҳолининг турмуш сифатини ошириш ва ижтимоий хизматлардан кенг фойдаланиш имконини беради.

Бу жараён ижтимоий инклюзия ва барқарор ривожланиш учун имконият бўлиб, камбағаллик ва ижтимоий тенгсизликни камайтириш, бандлик имкониятларини ошириш ва уй-жой шароитларини яхшилашга хизмат қилади. Глобал урбанизация жараёнлари гендер тенгликни таъминлаш ва аёлларнинг имкониятларини рўёбга чиқаришга ҳам хизмат қилмоқда. Шаҳарларда аёллар учун таълим ва бандлик имкониятлари кенгайиб, уларнинг иқтисодий мустақиллиги ортиб бормоқда.

Аҳолининг шаҳарларга миграцияси ижобий аҳамиятга эга бўлса-да, демографик юкнинг ортиши билан боғлиқ ечимларни ҳам талаб қилмоқда. Туғилиш даражаси пасайиши ва умр кўриш давомийлиги ортиши натижасида аҳолининг қариш жараёни урбанизация билан боғлиқ муҳим тенденцияга айланмоқда.

Жумладан, 1950 йилда дунё аҳолисининг 5 фоизи 65 ва ундан катта ёшлиларни ташкил этган бўлса, 2020 йилга келиб бу кўрсаткич 10 фоизга етди. 2050 йилга бориб эса кексалар улуши 16 фоизга етиши прогноз қилинмоқда.

Ер ва таъминот муаммоси

Глобал уй-жой муаммоси кенг кўламда ижтимоий тенгсизликни акс эттирмоқда. Аксарият йирик шаҳарларда қурилиш ҳажми ошса-да, бюджет ва инфратузилма чекловлари туфайли етарли даражада уй-жой қуриш имконияти чекланиб қолмоқда.

Масалан, 2024 йилда дунёда 1,6-3 миллиард киши муносиб уй-жой шароитига эга бўлмаган. 2022 йили дунё бўйлаб 1,12 миллиард киши шундай шароитда яшаган ва бу миқдор 2015 йилдагига нисбатан 130 миллион кишига кўп.

Уй-жой масаласи фақат қурилиш ҳажми билан эмас, балки камбағаллик, иқтисодий имкониятлар ва хизматлар оммабоплиги билан ҳам боғлиқ. Шаҳарларда ижара нархлари баландлиги ижтимоий тенгсизликни кучайтирмоқда. Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) мамлакатларида ўртача ҳисобда кам таъминланган ҳар 3 та ижарачи хонадонидан биттаси уй-жой харажатлари туфайли оғир молиявий аҳволда. Улар ўз даромадининг 40 фоиздан кўпроғини ижара ҳақига сарфлайди. Колумбия, Чили, Коста-Рика, Испания ва АҚШ каби мамлакатларда кам таъминланган ижарачи хонадонларнинг ярмидан кўпи уй-жой харажатлари оғирлигидан азият чекмоқда.

Дунё бўйича уй-жой бозори асосан бўш ер, молиялаштириш ва арзон уй-жой таъминоти муаммолари билан юзлашмоқда. Мисол учун, Европа шаҳарларининг қарийб 100 нафар мэри ўртасида 2025 йилда ўтказилган сўров натижаларига кўра, шаҳарларнинг 71 фоизида қурилиш харажатлари, 60 фоизида ер танқислиги уй-жой қурилиши йўлидаги асосий тўсиқ сифатида қайд этилган. Уй-жой нархи ошиши ва кредитлаш имкони чеклангани сабабли паст даромадли оилалар уй-жой харид қилиш имкониятидан маҳрум бўлмоқда.

Иқлим барқарорлиги

Урбанизация иқтисодий ўсиш учун кучли восита бўлса-да, у иқлим ва атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатишини инкор этиб бўлмайди. Глобал иссиқхона газларининг 70 фоиздан ортиғи шаҳарлар ҳиссасига тўғри келади. Шунингдек, иқлим ўзгариши туфайли юзага келаётган об-ҳаво ҳодисалари шаҳарлар, айниқса, норасмий уйларда яшовчиларни жиддий хавф остида қолдирмоқда.

