Ўша пайтда собиқ шўролар ёзувчилар уюшмаси нашри — “Литературная газета” иттифоқдаги энг нуфузли ва оммабоп газеталардан бири эди. “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”ни шу газетанинг ўзбекча муқобилига айлантириш мақсад қилинган эди. Шунинг учун ўша даврнинг энг ўқишли ва илғор фикрли журнали бўлмиш “Гулистон” бош муҳаррири, Ўзбекистон халқ ёзувчиси Асқад Мухтор ҳафталикка раҳбар этиб тайинланганди.
Орадан кўп ўтмай, кутилганидек, газета ўз ўқувчиларини топди: фақат зиёлиларнинг эмас, барчанинг — ўқитувчию муҳандиснинг, темирйўлчию шифокорнинг, талабаю ўқувчининг, ҳатто деҳқоннинг ҳам севимли нашрига айланди. Мамлакатнинг энг узоқ қишлоқларидаги хонадонларгача кириб борди. Одамлар “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”ни матбуот дўконларида навбатда туриб сотиб оладиган бўлди.
Ўша пайтда мен ТошДУ журналистика факультети талабаси эдим. Тўртинчи курсни тугатгач, ҳикоялар машқ қилиб юрганим боис, ишлаб чиқариш амалиётимни адабиёт газетасида ўташга қарор қилдим. Кейинроқ Асқад Мухтор таҳрири билан шу газетада биринчи ҳикоям ҳам эълон қилинди.
Таҳририятга бориб, масъул котиб Маматқул Ҳазратқулов билан учрашдим. Тасодифни қарангки, амалиётга борган пайтимда ҳафталик корректурасида битта ўрин бўш экан. Маоши ҳам дурустгина — 60 сўм. Менга ўхшаган қишлоқдан келиб, зўрға кун кўриб юрган талаба учун бу катта пул эди. Маматқул ака ишлаш таклифини берганда, ўйлаб ҳам ўтирмасдан дарров рози бўлдим. Вазифам анча осон эди: мусаҳҳиҳлар саҳифани ўқиганда матнга қараб туриш, тайёр саҳифаларни муҳаррир, унинг ўринбосари, масъул котиб ва навбатчига тарқатиш ҳамда хатоси тузатилган саҳифаларни босмахонага олиб бориш.
Мен ўша пайтларда дарсдан сўнг, яъни тушдан кейин ишга келардим. Корректурадаги ишлар кўпроқ кечки пайт ва тунга тўғри келгани учун бош муҳаррирни деярли кўрмасдим.
1982 йили ҳафталикка Одил Ёқубов бош муҳаррир бўлиб келди. Ўша йили университетни тугатдим. Корректурада ишласам-да, бўш вақтларда газета учун спорт ҳақида мақолалар, спортчилар билан суҳбатлар ёзиб турардим.
1984 йилнинг сентябрида таътилга чиқиб, қишлоққа кетдим. Ўша кунларнинг бирида ҳамкасбим, дўстим Қулман Очиловдан телеграмма олдим. У пайтларда бугунги шароит қаёқда дейсиз! Қишлоқ тугул, шаҳарларда ҳам телефон муаммо эди. Телеграммада тезда етиб келишим сўралганди. Аввалига хавотирга тушдим. Газетада бирорта хато ўтиб кетган бўлса, шунга чақираётган бўлиши ҳам мумкин эди-да. Шу боис, таътилни тўхтатиб, Тошкентга қайтдим.
Таҳририятга борсам, бош муҳаррир чақиртирган экан. Айтишларича, таътилда бўлган пайтимда аввалроқ тайёрлаб кетган шахмат бўйича биринчи ўзбек гроссмейстери Георгий Аъзамов билан суҳбатим ҳафталикда эълон қилинибди. Одил Ёқубов ўша пайтда қайсидир санаторийда дам олаётган экан. Гроссмейстер билан суҳбатимни ўқиб, ўринбосари Иброҳим Ғафуровга телефон қилиб, менга раҳмат айтишини ҳамда тезда ишга чақиришни тайинлабди. Тошкентга келишим билан катта мухбир лавозимига ишга ўтказилдим.
Мен бу билан нима демоқчиман? Устоз ҳеч қачон одам ажратмасди, қўлидан иш келадиганларни, албатта, газетага жалб қиларди, имкони бўлса, ишга оларди. Ўша пайтда таҳририятда Маҳмуд Саъдий, Нусрат Раҳматов, Ёқубжон Хўжамбердиев, Саъдулла Ҳаким, Мурод Абдуллаев, Камол Матёқубов, Ашурали Жўраев, Аҳмад Отабоев, Гулчеҳра Умарова, Абдунаби Ҳайдаров, Карим Баҳриев каби ўз ишининг усталари, забардаст публицистлар, адабиётшунослар, таҳрирчилар ишларди.
