Айниқса, кейинги йилларда қўлга киритилаётган тарихий натижалар, янги Ўзбекистон ғояси асосида бошлаган улкан ислоҳотларимиз туфайли барча соҳа ва тармоқлар, шаҳару қишлоқлар, ҳар бир юртдошимиз ҳаёти, ўй-тафаккурида юз бераётган янгиланишлар кафолатидир.

Мамлакатимизда “Инсон қадри учун, инсон бахти учун” деган эзгу тамойилга асосланган янги Ўзбекистон ғояси амалда қудратли ҳаракатга айланди. Дунёдаги мураккаб вазиятга қарамай, иқтисодиётимиз 6 фоиздан юқори суръатда барқарор ўсаётгани халқимиз ўзи танлаган йўлдан дадил бораётганини кўрсатмоқда.

Гап иқтисодий барқарорлик ҳақида борар экан, ўтган йилги натижаларга тўхталиб ўтсак, мақсадга мувофиқ бўлади, назаримда. 2025 йил янги Ўзбекистон ўз тараққиётининг ҳал қилувчи босқичига қадам қўйган йил сифатида тарих саҳифаларига муҳрланди. Президентимиз таъбири билан айтганда, бу даврга келиб, “биз ислоҳотларни аниқ амалий натижага айлантиришни ўргандик. Бунинг тасдиғини тобора янгича қиёфа касб этиб бораётган шаҳар ва қишлоқларимизда, замонавий корхоналар, савдо-сервис масканлари, мактаб, боғча ва шифохоналар, обод кўча ва маҳаллалар, транспорт-логистика тизими, рақамли хизматлар мисолида яққол кўриш мумкин”.

Хусусан, тарихда биринчи марта Ўзбекистонда ялпи ички маҳсулот ҳажми 145 миллиард доллардан, олтин-валюта захиралари 60 миллиард доллардан ошди. Экспорт ҳажми 23 фоиз ошиб, 33,4 миллиард, иқтисодиётимизга жалб қилинган хорижий инвестициялар ҳажми эса 43,1 миллиард долларга етди.

Янги Ўзбекистонда тадбиркорлик иқтисодиётни ҳаракатга келтирувчи, олдинга бошловчи катта кучга айлангани, айниқса, ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлмоқда.

Мамлакатимизда барқарор иқтисодий ўсиш суръатларини таъминлаш борасида самарали ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бундай ҳаракатлардан асосий мақсад иқтисодий барқарорликка эришиш, халқимиз фаровонлигини оширишдир. Бунда асосий вазифа — камбағалликни қисқартириш ва ишсизлик даражасини пасайтириш. Бу эса, ўз навбатида, халқимизнинг доимий даромад манбаига эга бўлиши, тадбиркорликни янада ривожлантиришни назарда тутади.

Давлатимиз раҳбари раислигида ҳудуд ва тармоқларда иқтисодий ўсишни таъминлаш бўйича биринчи чорак якунлари таҳлили ва йил якунига қадар устувор вазифалар юзасидан бўлиб ўтган видеоселектор йиғилишида мамлакатимизда тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш борасидаги ислоҳотлар самара бераётгани алоҳида қайд этилди.

Хусусан, биринчи чорак якуни билан ялпи ички маҳсулотимиз 8,7 фоиз, саноат 8 фоиз, хизматлар 16,1 фоиз, қишлоқ хўжалиги 5,1 фоиз ўсди. Экспорт 5,8 миллиард, хорижий инвестиция ҳажми эса 13,7 миллиард долларни ташкил қилди. Инфляция йиллик ҳисобда биринчи марта 7,1 фоизгача пасайди.

Булар ҳисобига январь-март ойларида бюджет даромади ўтган йилдагига нисбатан 35 фоиз кўпайиб, 103 триллион сўмга етди. Маҳаллий бюджетларда қўшимча 2,2 триллион сўм маблағ шаклланди.

Айни йўналишдаги ислоҳотлар натижасида Ўзбекистон нуфузли “Иқтисодий эркинлик индекси”да 14 поғона юқорилаб, илк бор “иқтисодиёти мўътадил эркин” давлатлар қаторидан жой олди.

