Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев коррупцияни давлат ва жамият тараққиётига жиддий хавф сифатида баҳолаб, «Коррупция – давлат ривожланишига тўсқинлик қиладиган, ҳуқуқ устуворлиги ва адолатни емирувчи, жамиятда ишонч муҳитини заифлаштирувчи оғир таҳдиддир», деб таъкидлайди. Ушбу фикр коррупциянинг фақат иқтисодий эмас, балки ҳуқуқий ва ижтимоий оқибатларини ҳам қамраб олади.
Дарҳақиқат, коррупция ҳуқуқий нуқтаи назардан алоҳида ҳуқуқбузарлик бўлса-да, унинг ижтимоий таъсири анча кенг қамровлидир. Замонавий илмий ёндашувларга кўра, коррупция давлат бошқарувининг институционал самарадорлигини издан чиқарувчи, иқтисодий ўсишни секинлаштирувчи ва фуқароларнинг давлатга бўлган ишончини пасайтирувчи тизимли омил ҳисобланади. Шунинг учун коррупцияни фақат жиноят ҳуқуқи доирасида эмас, балки давлат ва жамият муносабатларини издан чиқарувчи институционал хавф сифатида баҳолаш мақсадга мувофиқ.
Коррупциянинг моҳиятини очишга бағишланган илмий тадқиқот ишларини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, коррупциянинг салбий таъсири асосан қуйидаги тўрт йўналишда яққол намоён бўлади:
Биринчидан, коррупция аввало ҳуқуқ устуворлигига путур етказади. Бу иллат ҳуқуқ устуворлигининг асосий элементлари – қонунийлик, суд мустақиллиги, қонун олдида тенглик, ҳуқуқий аниқлик ва давлат органларининг ҳисобдорлигини заифлаштиради. Бунинг оқибатида қонун устуворлиги амалда таъминланмайди, ҳуқуқий адолат бузилади ва давлат институтларига бўлган жамоатчилик ишончи пасаяди. Шу сабабли коррупция ҳуқуқ устуворлигига путур етказувчи энг хавфли тизимли омиллардан бири ҳисобланади.
Иккинчидан, коррупция иқтисодий ривожланишни бир нечта йўналишда чеклайди. Аввало, у давлат маблағларининг самарасиз сарфланишига ва бюджет ресурсларининг талон-торож қилинишига олиб келади. Шунингдек, коррупция тадбиркорлик муҳитини ёмонлаштириб, ҳалол рақобатни бузади ҳамда маҳаллий ва хорижий инвесторлар ишончини пасайтиради. Натижада инвестициялар ҳажми камаяди, янги иш ўринлари яратилиши секинлашади ва иқтисодий ўсиш суръати пасаяди. Бундан ташқари, коррупция давлат харидлари ва инфратузилма лойиҳаларида харажатларни сунъий равишда ошириб, ресурсларнинг самарасиз тақсимланишига сабаб бўлади. Бу эса инновациялар ривожини чеклайди, солиқ тушумларини камайтиради ва давлатнинг ижтимоий дастурларни молиялаштириш имкониятларини қисқартиради. Шу боис коррупция барқарор иқтисодий тараққиётга тўсқинлик қилувчи асосий институционал омиллардан бири ҳисобланади.
Учинчидан, коррупция давлат бошқаруви самарадорлигини давлат органлари фаолиятида шаффофлик, ҳисобдорлик ва меритократия тамойилларини издан чиқариш орқали пасайтиради. Коррупция шароитида қарорлар жамоат манфаатлари асосида эмас, балки шахсий ёки гуруҳ манфаатларини кўзлаб қабул қилиниши мумкин. Бу давлат ресурсларининг самарасиз тақсимланишига, бюджет маблағларининг талон-торож қилинишига ва давлат дастурларининг сифатсиз амалга оширилишига олиб келади. Шунингдек, коррупция давлат хизматига малакали кадрларни танлаш жараёнини бузиб, лавозимларга билим ва малака эмас, балки норасмий алоқалар ёки моддий манфаатлар асосида тайинланиш ҳолатларини келтириб чиқаради. Натижада давлат аппаратининг касбий салоҳияти пасаяди, бошқарув қарорларининг сифати ёмонлашади ва давлат хизматларининг самарадорлиги камаяди. Бундан ташқари, коррупция давлат органларига нисбатан жамоатчилик ишончини сусайтиради, бу эса ислоҳотларни амалга ошириш ва қонунларнинг самарали ижросига салбий таъсир кўрсатади. Шу боис коррупция давлат бошқарувининг самарадорлиги ва институционал барқарорлигини заифлаштирувчи асосий омиллардан бири ҳисобланади.
Тўртинчидан, коррупция ижтимоий адолат ва фуқароларнинг давлат институтларига бўлган ишончини жиддий равишда сусайтиради. Чунки коррупция шароитида қонун олдида тенглик тамойили бузилиб, давлат хизматлари, таълим, соғлиқни сақлаш, суд ҳимояси ва бошқа ижтимоий неъматлардан фойдаланишда шахсий манфаат, пора ёки таниш-билишчилик устунлик касб этади. Бу эса ҳалол фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига зарар етказиб, жамиятда адолатсизлик ҳиссини кучайтиради. Давлат органлари фаолиятида шаффофлик ва холисликнинг сусайиши фуқароларда давлат қарорларининг адолатлилигига нисбатан шубҳа уйғотади, натижада уларнинг давлат ҳокимияти, судлар ва бошқа давлат институтларига бўлган ишончи пасаяди. Ишончнинг камайиши эса фуқароларнинг қонунларга ихтиёрий риоя қилиши, давлат бошқарувида иштирок этиши ва ислоҳотларни қўллаб-қувватлаш даражасига салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли коррупция нафақат ҳуқуқий ва иқтисодий, балки ижтимоий барқарорликка ҳам таҳдид солувчи омил ҳисобланади.
Бу йўналишлар ўзаро чамбарчас боғлиқ бўлиб, биридаги салбий ўзгариш бошқаларига ҳам таъсир кўрсатади. Масалан, давлат харидларидаги коррупция бюджет маблағларининг самарасиз сарфланишига олиб келса, бу инфратузилма, таълим ва соғлиқни сақлаш каби соҳаларга ажратиладиган ресурсларни қисқартиради. Натижада аҳолининг давлат хизматларидан қониқиш даражаси пасаяди ва давлат институтларига ишонч сусаяди.
Ҳуқуқий давлатнинг асосий белгиси — қонун устуворлигидир. Коррупция айнан шу принципга жиддий таҳдид солади. Агар ҳуқуқ нормалари барча учун тенг қўлланилмаса ёки қарорлар қонун эмас, балки шахсий манфаат асосида қабул қилинса, ҳуқуқий тизимнинг легитимлиги заифлашади.
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, коррупция жиддий ва жуда хавфли ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради. Хусусан, унинг натижасида қонуннинг тенг қўлланилиш принципи бузилади, суд ҳокимиятининг мустақиллигига хавф туғилади, давлат хизматчилари фаолиятида манфаатлар тўқнашуви кучаяди, маъмурий қарорларнинг қонунийлигига шубҳа пайдо бўлади, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга ишонч пасаяди. Бу ҳолатлар ҳуқуқий давлат тамойилларини амалий жиҳатдан заифлаштириб, ҳуқуқий нигилизмнинг кучайишига олиб келиши мумкин.
Коррупция мамлакат иқтисодиёти учун ҳам жуда катта хавф туғдириб, айниқса инвестиция муҳитини ёмонлаштиради, рақобатни чеклайди ва давлат маблағларининг самарасиз тақсимланишига сабаб бўлади. Хусусан, хусусий инвесторлар учун ҳуқуқий ноаниқлик ортади, давлат харидларида рақобат бузилади, инновацион корхоналарнинг бозорга кириши қийинлашади, кичик ва ўрта бизнес учун маъмурий тўсиқлар кўпаяди, солиқ интизомига салбий таъсир кўрсатилади.
Шунингдек, коррупция бюджет маблағларининг ижтимоий соҳаларга йўналтирилишини ҳам чеклайди. Бу эса инсон капитали ривожланишига узоқ муддатли салбий таъсир кўрсатади.
Коррупция инсон ҳуқуқларининг амалга оширилишига ҳам бевосита салбий таъсир қилади. Давлат хизматларига тенг ва адолатли кириш имконияти чекланган ҳолатларда фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқлари тўлиқ таъминланмайди. Хусусан, коррупция фуқарларнинг таълим олиш, малакали тиббий хизматдан фойдаланиш, адолатли суд ҳимоясидан фойдаланиш, меҳнат қилиш, давлат хизматига тенг кириш, дахлсиз мулк ҳуқуқига эга бўлиш ва бошқа ҳуқуқларига салбий таъсир кўрсатади. Шу нуқтаи назардан коррупцияга қарши кураш нафақат жиноятчиликка қарши сиёсат, балки инсон ҳуқуқларини таъминлаш сиёсати сифатида ҳам қаралиши лозим.
Илғор хорижий тажрибага назар ташласак, коррупцияга қарши курашда энг муваффақиятли моделлардан бирини шакллантирган Сингапурда коррупцияга қарши алоҳида мустақил орган тузилиб, унга кенг ваколатлар тақдим қилинган, давлат хизматчиларини танлашнинг меритократик тизими жорий қилиниб, юқори касбий ва ахлоқий стандартлар ўрнатилган, жавобгарликнинг муқаррарлиги қатъий таъминланган, тезкор ва мустақил суд назорати шакллантирилган.
Данияда коррупциянинг нисбатан паст даражаси ҳуқуқий маданият, юқори институционал ишонч ва давлат бошқарувининг шаффофлиги билан изоҳланади. Бу ерда асосий эътибор жазолашдан кўра коррупциянинг олдини олишга қаратилган. Бу давлатда очиқ давлат маълумотлари, эркин оммавий ахборот воситалари, кучли парламент назорати, мустақил аудит, жамоатчилик иштирокининг юқори даражаси коррупцияни олдини олишга қаратилган муҳим омиллар ҳисобланади.
Эстония рақамли давлат бошқаруви соҳасидаги етакчи мамлакатлардан бири ҳисобланади. Давлат хизматларининг деярли барчаси электрон шаклда кўрсатилиши инсон омилини камайтириб, коррупция хавфини сезиларли даражада пасайтирган. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, рақамли платформалар қарор қабул қилиш жараёнини қайд этади, ҳар бир ҳаракатнинг электрон изини сақлайди, давлат хизматларини стандартлаштиради, инсон омилига боғлиқ субъектив қарорларни қисқартиради. Бу эса профилактик ёндашувнинг самарадорлигини оширади.
Юқоридаги давлатларда коррупцияга қарши курашнинг самарадорлиги қонунларнинг кўплиги билан эмас, балки уларнинг амал қилиш механизми, институтларнинг мустақиллиги ва рақамли бошқарувнинг ривожланганлик даражаси билан белгиланади. Ушбу давлатларнинг барчасида ҳуқуқий аниқлик, институционал мустақиллик, рақамли давлат бошқаруви, юқори даражадаги шаффофлик, самарали жамоатчилик назорати, коррупция хавфларини олдиндан бошқариш механизмлари жуда яхши ишлайди.
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш соҳасида қатор институционал ва ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилди. Давлат хизматларини рақамлаштириш, электрон давлат харидлари, очиқ маълумотлар тизимини кенгайтириш ва махсус ваколатли органларнинг фаолияти коррупция хавфларини камайтиришга хизмат қилмоқда. Бироқ таҳлиллар шуни кўрсатадики, ислоҳотларнинг барқарор самарасини таъмилаш учун қуйидаги йўналишларда қўшимча чораларни амалга ошириш талаб қилинади:
Биринчидан, коррупция хавфларини ҳуқуқий экспертизадан ўтказиш тизимини кенгайтириш лозим.
Иккинчидан, манфаатлар тўқнашувини тартибга солиш механизмларини такомиллаштириш зарур.
Учинчидан, рақамли давлат бошқарувида алгоритмлар шаффофлигини таъминлаш жоиз.
Тўртинчидан, жамоатчилик назоратининг таъсирчан механизмларини ривожлантириш зарур.
Мухтасар қилиб айтганда, коррупция жамият тараққиётига фақат алоҳида ҳуқуқбузарликлар орқали эмас, балки давлат ва жамият институтларининг самарали фаолиятини издан чиқарувчи тизимли омил сифатида тўсқинлик қилади. У ҳуқуқ устуворлиги, иқтисодий ўсиш, давлат бошқаруви, ижтимоий адолат, инсон капитали ва жамоатчилик ишончига бир вақтнинг ўзида салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли коррупцияга қарши кураш нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг вазифаси, балки бутун жамият аъзоларининг масъулияти ва бурчи бўлиши лозим. Зеро, коррупцияга қарши кураш барқарор тараққиёт, демократик бошқарув ва ҳуқуқий давлатни барпо этишнинг муҳим шарти ҳисобланади.
Муҳамедов Ҳайдарали,
Тошкент давлат юридик университети,
Давлат ва ҳуқуқ назарияси шўъбаси профессори