Одил Ёқубов раҳбарлик қилган йилларда “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” халқимизнинг дардини юзага чиқарадиган минбарга айланди. Орол денгизининг қуриши, Бўстонлиқ туманида атроф-муҳитга зарар етказадиган завод қурилишига қарши жамоатчилик фикрини шакллантириш, пахта яккаҳокимлиги, шўро армиясидаги зўравонлик (дедовщина) муаммолари илк бор шу газетада кўтариб чиқилди. Бу мақолалар зиёлилар, жамоатчилик томонидан муҳокама қилинди, қўллаб-қувватланди. Шу билан бирга, тегишли ташкилот ва идоралар томонидан газета раҳбариятига турли тазйиқлар бўлгани ҳам рост.
Устоз ҳали СССР деган буюк империя тирик турган даврда ҳам газетани мустақил, халқ фикрини айта оладиган нашрга, минбарга айлантира олди. Бошқача айтганда, Одил Ёқубов бош муҳаррир бўлган пайтда газета республикадаги энг оммавий, энг ўқишли нашрга айланди, адади 800 мингга яқинлашди. Мавзулар адабиёт ва санъат чегарасидан чиқиб, публицистика биринчи ўринга кўтарилди. Ёзувчи ва шоирлар шеър, ҳикоя, қисса, роман ўрнига мақола ёза бошлади. Таҳририят зиёлилар йиғиладиган штабга ўхшарди. Шоирлар, ёзувчилар, журналистлар, рассомлар, ҳатто қўшиқчи санъаткорлар ҳам таҳририятга келарди. Суҳбатлар мавзуси юртни, халқни қийнаётган энг нозик масалалар бўларди, бу муаммоларни қандай ҳал этиш мумкинлиги ҳақида фикр алмашиларди.
Ўша пайтда оддий одамлар ҳам уйғонганди. Ҳар куни ҳудудлардан юзлаб хат келарди. Одамлар газетада чиқаётган мақолаларга муносабат билдирар, ўзларини қийнаётган ташвишлар ҳақида куюниб ёзарди. Айниқса, ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимларининг хурмача қилиқлари тилга олинган хатлар беҳисоб эди.
Ҳафталикнинг хатлар бўлимида уч ходим ишларди. Қизиғи шундаки, улар кечгача хатларни рўйхатдан ўтказишга улгурмасди. Албатта, уларга ҳам осон эмасди, ҳеч бўлмаса, хатга бир кўз югуртириб чиқиш, мавзусига қараб бўлимларга йўналтириш керак эди. Энг муҳим, дардли хатлар бош муҳаррирга киритиларди, бош муҳаррир эса бу хатлар бўйича ўринбосари, бўлим мудирлари билан маслаҳатлашарди. Айрим хатларга ўзи жавоб ёзар, ҳаётда қийналган одамларга маслаҳатлар берарди. Айрим хатларни мухбирларга бериб, хизмат сафарига жўнатарди.
Бош муҳаррир бизни кўпроқ хизмат сафарига боришга, хатларда кўтарилган муаммоларни ўрганиб келишга ундарди. Баъзан дам олиш кунлари ҳам сафарга юборарди. “Сизлар ҳали ёшсизлар, дам олишга улгурасизлар. Уйда ўтириб нима қиласизлар? Журналист, ижодкор халқ ичида бўлиши, одамлар билан суҳбатлашиши, энг муҳими, ҳаётни кўриши, одамларнинг дардини тинглаши керак. Кабинетда ўтириб ёзилган мақола жонли чиқмайди, уни ҳеч ким ўқимайди. Шунинг учун муаммони жойига бориб ўрганиш, хат муаллифи билан учрашиш, суҳбатлашиш, шу билан бирга, иккинчи томонни тинглаш ва шундан кейингина бир хулосага келиш лозим”, дерди.
Албатта, фақат республикада эмас, Марказий Осиёда машҳур ва таниқли ёзувчининг гапини ким икки қила оларди?! Индамасдан жума куни хизмат сафарига кетиб, душанба куни эрталаб ишга келган пайтларимиз ҳам бўлган. Лекин ҳеч ким нолимасди, тўғрисини айтсам, мен бирорта ходимнинг бош муҳаррир хатти-ҳаракатидан норози бўлганини, кеча дам олмасдан фалон вилоятга бориб, чарчаб келдим деганини эшитмаганман.
Ёш эдик, хизмат сафарига чиқиш, хатларда ёзилган муаммоларни ўрганиш бизга ҳам қизиқ эди, завқ берарди. Бундан ташқари, ёзган мақоламизга яхшигина қалам ҳақи ҳам олардик. Ўша пайтда битта яхши мақолага 60-70 сўм, баъзан 100 сўмгача пул тўланарди. Ўшанда маошим 150 сўмлигини ҳисобга олсак, 100 сўм жуда катта пул экани ойдинлашади.
Устознинг яна бир яхши хусусияти шунда эдики, у таҳририятга келган ҳар бир хатга алоҳида эътибор қаратарди. Чунки ўша пайтда, юқорида таъкидлаганимдек, одамлар юрагидаги дардини, ўзларини қийнаётган муаммоларни қаламга олар, таҳририятга ишонар, ундан нажот кутарди. “Ҳар бир хат ортида инсон тақдири бор, уларда ёзилган муаммоларни ҳал қила олмасак ҳам, ҳеч бўлмаса, бир оғиз ширин сўз билан жавоб ёзинглар. Хат эътиборсиз қолмасин, одамлар жавоб кутади”, дерди доимо.
Бир куни Одил ака йўлакдан ўтиб кета туриб, хатлар бўлимига бурилди. Мен ҳам шу хонага иш билан киргандим. Газетхонлардан келган мактубларга ёзилган бир даста жавоб хатлар стол устида турган экан. “Бу жавоблар нега жўнатилмаган?” деб сўради хатлар бўлими мудири Муҳаббат опа Туробовадан.
“Конвертимиз тугаб қолганди, буюртма қилинди, тўрт-беш кунда тайёр бўлса, жўнатиб юборамиз”, деди Муҳаббат опа. Ўша пайтларда устига газета номи ёзилган махсус конвертлар бўларди. Бу конвертлар махсус буюртма асосида тайёрлаб бериларди.
“Газетхон тўрт-беш кун кутиб ўтирмайди. Ҳозир почтага боринглар-да, конверт олиб келиб, шу бугуноқ хатларни жўнатиб юборинглар”, деди устоз ва Муҳаббат опага 100 сўм узатди. Эртаси куни шу пулга конверт олиб келиниб, барча хатлар жўнатиб юборилди.
Одил ака улуғ ёзувчи эди, китобларига катта қалам ҳақи оларди. 100 сўм у учун катта маблағ бўлмагандир. Лекин ўша давр ўлчови билан қарасак, бу кўп пул эди. Ҳар қандай раҳбар ҳам ўзи меҳнат қилиб топган пулини бундай ишларга сарфлайвермасди. Аксинча, ўша пайтда давлат маблағини ўзлаштиришни ўйлайдиганлар кўпроқ эди.
Устознинг талабчанлиги, бизни кўп бора хизмат сафарларига жўнатгани туфайли республиканинг деярли барча вилоятларигагина эмас, барча туманларига ҳам бир марта эмас, бир неча марталаб борганмиз. Бу биз — ёш мухбирларга катта тажриба, мактаб, сабоқ бўлган. Одамлар, жойлардаги раҳбарлар билан мулоқот қилишни ўрганганмиз, таҳлилий мақолалар, суд очерклари ёзиб, сал бўлса-да, элга танилганмиз.
Одил Ёқубов билан тўрт-беш йил бирга ишлаб, ҳеч қачон ўзини юқори олганини, одам ажратганини, катта ёзувчи эканини пеш қилганини кўрмаганман. У ўринбосари билан ҳам, таҳририят мусаҳҳиҳи билан ҳам, Ёзувчилар уюшмаси раиси ёки маданият вазири билан ҳам бир хил муносабатда бўларди, айтадиган гапини бемалол айта оларди.
Баъзан таҳририятдаги мажлис, тадбир ёки газетанинг келгуси сонини режалаштириш пайтида юқоридан, дейлик, партия марказий қўмитасидан, муассислар — Ёзувчилар уюшмаси ёки Маданият вазирлигидан телефон бўлиб қоларди. Айрим материалларга эътироз билдириларди. Шундай пайтларда Одил ака мутлақо ялтоқланмасди. “Сизлар ҳамма нарсага аралашаверманглар. У мақолани мен чиқарганман, бош муҳаррир сифатида ўзим жавоб бераман”, деб телефон гўшагини қўйиб қўярди.
Устознинг яна бир ажойиб хусусияти шунда эдики, у яхши мақолани ҳеч қачон ушлаб ўтирмасди. Газета тайёр бўлиб, босмахонага жўнатилаётган пайтда ҳам бирор ўқишли, халқ дарди, муаммоси кўтарилган мақола келиб қолса, албатта, ўша сонга қўйдирарди. “Газета кечикса ҳам шу сонга қўйинглар, бу муаммо эртага эскириши мумкин”, дерди.
2001 йил баҳорда Ҳамза номидаги академик театр — ҳозирги Миллий театрда бир тадбир бўлди. Мен адабиёт газетаси мухбири сифатида қатнашдим. Ўша пайтда Одил ака Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атамашунослик қўмитаси раиси эди. Мажлис тугагач, фойеда Одил акани кўриб қолдим. Устоз ҳам тадбирга келган экан. Чопиб бориб, пальтосини гардеробдан олиб келдим ва кийишига ёрдамлашдим. Ташқарида ёмғир томчилаб турарди. Шунинг учун Одил аканинг қўлидан ушлаб, зинадан пастга тушишига кўмаклашдим.