Иқтисодий сектор, умуман, барча соҳа ва тармоқларда эришилаётган шу каби натижалар, ижобий кўрсаткичлар ҳисобига “Ўзбекистон — 2030” стратегияси янгиланди ва навбатдаги залворли марралар белгиланди.

Янгиланган кўрсаткичлар ижросини таъминлаш мақсадида Президентимизнинг барқарор иқтисодий ўсишни сақлаб қолиш, тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ва янада ривожлантириш орқали камбағалликни қисқартириш ва ишсизлик даражасини пасайтириш, солиқ муносабатлари шаффофлигини таъминлаш, рақамлаштиришни кенг жорий этиш орқали коррупцияга сабаб бўлаётган ҳолатларни барвақт аниқлаш ва олдини олиш каби муҳим йўналишларни қамраган фармон ва қарорлари қабул қилинди.

Рақамлаштириш туфайли текширувлар камаяди. Текшириш камайса, тадбиркорнинг вақти тежалади ва фаолияти узлуксиз давом этади. Президентимизнинг 2026 йил 17 апрелдаги “Тадбиркорлик фаолиятига ноқонуний аралашувларни чеклаш ва назорат тадбирларининг шаффофлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони билан тадбиркорларга янги имконият ва қулайликлар яратилди.

Жумладан, ҳужжатдан тадбиркорлик субъектлари фаолиятини текширишнинг нафақат сони ва муддатини қисқартириш, балки назорат жараёнларини рақамлаштириш орқали коррупцион хавфларни камайтириш, тадбиркорлар ва давлат органлари ўртасидаги мулоқотда шаффофликни таъминлаш масалалари алоҳида ўрин олди.

Фармон билан шу йил 1 июлдан бошлаб амалдаги функцияларига қўшимча равишда янги имкониятларга эга бўлган “Ягона давлат назорати” ахборот тизими ва унинг мобил иловаси ишга туширилиши белгиланди. Натижада тадбиркорлик субъектлари маҳаллий ҳокимлик ва назорат органлари, вазирлик ва идораларнинг ҳудудий тузилмалари раҳбарлари ҳақида маълумот олиш ва уларга мурожаат қилиш тизими яратилади. Шу тариқа ортиқча оворагарчиликнинг олди олинади ҳамда текширишларнинг қонунийлиги ва текширувчининг ваколати тўғрисидаги маълумотлар реал вақт режимида ошкор қилинади.

Тадбиркор ва давлат органи ўртасидаги мулоқотнинг шаффофлигини таъминлаш масаласида алоҳида тартиб ва талаблар белгиланиши билан ноқонуний хатти-ҳаракатлар барҳам топади. Шу маънода, давлат хизматчиси давлат органи номидан ёки ўзининг хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда тадбиркорлик субъекти фаолият юритадиган бинога назорат ёки профилактика тадбирини ўтказиш мақсадисиз кириши ёхуд тадбиркорлик субъектини бошқа жойга чақириши назорат тадбири ҳисобланмайдиган мулоқот сифатида баҳоланиши ҳамда “Ягона давлат назорати” ахборот тизимига мулоқот ҳақидаги маълумотларни киритиш давлат хизматчилари учун мажбурий ҳисобланиши муҳим янгилик бўлди.

Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ҳамда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги томонидан “Ягона давлат назорати” ахборот тизимига киритиладиган маълумотлар доимий мониторинг қилиб борилади ва ваколати доирасида тегишли чоралар кўрилади.

“Ягона давлат назорати” ахборот тизимидан рўйхатдан ўтмаган ёки текширув ўтказишга асос бўлувчи ҳужжатларни тизимга киритмаган ёхуд махсус гувоҳномага эга бўлмаган назорат қилувчи органнинг ходими томонидан тадбиркорлик субъектлари фаолиятида ўтказилган текширувлар ноқонуний ҳисобланиши тадбиркорларнинг ҳуқуқий ҳимояси янада кучайтирилганидан далолат. Чунки давлат органи мансабдор шахслари ва масъул ходимлари тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарликка тортилади.

Кичик бизнесни ривожлантириш, шубҳасиз, миллий иқтисодиётни диверсификация қилиш ва рақобатбардошликни оширишда муҳим ўрин эгаллайди. Дунё иқтисодиётидаги беқарор муносабатлар, айниқса, савдо-иқтисодий алоқалардаги мураккабликлар ҳамда транспорт-логистика тизимидаги узилишлар, албатта, ҳар қандай мамлакатнинг миллий иқтисодиётига таъсир кўрсатади.

Президентимизнинг бу масалага алоҳида эътибор қаратгани бежиз эмас. Чунки иқтисодий муносабатлардаги ҳар қандай кечикиш вақт ва маблағ йўқотиш, рақобатда ютқазишни англатади. Одатда, кечикишга рақамли молиявий инфратузилманинг етарли даражада ривожланмагани, тадбиркорларда ресурслар етишмаслиги билан боғлиқ муаммолар сабаб бўлади. Шу маънода, давлатимиз раҳбарининг 2026 йил 26 майдаги “Молиявий хизматлар оммабоплигини ошириш, кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлашни кенгайтиришга доир навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори бу борада катта аҳамиятга эга.

Бинобарин, қарорда тадбиркорлик субъектларига ишончли рақамли молиявий инфратузилма яратиш ва сунъий интеллект технологияларидан фойдаланган ҳолда молиявий хизматлар кўрсатишни жорий этиш орқали уларнинг оммабоплигини янада ошириш назарда тутилган.

Жумладан, 2030 йилга қадар кичик ва ўрта бизнес субъектларига ажратиладиган кредитлар портфелини 3 баравар ошириб, унинг ялпи ички маҳсулотдаги улушини 20 фоизга чиқариш, банклар томонидан таъминотсиз онлайн микрокредитларни ўртача 1 соат ичида ажратиш имконини яратиш ва ушбу ­микрокредитлар улушини 60 фоизга етказиш, шунингдек, кредит тарихига эга бўлмаган кичик ва ўрта бизнес субъектлари учун молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятини кенгайтириш белгиланган.

Кичик бизнес лойиҳаларини молиявий қўллаб-қувватлаш учун 2026 йил 1 июлдан бошлаб “Кичик бизнесни узлуксиз қўллаб-қувватлаш” комплекс дастури доирасида қўшимча равишда, микрокредитдан фойдаланган ва ижобий кредит тарихига эга бўлган тадбиркорлик субъектларига микрокредитнинг гаровсиз қисми 100 миллион сўмдан 200 миллион сўмгача оширилди.

Бундан ташқари, “Тадбиркорликни ривожлантириш компанияси” акциядорлик жамиятига кичик тадбиркорлик субъектларига кредит (лизинг) миқдоридан қатъи назар, унинг 5 миллиард сўмгача қисми учун белгиланган тартибда фоиз харажатларини қоплаш мақсадида компенсация ва ҳар йили дастур асосида қўллаб-қувватланган, ўз фаолиятини кенгайтирган ҳамда юқори кўрсаткичга эга 100 та тадбиркорлик субъектига фаолиятини рақамлаштириш, халқаро стандартларни ва “яшил” технологияларни жорий этиш билан боғлиқ харажатлари учун 300 миллион сўмгача грант ажратиш ваколати берилди.

Кичик бизнесни молиявий қўллаб-қувватлаш мақсадида кўрилаётган чора-тадбирлар миллий иқтисодиётимиз барқарор ўсишини таъминлаш, дунё бозорида мамлакатимиз ўрнини мустаҳкамлаш ва рақобатбардошлигини таъминлаш, экспорт салоҳияти ва энг асосийси, бандлик даражасини ошириш ҳамда камбағалликни қисқартиришга хизмат қилади.

Солиқ сиёсати ва уни юритиш мураккаб жараён. Солиқ юки қанча юқори бўлса, солиқ тўлашдан қочиш ҳолатлари шунча кўп бўлади ёки солиқ ставкалари қанчалик пасайтирилса, бюджет даромади қисқариб, ижтимоий тадбирларни амалга ошириш имконияти чекланиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, Президентимиз солиқ ставкалари кўпайтирилмаган ёки ўзгартирилмаган ҳолда солиқларнинг йиғилувчанлик даражасини яхшилаш орқали давлат бюджети даромадлари манбаларини мустаҳкамлаш вазифасини белгилаб берган эди.

Бунда, айниқса, қулай солиққа тортиш тизимини яратиш орқали кичик тадбиркорлик субъектларининг йирик тадбиркорликка ўтишини рағбатлантириш катта аҳамиятга эга. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 26 майдаги кичик бизнес субъектлари учун солиқ режимида янада қулайликлар яратиш, қўшилган қиймат солиғи маъмуриятчилигини соддалаштириш орқали айланмани очиқлаш ва бизнеснинг ўсишини рағбатлантириш мақсадларини назарда тутувчи “Кичик бизнес субъектларининг ўсиши учун янада қулай иқтисодий ва маъмурий шарт-шароитлар яратиш тўғрисида”ги фармони бугуннинг талабидир.

Фармон билан шу йил 1 июндан бошлаб кичик бизнес субъектларига солиқ солишнинг умумбелгиланган тартибига ўтиш учун чегаравий миқдор амалдаги 1 миллиард сўмдан базавий ҳисоблаш миқдорининг 12 минг баравари этиб белгилангани, энг аввало, тадбиркорлар фаолиятини янада кенгайтириш ҳамда бизнесни сунъий майдалаш ҳолатларининг олдини олишга хизмат қилади.

Шу ўринда қўшилган қиймат солиғи занжиридаги узилишларнинг олдини олиш мақсадида муҳим нормалар белгиланганини алоҳида қайд этиш лозим. Жумладан, 2026 йил 1 июндан 2030 йил 1 январга қадар асосий фаолият тури умумий овқатланиш, савдо ёки хизмат кўрсатиш соҳаси бўлган тадбиркорлик субъектларига ихтиёрий равишда қўшилган қиймат солиғини ҳисоблаб чиқиш ва тўлашнинг соддалаштирилган тартибини танлаш ҳуқуқи берилади.

Соддалаштирилган тартибга ўтган тадбиркорлар учун қўшилган қиймат солиғи ставкаси товарлар (хизматлар)ни реализация қилиш бўйича барча айланмага нисбатан 6 фоиз бўлади. Бунда уларга сотиб олинган товарлар бўйича тўланган қўшилган қиймат солиғи суммасини ҳисобга олиш ҳуқуқи берилмайди. Ушбу тоифадаги солиқ тўловчилар учун фойда солиғи ­ставкаси ноль фоиз этиб белгиланди ва солиқ ҳисоботини тақдим этиш мажбурияти бекор қилинди.

Шунингдек, солиқ солишнинг умумбелгиланган тартибида назарда тутилган қўшилган қиймат солиғи бўйича мавжуд имтиёзлар, преференция ва тўланган солиқларнинг бир қисмини қайтариб бериш тартиби қўлланмайди. Улардан товарлар ва хизматларни сотиб олган харидорларга қўшилган қиймат солиғи суммасини ҳисобга олиш ҳуқуқи берилади.

Бундай тартиб давлат улуши 50 фоиз ва ундан юқори бўлган корхоналар ҳамда йирик солиқ тўловчиларга татбиқ этилмайди.

Умумий овқатланиш хизматларини кўрсатувчи тадбиркорлар учун шу йил 1 июндан бошлаб айрим тоифадаги ходимларни меҳнат органларининг мобил иловаси орқали соддалаштирилган тарзда шу куннинг ўзида ва муайян муддатга расмийлаштириш ҳамда иш ҳақини тўлаш тартиби жорий этилгани, тўланган қўшилган қиймат солиғининг бир қисмини қайтариш, тушумнинг нақд пулсиз шаклда тушган улушидан қатъи назар, тўланган солиқ суммасининг 40 фоизи миқдорида амалга оширилиши белгилангани ушбу йўналишдаги тадбиркорлик фаолиятини кенгайтириш ва иш ўринларини легаллаштиришга хизмат ­қилади.

Солиқ тўловчилар учун қўшимча қулайликлар яратиш ва бюрократик тўсиқларни қисқартириш мақсадида қўшилган қиймат солиғи тўловчиси гувоҳномасини вақтинча тўхтатиб туриш ҳамда Ўзбекистон Республикасининг божхона чегараси орқали товарларни олиб кирувчи (импорт қилувчи) юридик шахслар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилган шахсларни мажбурий тартибда қўшилган қиймат солиғи тўловчиси деб эътироф этиш тартиби бекор қилинди.

Кичик бизнес субъектларига маъмурий юкни камайтириш мақсадида 2028 йил 1 январга қадар солиқ хавфи суммаси 500 миллион сўмгача бўлганда — солиқ аудити, солиқ хавфи суммаси 100 миллион сўмгача бўлганда — сайёр солиқ текшируви ўтказилмайди.

Соҳада рақамлаштириш ва сунъий интеллектдан фойдаланиш қамрови кенгайиши солиқ маъмуриятчилиги шаффофлигини таъминлашда қўл келади. Бошқа томондан, инсон омилини қисқартириш орқали коррупцияга олиб келувчи ҳолатларни барвақт аниқлаш ва уларнинг олдини олишга хизмат қилади.

Президентимизнинг шу йил 19 майдаги “Солиқ органлари фаолиятини институционал жиҳатдан такомиллаштириш ва солиқ маъмуриятчилигида замонавий ёндашувларни жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони солиқ тизимини замонавийлаштириш, рақамлаштириш ва солиқ тўловчилар учун қулай муҳит яратишга қаратилган.

Фармонда солиқ тўловчиларга жаҳон стандартлари даражасида хизмат кўрсатиш, сунъий интеллект ва рақамли технологиялардан кенг фойдаланиш асосий йўналишлар сифатида белгиланган. Тадбиркорлар учун енгилликлар яратиш мақсадида йўл қўйган хатосини мустақил тўғрилаш имконияти яратилди. 2026 йил 1 июлдан бошлаб ортиқча ҳужжат талаб қилиш — текширувдан олдинги таҳлилда аниқланган тафовутлар бўйича солиқ тўловчидан мажбурий равишда аниқлаштирилган ҳисобот ёки асословчи ҳужжатлар талаб қилиш амалиёти бекор қилинади. Шунингдек, огоҳлантириш тизими жорий этилади: солиқ хавфи ўрта даражада бўлган корхоналарга текширув ўтказишдан аввал аниқланган хавфлар ҳақида электрон хабарнома юборилади. Бу тадбиркорга хатосини ўз вақтида тузатиш имконини беради.

2027 йил 1 январдан бошлаб якуний истеъмолчиларга реализация қилинадиган нефть ва газ маҳсулотлари бўйича акциз солиғи ва норуда қурилиш материаллари бўйича ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ, қишлоқ хўжалиги ерлари учун сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ ҳисоботлари солиқ идоралари томонидан проактив тартибда шакллантирилади.

Фармонда белгиланган вазифалар солиқ тўловчилар учун шароитни яхшилашга хизмат қилади. Натижада ҳалол солиқ тўловчилар сафи кенгаяди. Текширувлар хавф таҳлили асосида ўтказилади. Рақамлаштириш ҳисобига инсон омили иштироки камаяди. Пировардида солиқларнинг йиғилувчанлик даражаси ортади ва яширин иқтисодиёт ҳажми қисқаради.

Шу билан бирга, сохта корхоналар занжири, сунъий қўшилган қиймат солиғини камайтириш, нақд пул айланмаларини яшириш ва трансферт нархларидан нотўғри фойдаланиш ҳолатларининг олди олинади.

Қисқаси, “Ҳалол ишлайдиган тадбиркорга енгиллик, хавфли ва қоидабузар субъектга кучли назорат” тамойили амал қилади. Ислоҳотлар миллий иқтисодиётни янада ривожлантириш ва кучли ижтимоий ҳимояни амалга оширишга хизмат қилади. Белгиланган вазифалар ижросини таъминлаш ҳар биримиздан ишимизга масъулият ва садоқат билан ёндашишни талаб этади.

Эркин ГАДОЕВ,

Олий Мажлис Сенатининг

Бюджет ва иқтисодий масалалар

қўмитаси раиси