Имкон эса қодирлик, қудрат, яъни бирор иш, мақсад, талаб кабиларни амалга ошириш, юзага чиқариш учун қулай шарт-шароит маъноларини англатади. У нафақат шароит, балки кимдир унга ишонганида, қўллаб-қувватлаганида, ўзини кашф этиши учун йўл очганида пайдо бўладиган куч. Шунингдек, у инсоннинг ҳали рўёбга чиқмаган салоҳиятига берилган ишонч ҳамдир.
Бир қарашда бу сўзларнинг мазмун-моҳиятини оддий тушунамиз. Бироқ йиллар давомида ўша оддий мазмун ҳам ҳаётимизда акс этмади. Азизу мукаррамликни-ку қўяверинг, инсон қадри не эканини қалбан сезмадик, танамизда ҳис қилмадик. Қадримиз бир парча қоғозча бўлмаган пайтларда, қурбимиздан ортиқ юмушларга мажбурланганимизда ич-ичимиздан эзилдик, руҳан синдик.
Бугун эса “Инсон қадри учун” деган ғоя давлатимиз сиёсатининг бош мақсадига айланди. Инсонга имкон бериш, яъни ўша тафаккури, орзулари, руҳиятидаги юксак чўққиларга етиши учун йўл очиш орқали бош мақсадга эришишга интиляпмиз. Илгари бошқача қаралган, фақат боқиманда қатлам сифатида кўрилган ногиронлиги борлар, имконияти чекланганлар ҳам бугун инсонликнинг луғатда таърифланган асл мақомига эришди. Энди ҳатто иқтисодий юксалишни ҳам инклюзив жамият билан боғладик. Аввалги “боқиманда қатлам” ҳам бугунга келиб иқтисодиётнинг бир учини торта бошлади. Керак бўлса, ногиронлиги борлар соғлом одамлар билан баробар меҳнат қиляпти. Уларга иш берган корхоналар, тадбиркорлар қатор имтиёзга эга бўлганини ҳеч эшитганмидик? Аксинча, бундай одамлар иш сўраб борганида, бандлигига кўмаклашиш у ёқда турсин, инсондек муомала ҳам қилинмасди.
Айни пайтда ҳар бир ҳудудда ишлаб турган “Инсон” марказлари эса ҳатто бутун умр ишлашдан умидини узган одамларни ҳам ишли қила бошлади. Бир сўз билан айтганда, бугун инсон қадри давлат сиёсати даражасига кўтарилаётган мамлакатимизда алоҳида эътиборга, меҳрга муҳтожларнинг ҳеч бири ўз ҳолига ташлаб қўйилмаяпти. Агар уларнинг ўзи мурожаат қилмаса, маҳаллалардаги ижтимоий ходим орқали бу борадаги ўзгаришлар ҳар бир хонадонга кириб боради.
Давлатимиз катта ишонч билдираётган ижтимоий ходимлар маҳалладаги ҳар бир оилани яқиндан танийди. Улар воситачилигида Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг энг эзгу ишлари самараси ўлароқ, ҳудудларда очилаётган “Инсон” ижтимоий хизматлар маркази, “Имкон” марказлари ногиронликдан азият чекаётган оилаларга беминнат ёрдам беради. Зеро, биргина шундай фарзанди бор она ҳам уйга боғланиб қолиши, ҳеч жойда ишлай олмаслигига изоҳ керакмас. Токи бундай оналарнинг ҳам кўксига шамол тегсин. Улар ҳам ўзини ўйлашга вақт топсин. Ишлашни истаса, ишласин. Оғири енгил бўлишини тасаввур ҳам қилмаган оналар руҳан тетиклашиб, жамиятнинг фаол аъзосига айлансин. Уларнинг ногиронлиги бўлган дилбандлари эса профессионал реабилитация хизматлари орқали соғломлашсин ва ижтимоий ҳаётга мослашсин. Аслида, ҳақиқий тараққиёт жамиятнинг энг илғор қатлами қаерга етиб боргани билан эмас, балки энг кўп кўмакка муҳтож инсонни қай даражада юксалтира олгани билан белгиланади.
Катта ислоҳотлар баъзан битта боланинг илк мустақил қадамида, илк сўзида, ўз тенгдошлари қаторида таълим олиш имкониятига эга бўлишида кўринади. Давлат сиёсати инсон ҳаётига мана шундай кириб боради. Хусусан, “Имкон” марказларида тарбияланаётган, парваришлаётган болалардан 350 нафари дастлабки мустақил қадамини ташлади. Тўғри, бу кўрсаткич кичик рақамдек. Бироқ ҳар бир инсон жамият учун бир инвестиция, 38 миллион нуфусдан зиёд халқнинг бир зарраси эканидан келиб чиқсак, айтарли натижа. Тасаввур қилинг: бу 350 хонадонда янги ҳаёт бошланди дегани. Ташланган ҳар бир мустақил қадам бутун оиланинг руҳини кўтаради, мақсадини ўзгартиради.
1300 дан ортиқ бола кўриш ва гапириш бахтига эришди. Бу ҳам мана шунча хонадондан зулмат ариб, ёруғлик ингани ифодасидир. Ёруғ оламни кўрмаётган фарзанди бор ота-оналар буни чуқур ҳис қилади. Зеро, улар кўзи очиқ эса-да, дунёнинг рангини кўрмайди. Эркалаб суйганини эшита олмайдиган дилбанди қаршисида бахтнинг жаранги қулоғига кирмайди. Қалбларига боланинг келажагидан доимий хавотир ўрнашган, кўзи кулмайди, доим мунгли. Шунинг учун ҳам жигаргўшасидаги ҳар бир ижобий ўзгариш — улар учун бир мўъжиза.
Шундай оилаларга қувонч бағишлашга хизмат қилаётган “Имкон” марказларидаги мактабгача таълим босқичини тамомлаган 200 га яқин ўғил-қиз оддий мактабга қабул қилиниб, ҳамма қатори таҳсил олмоқда. Бу эса, аввало, 200 га яқин тақдир мисолида жамиятда, таълимда тенглик муҳити қарор топганини намоён этади. Қолаверса, боланинг имконияти жисмоний ҳолати билан эмас, атрофидаги муҳит, оила, жамият ва давлат яратаётган шароит билан ҳам белгиланишини амалда кўрсатяпти. Акс ҳолда, алоҳида таълимга эҳтиёжманд болаларнинг ҳам қалбига илму маърифат нури инмасди. Улар учун таълимни уйга олиб киришга эришилди. Бундай болалар ҳам устознинг нурли чеҳраси, меҳр тафтидан куч олиб, қўлига қалам, китоб ушлаяпти. Ҳар бир шахс жамиятнинг фаол аъзосига айланиши мумкинлигини кўрсатиш йўлидаги эзгу ҳаракатлар алоҳида марказлар фаолиятида ҳам натижа бера бошлади.
Ногиронлик четда қолишга сабаб бўлмаслиги керак
Самарқандда иш бошлаган “Имкон” маркази Нукус, Қарши, Қибрай ва Навоийдаги марказлардан кейин бешинчиси бўлди. Унинг очилиш маросимида мамлакатимизнинг биринчи хоними ҳамда яна бир қанча давлат раҳбарларининг рафиқалари иштирок этди. Жаҳон саммити доирасида иш бошлаган марказ кўплаб хорижий оммавий ахборот воситалари эътиборини тортди. Хусусан, Буюк Британиянинг “London Post” ахборот порталида болалар фаровонлигига инвестициялар бўйича халқаро саммит ҳақида мақола чоп этилди. Унда “Имкон” маркази фаолияти ҳақида ҳам сўз боради. Шунингдек, дунёга машҳур “The Associated Press”, “Euronews” ҳам Ўзбекистоннинг болаларни қўллаб-қувватлашга доир ташаббусларини алоҳида эътироф этиб, кўп тармоқли янги реабилитация маркази ҳақида маълумот берди.
ЮНИСЕФ маълумотларига кўра, бугун дунёда қарийб 240 миллион ўғил-қиз —ҳар 10 боладан бир нафари ногиронликнинг турли шакллари билан яшар экан. Уларга муносабат фақат парваришлаш ёки даволаш билан чекланмайди. Марказий Осиё мамлакатларидан тортиб, илғор давлатларда ҳам асосий эътибор боланинг жамиятда тенг ҳуқуқли яшаши, таълим олиши, мустақил яшаш кўникмаларини эгаллаши ва ўз қобилиятини намоён этишига қаратилади. Бу борада, айниқса, Скандинавия давлатлари, Италия, Канада ва Австралия тажрибаси эътиборга лойиқ. Ривожланган мамлакатларда шароит боланинг имкониятига қараб ўзгаради. Мактаб, жамият, оила, ҳатто шаҳар муҳити ҳам унинг эҳтиёжларига мослашади.
Бугун мамлакатимизда ногиронлиги бўлган болаларга муносабатни ўзгартириш, уларни фақат ижтимоий ҳимоя объекти эмас, балки ўз орзу-истаклари, қобилияти, салоҳияти ва келажагига эга бўлган тўлақонли шахс сифатида эътироф этишга қаратилган ёндашув қарор топмоқда. Бу эса шунчаки ижтимоий хизматлар кўламини кенгайтириш эмас, балки инсонга, унинг қадрига ва жамиятдаги ўрнига бўлган қарашларнинг ўзгаришидир. Зеро, инсонга имконият бериш унинг тақдирига бефарқ бўлмасликдир. Боланинг бугунги қийинчилиги ортида эртанги кунини кўра билиш, унинг ҳали намоён бўлмаган қобилиятига ишониш, ота-онасига ёлғиз эмаслигини ҳис эттириш — давлат ва жамият зиммасидаги улкан масъулият. Аслида, инсонпарвар давлатнинг моҳияти ҳам шунда: у фақат кучлиларнинг имкониятларини янада кенгайтирмайди, балки имконияти чекланганларнинг ҳам ҳаётда ўз ўрнини топиши учун зарур шароитларни яратади. Чунки ҳеч бир боланинг келажаги унинг бугунги имкониятлари билан чегараланиб қолмаслиги, ногиронлик ҳаётдан четда қолиши учун сабаб бўлмаслиги керак.
Болажонлар юрагини кимлар ёки нималар забт этяпти?
“Имкон” марказларида алоҳида парваришга муҳтож бўлган 2 ёшдан 18 ёшгача бўлган болаларга реабилитация хизмати кўрсатилади, таълим берилади ва ижтимоий мослаштирилади. Самарқанддаги марказда ҳам иккита — 10,5 ва 24 соатли гуруҳлар мавжуд. 10,5 соатли гуруҳлардаги болалар эрталаб келиб, кечқурун уйига кетади. Узоқдан қатнайдиган болалар эса душанба куни келиб, жума куни уйига қайтади. Дефектолог, психолог, физиотерапевт, офтальмолог каби 130 мутахассис болаларни соғломлаштириш билан банд.
Марказ раҳбари Нигина Муродовадан бизни ота-оналар билан гаплаштиришини сўрадик. Исмини сир тутишимизни сўраб, “Боламнинг овозини эшитишни орзу қилардим”, дея гап бошлаган онанинг фарзандида марказдаги машғулотлардан кейин илк сўзлар, илк мулоқот, илк мустақил ҳаракатлар бошланган. Онаизор шу пайтгача умуман гапирмаган, атрофдагилар билан мулоқотга киришмаган фарзандининг лоақал битта сўз айтишини, “она” дейишини орзу қилиб яшаган. Илк бор шу сўзни айтган куни аёл ўзини дунёдаги энг бахтли она деб билди.
— Мен ҳам энди она сифатида қайғуришнигина эмас, яшашни бошладим, — дейди суҳбатдошимиз. У шу кунга қадар ўз ҳаётини, орзуларини, ҳатто оддий эҳтиёжларини ҳам унутиб қўйганди. Марказда бола билан тизимли ишлаш бошлангач, онада ўз келажагига ишонч уйғонди. У энди фарзандидаги ўзгаришлардан қувонади, ўз ҳаётини ҳам давом эттиради.
Церебрал фалажлик (ДЦП) ташхиси қўйилган 6 ёшли Исмоилжон Холиқуловнинг отаси Жамшид Қиличев фарзанди аввалига марказга жойлашгунича ўтган кунларини эслашни ҳам истамади.
— Чунки на менда, на онасида ҳаловат бор эди. Мен-ку кечга қадар боланинг ёнида бўлмайман, бироқ қўлим ишда, хаёлим уйда, ўз тақдири билан олишаётган боламда эди, — дейди у. — Ҳар куни ишдан чарчаб келиб уни кўраман-у, чарчоғим, хавотирим минг чандон ортарди. Ўзи истаган, кўнгли тусаган нарсани атрофга тушунтира олмайдиган, бунинг учун бутун танасини ишга солиб қийналадиган фарзандим учун юрагим эзилиб, бир нуқтага тикилганча ўтириб қолардим. Ўша нуқтадан нариги ёғи кўринмас, фарзандимнинг келажаги қандай бўлишини тасаввур ҳам қилгим келмасди. Ишдан келса, болалари югуриб кутиб оладиган, соғлом хархашаси билан чарчатадиган оталар қанчалар бахтли эканини ҳис қиламан. Тўғри, менинг ҳам қолган фарзандларим соғлом. Бироқ учовининг кулгиси шу бир боланинг қайғусини боса олмасди. Марказ очилганини эшитиб, ўғлимни олиб келдим. Тарбиячиларига қаттиқ боғланиб қолди. Ҳатто шанба кунлари акасини хусусий боғчага олиб кетсам, онасига “Мени ҳам боғчамга олиб боринг”, деб хархаша қилар экан. Бола ҳақиқий меҳрни билади. Кимдир дилини оғритса, ундан безади, қочади. Айниқса, менинг фарзандим шундай — ўзини хафа қилган одам билан қайтиб гаплашмайди. Бу ердаги ходимларнинг ҳаммаси меҳрибон, фарзандларимизни ўз боласидек кўради. Шунинг учун бўлса керак, Исмоилжон ҳар куни бу ерга шошади. Фарзандимиз бу қадар ишончли қўлларда, шундай ажойиб масканда улғайиши, соғломлашиши ҳеч ҳам хаёлимизга келмаган. Бунақанги шароитни уйда яратиб бўладими? Ҳеч қачон. Яна ҳаммаси бепул, аслида, пулга ҳам бундай муҳитни топа олмайсиз. Шунинг учун ҳам эгизаклар парвариши билан чарчаётган аёлим, ўзим, қолаверса бутун оиламиз номидан “Имкон” маркази ташаббускорларига миннатдорлик билдираман.
Бу самимий фикрлардан бири. Ҳамсуҳбат бўлган ота-оналарнинг барчаси қайғули ҳикоядан сўнг шу йўсинда миннатдорлигини билдирди. Зеро, чиндан ҳам “Имкон” маркази уларга кутилмаган имкониятларни рўбарў қилди. Заиф кўрувчилар учун келтирилган аппарат ёрдамида боланинг хоҳишига қараб, дастур орқали ўзига ёқадиган фильм, мультфильм, мусиқа қўйилади. Яшил ёзувлар бола кўраётган ҳолатда ёнади, қизил ёзувлар эса кўра олмаётган ҳолатида ўчади. Тиббий жисмоний тарбия залидаги барча ускуналар айнан ҳаракат-таянч бўйича, масалан, ривожланишида нуқсони бор болаларга қаратилган. Умуман олганда, марказни болаларнинг чинакам сиҳатгоҳи, соғлом ҳаёт маскани дейиш мумкин.
“Имкон”га қабулнинг тартиб-қоидалари
Нигина Муродованинг айтишича, ногиронлиги бўлган боласини “Имкон” марказига жойлаштириш учун ота-оналар “Инсон” маркази ёки маҳалладаги ижтимоий ходимга мурожаат қилиши керак. Тиббий комиссия куни белгилангани ҳақида ота-онага хабар юборилади. Йўлланма тиббий кўрик хулосасига асосан берилади. У “Имкон” марказигагина эмас, бошқа мактабгача таълим ташкилотига бўлиши ҳам мумкин. “Имкон” марказига йўлланма олган оналар марказга мурожаат қилади. Марказнинг мактабгача таълим ташкилотига 2 ёшдан 7 ёшгача бўлган ўғил-қизлар, реабилитация марказига эса махсус таълим эҳтиёжлари мавжуд 2 ёшдан 18 ёшгача бўлганлар қабул қилинади.
Марказлар ҳали барча ҳудудда йўқлиги боис, уларга яқин қўшни вилоятлардан келадиган болалар ҳам талайгина. Айни пайтда Самарқанддаги “Имкон” марказига Навоий, Жиззах вилоятларидан болалар қабул қилиняпти. 150 ўринли МТТга қарийб 80 ўғил-қиз қатнаяпти. Демак, бўш ўринлар бор, имкон бор.
Бутун жамият соғломлашади
Аслида, давлатнинг буюклиги унинг фақат иқтисодий қудрати, ҳарбий салоҳияти ёки бунёдкорлик кўлами билан белгиланмайди. Унинг ҳақиқий қиёфаси жамиятдаги энг заиф, энг кўп кўмакка муҳтож инсонга муносабатида акс этади. Чунки тараққиётнинг энг юксак мезони ҳеч кимни эътибордан четда қолдирмаслик, ҳеч бир инсонни ўз тақдири билан ёлғиз ташлаб қўймасликдир. Бугун кўплаб мамлакатларда инсоннинг инсонлигини рўёбга чиқаришга имкон берадиган тинчлик деган неъмат йўқ. Улар ҳеч қандай марказлар, таълим ҳақида ҳам ўйламайди. Улар харобалар остида тонг оттиришу боласини ўз қучоғида омон сақлаб қолиш билан овора. Бир бурда нон, бир қултум сувга зор, уст-боши кир, оёқ яланг юрган болалар реабилитация хизматию инклюзив таълимни хаёлига ҳам келтираётгани йўқ. Бундай болалар учун қорнини бир маҳал тўйдириб олиш ҳам орзу-бахт бўлиб турибди.
Дунёдаги бу манзаралар бизга яна бир ҳақиқатни эслатади: инсон қадри шунчаки баландпарвоз шиор эмас, у тинчликда, хотиржамликда, эртанги кунга ишончда, энг муҳими, ҳар бир инсоннинг ҳаётда ўз ўрнини топиши учун яратилган имкониятларда намоён бўлади.
Минг шукрки, юртимизда тинчлик, хотиржамлик ҳукмрон, давлат фуқаролар билан бирга. Айрим мамлакатлар юқоридагидек аянчли манзаралар иштирокчиси бўлиб турган бир пайтда “Имкон” ва “Умид” каби ихтисослаштирилган ташкилотларнинг очилиши мамлакатимиз ижтимоий тизимида янги даврни бошлаб берди десак, хато бўлмайди. Чунончи, шу пайтга қадар мактабгача коррекцион таълим, тиббий, психологик ва ижтимоий-педагогик қўллаб-қувватловни бир жойда жамлаган ягона тизим мавжуд эмас эди. Шу боис, “Имкон” маркази болани илк ривожланиш давридан вояга етгунига қадар узлуксиз кузатиб бориш ва қўллаб-қувватлашга хизмат қилаётгани билан ота-оналарга қулайлик келтиряпти. Юқорида рақамлар мисолида таҳлил қилганимиздек, улар ташкил этилиши билан хонадонларга янги ҳаёт, бахт ва қувонч киряпти. Бугун қаршилик, нукуслик, қибрайлик, навоийлик ва самарқандлик ота-оналар туйиб турган чинакам миннатдорлик ҳисси яқин келажакда Фарғона, Наманган ва Тошкент вилоятига ҳам кўчади. Эндиги навбатда ушбу ҳудудларда ҳам “Имкон” реабилитация марказларини ташкил этиш режалаштирилган. Бу энг эзгу ҳаракат, хайрли амалдир. Бинобарин, гувоҳи бўлганимиздек, “Имкон” марказлари шунчаки реабилитация муассасалари бўлиб қолмай, юзлаб оилалар учун умид, ишонч ва янги имкониятлар масканига айланаётир.
Ҳар бир янги марказнинг очилиши алоҳида эҳтиёжли 150 нафаргача болани мактабгача таълим билан қамраб олиш имконини беради. Ташкилотчилар ҳисоб-китобларига кўра, ҳар йили тахминан 1000-1200 бола реабилитация хизматларидан фойдаланиши мумкин. Бу эса минглаб тақдирларга янгилик, оилаларга фаровонлик кириши билан аҳамият касб этади.
Муножат МЎМИНОВА,
“Янги Ўзбекистон” мухбири
