Мамлакатимизда нефть-газ соҳасини тубдан ислоҳ қилиш, технологик ва иқтисодий салоҳиятини оширишга қаратилган кенг кўламли жараёнлар кечмоқда. “Ўзбекнефтгаз” акциядорлик жамиятида жорий йил бошидан буён кечаётган ўзгаришлар ҳам айнан шу мақсадларга хизмат қилмоқда.
2026 йилнинг дастлабки тўққиз ойи натижаларига назар ташлар эканмиз, эришилган кўрсаткичлар билан бирга соҳанинг келгуси ривожи учун муҳим бўлган янги имкониятлар шаклланаётганини кўрамиз.
Геология-қидирув ишларидаги фаоллик, қудуқларни тиклаш, бурғилаш салоҳиятини ошириш, маҳсулот турларини кенгайтириш ва молиявий бошқарувни такомиллаштириш бир-бири билан узвий боғлиқ жараёнлардир.
Эртанги захиралар бугунги изланишлардан бошланади
Нефть-газ саноатида барқарорликни таъминлашнинг биринчи шарти — ишончли хомашё базаси. Мавжуд конларда табиий пасайиш кузатилаётган бир пайтда янги захираларни аниқлаш, чуқур қатламларни ўрганиш ва истиқболли майдонларни саноат ўзлаштиришига тайёрлаш стратегик аҳамият касб этади.
Шу нуқтаи назардан, жорий йилнинг январь-сентябрь ойларидаги геология-қидирув ишлари натижасида бешта янги газ кони очилгани муҳим воқеа бўлди. Қизилжар, Шағирлиқ — Қуйи юра, Телегри, Гулшанбоғ ва Каприн конлари аниқланиши мамлакатимизнинг углеводород хомашё базасини кенгайтириш йўлидаги амалий натижалардир.
Айни пайтда 42 та инвестиция блокида янги конларни аниқлаш ва чуқур қатламларни ўрганиш давом эттирилмоқда. Хитойнинг BGP компанияси иштирокида Тагман, Когон ва Шоҳпахта лойиҳаларида 3D сейсмик тадқиқотлар қилинмоқда. Устюртдаги Мўйноқ, Қизилжар, “Ғарбий қуйи Сургил ва Шағирлиқ — Қуйи юра майдонларида саноат аҳамиятига эга газ ва конденсат оқимлари олинди. Улардаги захиралар халқаро стандартлар асосида баҳоланмоқда.
Сейсмик тадқиқотлар кўлами 2025 йилдагига нисбатан беш баравар оширилиб, 7430 квадрат километр майдонда 3D қидирув ишлари бажарилди. 17 та янги майдонда чуқур излов бурғилаш бошланди, 25 та қудуқ қурилиши якунланди.
Йил якунига қадар 3D тадқиқотлар қамровини 11 минг 900 квадрат километрга етказиш режалаштирилган. Бунинг учун геология-қидирув ва бурғилаш жараёнларини ягона технологик занжир асосида ташкил этиш, замонавий ускуналар билан таъминлаш ва бошқарув самарадорлигини оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
“Ўзбекгеофизика” акциядорлик жамияти “Ўзбекнефтгаз” таркибига бирлаштирилиши муҳим ташкилий ечим бўлди. Геологиядан тортиб, қудуқ қурилишигача бўлган жараёнларни ягона бошқарув тизимига бирлаштириш орқали вақт ва молиявий ресурсларни тежаш, тадқиқот натижаларини ишлаб чиқаришга тезроқ татбиқ этиш имконияти кенгайди. Шу билан бирга АҚШнинг INOVA компанияси билан ҳамкорликда 38 миллион долларлик замонавий геофизик ускуналар харид қилиш режалаштирилган. Жумладан, 20 минг каналли иккита 3D сейсмик комплекс, юқори ҳарорат ва босимга бардошли 216 комплект қудуқ ускунаси, олтита каротаж ва ўнта геологик-технологик тадқиқот станцияси олиниши мўлжалланган. Эндиги вазифамиз нафақат тадқиқотлар кўламини ошириш, балки уларнинг аниқ геологик натижалар ва янги захиралар билан ифодаланишига эришишдир.
Миллий бурғилаш салоҳияти
Янги конларни аниқлашнинг ўзи етарли эмас. Уларни ўзлаштириш учун чуқур ва мураккаб геологик шароитларда ишлай оладиган техника, замонавий технологиялар ва малакали мутахассислар зарур.
Шу сабабли бурғилаш хизматларида ташқи пудратчиларга қарамликни камайтириш, таннархни пасайтириш ва миллий техник салоҳиятни мустаҳкамлаш мақсадида “UNG Burg‘ilash” ихтисослаштирилган корхонаси ташкил этилди.
Корхонанинг моддий-техник базасини шакллантириш учун Хитойнинг CNLC, Honghua, CNTIC ва RG Petro компанияларидан ZJ-90, ZJ-70 ва ZJ-40 русумли
15 та замонавий бурғилаш дастгоҳи харид қилиш масаласи кўриб чиқилмоқда. Бу дастгоҳлар 9 минг метргача чуқурликда бурғилаш имкониятига эга.
Бу, аввало, илгари техник имкониятлар чеклангани сабабли етарлича ўрганилмаган чуқур қатламларга етиб бориш, истиқболли захираларни аниқлаш ва қудуқ қурилишида миллий корхоналар иштирокини кенгайтиришга хизмат қилади. Лойиҳа доирасида муҳандислар, бурғиловчилар ва техник мутахассислар учун мингдан ортиқ янги иш ўрни яратилиши кўзда тутилган.
Навбатдаги муҳим технологик йўналиш — қия йўналтирилган ва горизонтал бурғилаш усулларини кенг жорий этиш. АҚШнинг Schlumberger ва Хитойнинг CNPC компаниялари билан ҳамкорликда татбиқ этилиши кўзда тутилган ушбу технологиялар газли қатлам билан қудуқнинг ўзаро таъсир юзасини кенгайтириш ва маҳсулдорликни ошириш имконини беради. Дастлабки илмий ҳисоб-китобларга кўра, бундай қудуқларда суткалик қазиб чиқариш кўрсаткичи оддий вертикал қудуқлардагига нисбатан 50-60 фоизгача юқори бўлиши мумкин.
Бу каби инвестициялар геология-қидирув ишлари аниқлиги ва сифатини ошириш, мураккаб қатламларни ўрганиш ҳамда бурғилаш жараёнларини илғор халқаро тажриба асосида ташкил этиш учун муҳим замин яратади.
Самарадорликнинг асосий шарти
Янги конлар келгуси йиллар захираси бўлса, мавжуд қудуқларни тиклаш бугунги ишлаб чиқариш барқарорлигини таъминлашнинг муҳим омилидир. Табиийки, узоқ йиллар давомида ишлаётган конларда қатлам босими пасайиши, қудуқлар дебити камайиши ва техник ҳолат билан боғлиқ муаммолар юзага келади. Бундай шароитда ишлаб чиқаришни фақат янги қудуқлар ҳисобига кўпайтириш мумкин эмас. Мавжуд қудуқлар имкониятини қайта баҳолаш, таъмирлаш ва уларни самарали ишлатиш ҳам зарур.
Шу борада 2026 йилнинг тўққиз ойида 80 та қудуқ бурғиланди. Бундан ташқари, 114 та қудуқ таъмирланиши натижасида кунлик газ қазиб чиқариш қўшимча 4 миллион куб метрга оширилди. 35 та қудуқда мукаммал таъмирлаш бажарилиб, аввал тўхтаб қолган қудуқларни қайта ишга тушириш, уларни чуқурлаштириш ва истиқболли қатламларга ўтиш орқали қўшимча маҳсулот олишга эришилди.
Мукаммал таъмирлаш ишларини янада тез ва сифатли бажариш учун техника паркини янгилашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. “Ўзбекнефтгаз” АЖ эскирган дастгоҳлар ўрнига замонавий ва юк кўтариш қуввати юқори техника олмоқда. Хитойнинг илғор компанияларидан бири билан тузилган шартномага кўра, юк кўтариш қуввати 135 тонна бўлган 4 та замонавий дастгоҳ харид қилинмоқда. Улардан 2 таси аллақачон ишга туширилиб, конлардаги қудуқларда таъмирлаш ишлари олиб борилмоқда. Янги дастгоҳлар таъмирлашни сезиларли тезлаштиради, чуқур қудуқларда мураккаб ишларни юқори самарадорлик билан бажариш, таъмирлаш кўламини кенгайтириш ва иш вақтини қисқартириш имконини беради. Оддий қилиб айтганда, қудуқларни мукаммал таъмирлаш вақт ўтиши билан ишдан чиққан ёки газ бериши камайиб қолган қудуқни қайта “даволаш” демакдир. Бунда қудуқдаги носозликлар бартараф этилади, зарур бўлса, қудуқ чуқурлаштирилади ёки бошқа истиқболли қатламга ўтказилади. Натижада қудуқ яна барқарор ишлай бошлайди, ундан узоқ муддат фойдаланиш ва кўпроқ маҳсулот олиш имкони пайдо бўлади.
Қазиб чиқариш барқарорлигини сақлаш мақсадида 78,5 миллион доллар қийматидаги 35 та кичик компрессор харид қилинмоқда. Уларнинг еттитаси етказиб келиниб, монтаж бошланган.
Кўрилган чора-тадбирлар натижаси сезилмоқда. Октябрь ойи бошидан жамият бўйича кунлик газ қазиб чиқариш ҳажми белгилаб олинган чора-тадбирлар режасидан 1,6 миллион куб метрга ошди. Бу, албатта, ишлаб чиқаришдаги мавжуд муаммолар тўлиқ бартараф этилди дегани эмас. Олдимизда конлардаги табиий пасайишни қоплаш, янги захираларни ишга тушириш ва қазиб чиқариш барқарорлигини таъминлашдек катта вазифалар турибди.
Хомашёдан тайёр маҳсулотгача
Нефть-газ соҳасининг иқтисодий қиймати фақат қазиб олинган хомашё ҳажми билан белгиланмайди. Унинг қанчалик чуқур қайта ишланиши, қандай қўшимча қиймат яратиши ва саноатнинг бошқа тармоқлари учун қандай имкониятлар очиши ҳам муҳимдир.
Жорий йилнинг тўққиз ойида жамият тизимида 41,8 триллион сўмлик саноат маҳсулоти ишлаб чиқарилди. Режа 105,7 фоиз бажарилди, ўсиш суръати эса 105,9 фоизни ташкил этди.
Ҳисобот даврида 773,5 минг тонна автобензин, 759,7 минг тонна дизель ёқилғиси, 210,6 минг тонна авиакеросин ва 452,7 минг тонна суюлтирилган газ ишлаб чиқарилди. Шунингдек, саноат эҳтиёжлари учун 135,1 минг тонна олтингугурт ва 101,3 минг тонна полиэтилен гранулалари тайёрланди.
Бироқ биз бугунги маҳсулот ҳажмлари билан чекланиб қолмаслигимиз керак. Асосий мақсад — хомашёни қайта ишлаш даражасини ошириш, импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва маҳаллий саноат учун янги хомашё манбаларини яратиш.
Шу мақсадда республикада илк бор синтетик мой, тозаланган парафин ва чизиқли алкилбензол — ЛАБ ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш режалаштирилмоқда. Айниқса, маиший кимё ва синтетик ювиш воситалари ишлаб чиқаришда муҳим хомашё ҳисобланган ЛАБнинг маҳаллийлаштирилиши саноат кооперацияси учун янги имкониятлар очади.
Бундай лойиҳаларнинг аҳамияти фақат янги маҳсулот ишлаб чиқариш билан чекланмайди. Улар импортга сарфланадиган валюта маблағларини тежаш, маҳаллий корхоналарни хомашё билан таъминлаш, янги иш ўринлари яратиш ва экспорт салоҳиятини оширишга хизмат қилади.
Қиш мавсумига тайёргарлик доирасида ҳам ёқилғи таъминоти барқарорлигини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Жумладан, нефть базаларида бензин захираси ўтган йилнинг шу давридагига нисбатан 2,5 баробар кўп шакллантирилди. Бу мавсумий талабни ўз вақтида қондириш учун муҳим захирадир.
Муҳим иқтисодий мантиқ
Ишлаб чиқаришни модернизациялаш, янги технологиялар жорий этиш ва геология-қидирув ишларини кенгайтириш, энг аввало, мустаҳкам молиявий асосни талаб этади. Шу боис, жамиятда харажатларни мақбуллаштириш, қарз юкини камайтириш, инвестицияни самарали бошқариш ва даромад манбаларини кенгайтиришга қаратилган чоралар кўрилмоқда.
Тўққиз ойда харажатларни оптималлаштириш ҳисобига 1,9 триллион сўм тежалди. Режа 111,5 фоиз бажарилди. Жамият улуши мавжуд корхоналардан илк бор 2,6 триллион сўм дивиденд ҳисобланди. Давлат бюджетига эса 6,9 триллион сўм йўналтирилди.
Ҳисобот даврида экспорт ҳажми 736,7 миллион долларга етди. Бу борадаги режа 151 фоиз бажарилди. 790 миллион долларлик инвестиция ўзлаштирилди, маҳаллийлаштириш доирасида 17,3 триллион сўмлик маҳсулот ишлаб чиқарилди.
Молиявий бошқарувдаги муҳим ўзгаришлардан яна бири кредит мажбуриятларини қайта кўриб чиқиш ва қарзларга хизмат кўрсатиш харажатларини камайтиришдир. 69 та кредит шартномасидан 41 таси бўйича қайта молиялаштириш ва муддатидан олдин сўндириш ишлари амалга оширилиб, 18 миллион доллар фоиз харажатлари тежалди. Маҳаллий кредитлар бўйича фоиз ставкалари 9,5-12 фоиздан 7,4-7,5 фоизга, молиявий кредит елкаси эса 3,1х дан 2,2х гача пасайди.
Навбатдаги вазифа — давлат кафолати остида жалб қилинган 1,1 миллиард долларлик кредитларни қайта молиялаштириш. Бу борадаги ишлар натижасида 260 миллион долларлик кредит фоиз ставкасини 5 фоиздан қатъий 3,75 фоизга, “Uzbekistan GTL”нинг 840 миллион долларлик қарзи бўйича ставкани эса ўртача 7,7 фоиздан 3,8 фоизга тушириш кутилмоқда.
Бу рақамлар ортида оддий, аммо муҳим иқтисодий мантиқ бор: самарасиз харажатларни қисқартириш орқали бўшаган маблағларни ишлаб чиқаришни ривожлантириш, янги технологиялар харид қилиш ва инсон капиталига йўналтириш мумкин.
Инсон манфаати устувор
Ҳар қандай техника, технология ёки молиявий кўрсаткич ортида инсон меҳнати туради. Нефтчи ва газчиларнинг машаққатли меҳнатисиз, муҳандис ва ишчиларнинг билим ва тажрибасисиз бирорта ҳам лойиҳани амалга ошириб бўлмайди.
Айниқса, саҳро шароитида, қаҳратон қиш ва ёзнинг жазирама иссиғида меҳнат қилаётган ходимлар учун муносиб иш ва яшаш шароитини яратиш жамият олдидаги муҳим вазифалардан биридир.
Шу мақсадда жорий йилнинг тўққиз ойида тизим ходимларининг ойлик иш ҳақи 21 фоиз оширилди. Устюртда 160 ўринли, Шўртанда эса 130 ўринли ётоқхона фойдаланишга топширилди. Ишчи-ходимларни кунига бир маҳал текин иссиқ овқат билан таъминлаш йўлга қўйилди.
Меҳнат шароитларини яхшилаш транспорт таъминотини янгилаш билан ҳам уйғунлаштирилди. Конларда ишлайдиган ходимлар учун 52 та махсус йўлтанламас автомобиль, ишчиларни иш жойларига ташиш мақсадида 58 та замонавий автобус харид қилинди.
Бу ишлар давом эттирилади. Йил якунига қадар нефть ва газ қазиб чиқариш бошқармаларидаги ётоқхоналар ҳамда вагон уйларни капитал таъмирлаш, иситиш ва совитиш тизимларини янгилаш, санитария талабларига мувофиқлаштириш режалаштирилган.
Чунки биз учун ишлаб чиқариш самарадорлиги билан бир қаторда ходимлар саломатлиги, хавфсизлиги ва ижтимоий ҳимояси ҳам устувор аҳамиятга эга. Ислоҳотларнинг ҳақиқий натижаси, аввало, меҳнат қилаётган инсоннинг ҳаётидаги ижобий ўзгаришларда намоён бўлиши керак.
Тараққиёт учун замин
“Ўзбекнефтгаз” тизимидаги ўзгаришларни алоҳида-алоҳида лойиҳалар ёки статистик кўрсаткичлар йиғиндиси сифатида баҳолаш тўғри бўлмайди. Геология-қидирув ишлари кенгайиши, миллий бурғилаш салоҳияти шаклланиши, мавжуд қудуқларни тиклаш, янги технологияларни жорий этиш, қайта ишлаш қувватларини ривожлантириш ва молиявий барқарорликни мустаҳкамлаш — буларнинг барчаси ягона мақсадга қаратилган.
Бу мақсад мамлакатимизнинг энергетика хавфсизлигини, миллий иқтисодиётни зарур углеводород ресурслари ва саноат маҳсулотлари билан барқарор таъминлаш, соҳанинг рақобатбардошлигини оширишдир.
Албатта, олдимизда ҳали ечимини кутаётган мураккаб вазифалар кўп. Конлардаги табиий пасайишни қоплаш, янги захираларни ишлаб чиқаришга киритиш, технологик янгиланишни жадаллаштириш ва молиявий мажбуриятларни янада мақбуллаштириш доимий эътибор талаб этади.
Биз ҳар бир лойиҳага фақат сарфланадиган маблағ нуқтаи назаридан эмас, балки унинг келгуси иқтисодий самараси, яратиладиган қўшимча қиймати ва мамлакат энергетика тизимига қўшадиган ҳиссаси нуқтаи назаридан ёндашишимиз зарур.
Ишончимиз комилки, изчил ислоҳотлар, халқаро ҳамкорлик, замонавий технологиялар ва малакали кадрлар салоҳиятини бирлаштириш орқали “Ўзбекнефтгаз”ни нафақат бугунги вазифаларни бажарадиган, балки эртанги кун талабларига ҳам тайёр бўлган замонавий энергетика компаниясига айлантирамиз.
Зеро, энергетикада барқарор келажак бугунги изланиш, қатъиятли қарор ва самарали меҳнат билан яратилади.
Абдуғани САНГИНОВ,
“Ўзбекнефтгаз” АЖ бошқаруви раиси
Фаровонлик харитаси