Норасмий турар жойларнинг катта қисми сув тошқинлари, кўчкилар ва иссиқ хавфи юқори ҳудудларда жойлашган. Дунёдаги уй-жой ва иқлим инқирозлари бир-бири билан чамбарчас боғлиқ ҳолда шаҳарларда турмуш тарзини қайтадан шакллантириб, катта вайронкорликларга сабаб бўлмоқда. Мексикадаги сув тошқинларидан тортиб, Ҳиндистондаги рекорд даражадаги жазирама иссиққача жараёнлар бунга яққол мисол бўла олади.

Шунинг учун уй-жой сиёсатида иқлим хавфини ҳисобга олган барқарор ечимларни жорий этиш, шаҳарларни режалаштиришда энергия самарадорлигини ошириш, чиқиндиларни камайтириш ва “яшил” инфратузилмага алоҳида эътибор қаратиш муҳим талабга айланмоқда. Дунё мамлакатларининг юқори хавф даражасига эга ҳудудларида уй-жойлар қуришни чеклаш, мавжуд норасмий ҳудудларни модернизациялаш ва аҳолини кўчириш стратегиясини ишлаб чиқишга устувор йўналишлар сифатида қаралмоқда.

Боку мулоқотининг аҳамияти

Бугунги кунда урбанизация жараёни дунё мамлакатлари олдига уй-жой таъминоти, ижтимоий тенглик, инфратузилма муаммоси ва иқлим барқарорлиги билан боғлиқ қийин масалаларни қўймоқда. Шу нуқтаи назардан қараганда, “WUF13” глобал миқёсда урбанизация ва уй-жой масалаларини муҳокама қилиш бўйича энг муҳим платформалардан бири сифатида алоҳида аҳамият касб этади.

Форум доирасида уй-жойнинг инсон фаровонлиги, иқтисодий барқарорлик ва экологик хавфсизлик билан узвий боғлиқ ҳолда кўриб чиқилиши урбанизацияга нисбатан янгича ёндашув шаклланаётганини англатади. Айниқса, глобал уй-жой инқирози, норасмий аҳоли пунктларини трансформация қилиш, иқлимга чидамли шаҳарларни ривожлантириш ҳамда инклюзив молиялаштириш механизмларини кенгайтириш каби масалалар кун тартибига олиб чиқилиши форумнинг амалий аҳамиятини янада оширади.

“WUF13” доирасида илгари сурилиши кутилаётган ёндашувлар урбанизацияни фақат ҳудудий ёки демографик жараён эмас, балки инсон капитали, ижтимоий адолат ва барқарор ривожланиш омили сифатида баҳолаш зарурлигини намоён этади. Бу эса дунё мамлакатлари, жумладан, ривожланаётган давлатлар учун уй-жой сиёсатини такомиллаштириш, шаҳарлар ­инфратузилмасини модернизациялаш ва аҳоли турмуш сифатини ошириш бўйича муҳим тажриба ва халқаро ҳамкорлик имкониятини яратади. Шу жиҳатдан “WUF13”ни глобал урбанизация кун тартибини шакллантирувчи ва келажак шаҳарларининг барқарор ривожланиш йўналишларини белгиловчи муҳим халқаро тадбир дейиш мумкин.

Ушбу форум Ўзбекистон учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Мамлакатимизда аҳолининг ўртача ўсиш тенденцияси йиллик икки фоизни ташкил этмоқда. Шунга мос равишда қурилиш бозори жадал ривожланяпти. Агар бу жараёнлар илмий асосда режалаштирилмаса, инфратузилма, транспорт ва экология, ижтимоий тенгсизлик каби муаммолар пайдо бўлади.

Шу боис, 2017 йилдан бошлаб шаҳарларни комплекс ривожлантириш, урбанизация масаласи давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланиб, бу соҳага тизимли ва стратегик ёндашув жорий этилди. Йўл қурилиши, жамоат транспорти, муҳандислик ва коммунал, коммуникациялар, сув ва иссиқлик таъминоти, электр тармоқларини модернизациялашга катта сармоя йўналтирилмоқда.

Янги Ўзбекистон шароитида улкан бунёдкорлик жараёни, шу жумладан, уй-жой қурилиши изчил давом этар экан, бизда ушбу йўналишдаги илғор ечимлар, янгидан янги инновацион лойиҳаларга, бу борадаги миллий тажрибани халқаро майдонда тарғиб қилишга талаб бўлаверади. Шу маънода, Боку форуми дунё шаҳарсозлиги, хусусан, мамлакатимиз учун ҳам долзарб аҳамиятга эга.

Суҳроб МАҲМУДОВ,

Макроиқтисодий ва ҳудудий

тадқиқотлар институти лойиҳа раҳбари