— Ҳалиям газетадамисан? — деди пастга тушгач. Ўғли Искандар билан тенгдош ва дўст бўлганим учун устоз мени сенлаб гапирарди.
— Ҳа, — дедим.
Одил ака билан унинг хизмат машинаси олдигача бирга бордик. Мен хайрлашмоқчи бўлгандим, тўхтатди.
— Сен пастга тушишимга ёрдам берганинг учун мен сени ишхонангга олиб бориб қўйишим керак-да энди, — деди кулиб.
— Йўқ, ўзим кетавераман, — дедим астойдил.
— Ўтир, — деди буйруқ оҳангида.
Индамай ўтирдим. Ҳайдовчига машинани Матбуотчилар кўчасига ҳайдашни буюрди. Ўша куни устоз мени ишхонам олдида қолдириб, кейин ўз иш жойига кетди.
Ўша воқеа эсимга тушса, ўйланиб қоламан. Одил Ёқубов киму мен кимман? Бу улуғ ёзувчи “Тенгдошлар”, “Икки муҳаббат”, “Муқаддас”, “Қанот жуфт бўлади”, “Биллур қандиллар”, “Улуғбек хазинаси”, “Кўҳна дунё”, “Диёнат”, “Оқ қушлар, оппоқ қушлар” каби юзлаб ажойиб ҳикоя, қисса ва романлар муаллифи эди. Унинг асарлари дунёда эътироф этилган, кўплаб тилларга таржима қилинган. У Чингиз Айтматов, Расул Ҳамзатов, Қайсин Қулиев, Юрий Бондарев, Василь Биков, Анар, Валентин Распутин, Нодар Думбадзе каби улкан ёзувчилар билан дўст, сафдош эди.
Одил Ёқубов ҳаётлик чоғида мамлакатимизнинг “Дўстлик”, “Эл-юрт ҳурмати” орденларига сазовор бўлган эди. Жорий йил май ойида ёзувчининг ёрқин истеъдоди, кўп йиллик самарали ижодий фаолияти, Ватанимиз мустақиллигининг маънавий асосларини мустаҳкамлаш, халқимизнинг маърифий-бадиий тафаккури ва интеллектуал салоҳиятини юксалтириш, юртимизда маданият, санъат ва адабиёт соҳаларини ривожлантиришга қўшган беқиёс хизматлари яна бир бор эътироф этилди. Президентимиз фармонига биноан юксак мукофот — “Буюк хизматлари учун” ордени билан тақдирланди.
Устознинг Москвада СССР халқ депутатлари съездидаги нутқини одамлар ҳозир ҳам унутгани йўқ. Бу нутқ ёзувчининг матонати, жасорати, қаҳрамонлиги рамзи сифатида тарих саҳифаларидан ўрин олди. Катта минбарда туриб, ўзбек халқи бошига тушган туҳмат, мусибат ва жафоларни мамлакат раҳбарлари кўз олдида очиб ташлаганини одамлар бугун ҳам ҳайрат билан эслайди, қойил қолади, тан беради.
“Улуғбек хазинаси” романи Одил Ёқубовга катта шуҳрат келтирди. Давримизнинг улкан адиби Чингиз Айтматов шу асар муаллифига йўллаган мактубида роман тўғрисида бундай ёзади: “Яхши китоб ҳақида гапириш мароқли. Бу — юксак ва олижаноб наср намунаси. Бадиий қуввати жиҳатидан салмоқдор бу тарихий роман мени ларзага солди...”.
Асари билан Чингиз Айтматовни ларзага солган инсон олдида мен кимман? Ўша куни театр олдида менга “Раҳмат сенга”, деб индамай машинага ўтириб кетаверса ҳам бўларди. Лекин ундай қилмади. Улуғ адиб, Ўзбекистон халқ ёзувчиси, республика миқёсидаги идора раҳбари бир пайтлар қўлида ишлаган мухбирни ишхонасига олиб бориб қўйди. Бу кимларгадир оддий воқеа бўлиб кўриниши мумкин. Лекин мен учун оддий воқеа эмас. Ҳамма ҳам бундай ишни қилавермайди, қилмайди. Қанча амал пиллапояларидан кўтарилса-да, асарлари билан дунёга танилса-да, одамийликни, инсофни, диёнатни унутмаган, ўзини бошқалардан устун қўймаган ёзувчи, тўғрироғи, инсон шундай йўлни танлайди. Мен кўрган, мен билган Одил Ёқубов шундай одам эди ва шундайлигича хотирамда сақланиб қолган.
Бекқул ЭГАМҚУЛОВ,
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист
