Ушбу ёндашув транспорт ва логистика соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг аҳамиятини яққол намоён этади. Денгизга бевосита чиқиш имкониятига эга бўлмаган Ўзбекистон учун ташқи бозорларга чиқиш, юкларнинг ҳаракатланиш муддати ва харажатларини қисқартириш, аввало, қўшни давлатлар билан чегарадан ўтиш жараёнларининг самарадорлиги ва ўзаро транспорт боғлиқлигини таъминлашга бевосита боғлиқ.
Шу нуқтайи назардан, чегаралардаги мавжуд тўсиқларни бартараф этиш, янги ўтказиш пунктларини очиш, транспорт йўлакларини ривожлантириш ва халқаро ҳамкорликни кенгайтириш мамлакатимиз транспорт-логистика салоҳиятини юксалтиришнинг муҳим омилларидир. Бугунги кунда ташқи логистик хатарларга бардошли тизимни шакллантириш орқали Ўзбекистоннинг минтақавий транспорт-логистика тизимидаги ўрнини мустаҳкамлаш асосий вазифаларимиздан бири бўлиб қолмоқда.
Яқин ўтмишда қўшнилар билан чегара масалалари кўп йиллик баҳслар мавзуси бўлган бўлса, бугунги кунда бу ёндашув бунинг аксини кўрсатмоқда. Хусусан, 2025 йил 31 мартда Хўжанд шаҳрида бўлиб ўтган уч томонлама олий даражадаги учрашувда Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон давлат чегараларининг туташ нуқтаси тўғрисидаги тарихий шартнома имзоланди. Шартнома давлат чегаралари туташган нуқтани аниқ белгилаб, унинг ҳуқуқий асосларини халқаро ҳужжат даражасида мустаҳкамлайди ҳамда қўшни давлатлар билан чегара масалаларини ҳал этишда изчил ва ҳуқуқий асосланган ёндашувни акс эттиради.
2026 йил июль ойида Президентимизнинг Қирғизистонга давлат ташрифи чоғида эса икки мамлакат ўртасида Иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги шартнома ҳамда чегара масалаларини тартибга солувчи муҳим ҳужжатлар имзоланди. Улар доирасида икки мамлакат ўртасидаги ўтказиш пунктлари сонини икки баробарга кўпайтириш ва ўзаро товар алмашинувини 2 млрд долларга етказиш кутилмоқда.
Бироқ чегараларнинг очиқлиги транспорт соҳасидаги барқарор ва самарали ҳамкорликни таъминлаш учун етарли эмас. Бунинг учун, аввало, чегарадан ўтиш жараёнларини соддалаштириш, ҳужжатларни расмийлаштириш муддатларини қисқартириш, ташувчилар учун молиявий юкламаларни мақбуллаштириш ҳамда хорижий ҳудудларда ҳаракатланиш ва фаолият юритиш шартларини такомиллаштириш талаб этилади. Шу боис амалга оширилаётган ишларда мазкур масалаларга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Бугунги кунда мамлакатимиз 40 дан ортиқ хорижий давлат билан халқаро автомобиль ташувлари тўғрисида ҳукуматлараро битим имзолаган бўлиб, улардан 35 таси билан рухсатнома алмашиш тизими йўлга қўйилган, шундан 25 таси Европа давлатларини ташкил этади. Сўнгги пайтларда қоғоз шаклидаги рухсатнома ўрнини босқичма-босқич электрон тизим эгалламоқда. Э-пермит электрон рухсатнома алмашиш тизими 2021 йилда Туркия билан жорий этилган бўлса, кейинчалик Қозоғистон, Озарбайжон, Қирғизистон, Хитой, Тожикистон, Туркманистон ва Грузия – жами 8 та давлат билан ишга туширилди.
Қолаверса, жорий йил 1 июндан бошлаб рухсатномаларни бевосита чегара божхона постларида бериш амалиёти йўлга қўйилди, ташувчиларга уларни 10 кун муддатга банд қилиш имконияти яратилди.
Қўшнилар билан мулоқот ташувчиларимизнинг кундалик муаммоларини ҳам ҳал қилмоқда. Қозоғистон билан битимга киритилган ўзгартиришлар туфайли юк кўтариш қуввати 3,5 тоннадан ёки тўла вазни 6 тоннадан ошмайдиган юк автотранспорт воситалари рухсатнома талабидан буткул озод қилинди. Хитой билан эса автотранспорт ташувларида квотасиз рухсатнома тизимига ўтилди. Ўзбекистон ва Эрон ҳудудида кириш ва транзит учун ундириладиган 400 долларлик йиғимлар ўзаро бекор қилинди. Россия томони билан музокаралар натижасида эса ҳайдовчиларимизнинг Россияда бир календарь йили давомида вақтинча бўлиш муддати-2026 йил 30 июндан бошлаб 90 кундан 180 кунгача узайтирилди. Бу ўзгаришлар ҳар бир ташув таннархида ва ҳар бир ҳайдовчининг даромадида ўз таъсирини кўрсатади.
Чегараларнинг очилиши нафақат товарлар ҳаракатини, балки халқлар ўртасидаги алоқаларни ҳам янада яқинлаштирди. Бугунги кунда Қозоғистон, Қирғизистон, Россия, Тожикистон ва Хитойга жами 43 та йўналишда мунтазам халқаро автобус қатновлари амалга оширилиб, фуқароларнинг эркин ва қулай ҳаракатланиши учун кенг имкониятлар яратилмоқда.
Авиация соҳасида 2026 йилнинг И ярим йиллигида резидент ва хорижий авиакомпаниялар томонидан жами 18 та халқаро йўналишларда янги қатновлар йўлга қўйилди, шу жумладан, Қозоғистон билан Тошкент–Атирау ва Олмаота-Самарқанд. Натижада хизмат кўрсатилган йўловчилар сони 15 фоизга ўсиб, 8,1 млн нафарга етказилди.
Темир йўл транспортида йўловчиларни ташиш бўйича мавжуд 34 та маҳаллий ва 11 та халқаро йўналишда кунига ўртача 32,5 мингдан ортиқ йўловчига хизмат кўрсатилмоқда. Жорий йилнинг январь июнь ойлари мобайнида ташилган йўловчилар сони 5,9 млн нафарни ташкил этди. Шундан, 331 минг нафари халқаро ва 5 554 минг нафари маҳаллий йўналишларда.
Президентимиз нутқида алоҳида таъкидланганидек: «Глобал логистикадаги узилишлар, дунёдаги нотинч вазиятга қарамасдан, бу вазифани шу йилнинг ўзида ортиғи билан амалга оширамиз ва даромади ўртачадан юқори бўлган давлатлар қаторига кирамиз».
Дунёдаги логистика занжирларида узилишлар юзага келган дамда бу масалага масъулият билан ёндашилмоқда. Вазирликда идоралараро Ишчи гуруҳ ҳамда cалл-марказ фаолияти йўлга қўйилиб, жойларда туриб қолган юклар «Ўрта йўлак», Хитой портлари ва бошқа муқобил йўлаклар орқали манзилига етказилди.
Бу тажриба ягона йўналишга боғланиб қолмасдан, янги йўналишларни диверсификация қилиш зарурлигини кўрсатди. Шу сабабли Каспий ва Қора денгиз йўналишида амалий қадамлар қўйилмоқда. Озарбайжон билан Каспий денгизида қўшимча кемаларни сотиб олиш мақсадида қўшма корхона ташкил этиш, Поти портида эса Грузия билан биргаликда терминал қуриш бўйича ишлар олиб борилмоқда.
Кўп йиллик изчил сиёсат бугун аниқ натижа бермоқда. «Ўрта йўлак» бўйлаб ташилган юклар ҳажми икки баробарга ошиб,-2025 йил якунига келиб 1,2 млн тоннани ташкил этди. Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг Европа Иттифоқи мамлакатлари билан амалга оширилган юк ташувларида мазкур йўлакнинг улуши 2021 йилдаги 12 фоиздан 2025 йилда 28 фоизга етди.
«Ўрта йўлак»нинг транзит салоҳиятини янада ошириш ҳамда Европа ва Хитой ўртасида самарали транспорт алоқаларини йўлга қўйиш мақсадида Президентимиз томонидан халқаро майдонларда «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон» темир йўлини Ўрта йўлак билан интеграция қилиш ва Хитой – Марказий Осиё – Каспий – Кавказ – Европа узлуксиз қуруқлик йўналишини яратиш муҳимлиги бир неча бор таъкидланмоқда.
Эслатиб ўтиш жоиз, «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон» мультимодал йўлагида 2020 йилга нисбатан юк ташиш ҳажми 50 баробардан зиёдга ошди.
Мамлакат ичидаги логистика тармоғи ҳам шу мантиқ асосида қурилмоқда. Хонобод ва Ангрен шаҳарлари, Янгийўл, Оҳангарон, Олот ва Термиз туманлари транспорт-логистика соҳасига ихтисослаштирилиши кўзда тутилган. Хонобод «Хитой йўли дарвозаси», Олот «Ўрта йўлак дарвозаси», Термиз эса «Трансафғон йўлаги дарвозаси» сифатида ривожлантирилади. Ушбу ҳудудларда логистика марказларини ташкил этиш мақсадида жами 300 гектар ер майдони ажратиш назарда тутилмоқда. Бундан ташқари, Тошкент шаҳри ҳамда Тошкент, Андижон, Сурхондарё ва Бухоро вилоятларида 17 та логистика маркази ва терминаллар барпо этиш режалаштирилган.
Қолаверса, Президентимиз томонидан БМТ Бош Ассамблеясининг 80-сессиясида халқаро транзит йўлаклари хавфсизлигини таъминлаш ва самарали логистика занжирларини яратиш муҳимлиги таъкидланиб, «Барқарор ривожланиш мақсадлари учун ўзаро транспорт боғлиқлигини мустаҳкамлаш» глобал механизмини жорий этиш таклиф қилинди.
Айни дамда бу ташаббус Ўзбекистон томонидан ҳамкорликда олиб борилаётган йирик инфратузилма лойиҳаларида ўз ифодасини топмоқда. Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистон давлатлари раҳбарларининг сиёсий иродаси туфайли Евросиё марказида узунлиги қарийб 533 км бўлган «Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон» стратегик темир йўл магистрали барпо этилмоқда. Айни пайтда 9 та рамали кўприк қурилиши ва 26 та тоннелда қазиш ишлари давом этмоқда. Объектга 9 мингдан ортиқ ишчи ва 6 мингдан зиёд махсус техника жалб қилинган. Ушбу стратегик лойиҳа 2030 йил якунига қадар қуриб битказилиши режалаштирилган. Йўл тўлиқ қувватда ишга тушгач, юк ташиш ҳажми йилига 15 млн тоннагача етиши, товарларни етказиб бериш муддати эса ўртача 7 кунга қисқариши кутилмоқда.
Жанубий йўналишда ҳам муҳим қадамлар қўйилди. Трансафғон темир йўлининг «Термиз – Найбобад – Логар – Харлачи» йўналиши бўйича техник-иқтисодий асосларни ишлаб чиқиш тўғрисидаги уч томонлама битим Президентимиз қарори билан тасдиқланди. Айни дамда лойиҳанинг техник-иқтисодий асослари ишлаб чиқилмоқда. Мазкур темир йўл линияси Жанубий Осиё темир йўл тизимини Марказий Осиё ва Евросиё темир йўл тизимлари билан боғлаши кутилмоқда.
Ушбу саъй-ҳаракатларнинг барчаси охир-оқибат битта кўрсаткичда – юк ташиш ҳажмида ўз аксини топади. Дунёдаги беқарор вазият шароитида-2025 йилда Ўзбекистон халқаро юк ташувлари ҳажми 66,8 млн тоннани ташкил этиб, 2024 йилга нисбатан 11,9 фоизга ошди. Сўнгги 10-йилда халқаро юк ташувлари 2,2 баробарга ўсди.
Энг катта силжиш автомобиль транспортида кузатилмоқда. Автомобилда ташилган халқаро юклар ҳажми 2016 йилдаги ҳажмга нисбатан 6 баробар, фақат ўтган йилнинг ўзида 22,8 фоизга ўсди. Натижада автомобиль транспортининг халқаро юк ташувларидаги улуши 31 фоизга етди. Бу ўсишда юқорида келтирилган рухсатномалар, йиғимлар ва ўтказиш пунктлари бўйича қарорларнинг ҳам муносиб ҳиссаси бор.
Халқаро юк ташувларида темир йўл транспорти етакчи ўринни эгалламоқда.-2025 йилда ушбу транспорт тури орқали 46,2 млн тонна юк ташилиб, жами халқаро ташувларнинг қарийб 70 фоизи таъминланди. Темир йўл транспортида ҳам олиб борилаётган ислоҳотлар кам эмас ва изчил давом этмоқда.
Олдимиздаги вазифалар аниқ — қўшни давлатлар билан ўзаро манфаатли ҳамкорликни янада кенгайтириш, чегара ва логистика жараёнларидаги мавжуд тўсиқларни бартараф этиш, транспорт йўлакларини диверсификация қилиш ва ташқи хатарларга чидамли транспорт-логистика тизимини шакллантириш. Бу эса нафақат ўзаро юк ташиш ҳажмлари ва транзит кўрсаткичларини ошириш, балки минтақада глобал транспорт-логистика тизимини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, «Марказий Осиёда аҳил қўшничилик, стратегик шериклик ва дўстлик алоқаларини кенгайтиришда тарихий ютуқларга эришилди». Бугун бу ютуқларнинг ҳар бири янги йўллар, янги қатновлар ва янги бозорлар шаклида намоён бўлмоқда. Логистика – дунёга очилиш йўли. Бу йўлни янада кенг ва ишончли қилиш эса биз, транспорт соҳаси вакилларининг шарафли вазифасидир.
Илҳом МАХКАМОВ,
Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазири
