Унинг юки — китоблар, ғоялар, фикр, савол ва мулоҳазалар ҳамда шукроналик. Манзили эса вилоят марказларигина эмас, балки туман, маҳалла, ташкилот, таълим муассасалари ҳамда энг асосийси, одамлар қалбидир.

Шу маънода, Республика Маънавият ва маърифат маркази ташаббуси билан ташкил этилган “Маърифат карвони”ни оддий тарғибот тадбирлари силсиласи деб қараб бўлмайди. Бу фикрни жойларга олиб бориш, уни муҳокама қилиш, одамларнинг саволларига жавоб излаш, энг муҳими, ислоҳотлар мазмун-моҳиятини ҳаётий мисоллар билан англатишга қаратилган маърифий ҳаракатдир.

Бугун одамларга баландпарвоз гап эмас, ишончли далил керак. Қуруқ шиор эмас, ҳаётий мисол керак. Бир томонлама маъруза эмас, очиқ мулоқот қизиқ. Шунинг учун биз бу сафарни, аввало, ўзимиздан бошладик.

Аввало, таъкидлаш лозимки, тарғиботчи шунчаки нотиқ эмас.

Президентимизнинг мустақиллигимизнинг 35 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи ўтган ўттиз беш йиллик тараққиёт йўлини сарҳисоб қилиш билан бирга олдимизда турган янги вазифаларни ҳам аниқ белгилаб берди. Нутқда инсон қадри, эркинлик, иқтисодий тараққиёт, таълим, тиббиёт, ёшлар, илм-фан, сунъий интеллект ва интеллек­туал салоҳият каби ўзаро боғлиқ улкан масалалар бир бутун тараққиёт манзараси сифатида намоён бўлди.

“Маърифат” тарғиботчилар жамияти ­аъзолари орасидан энг муносиб олимлар, профессор-ўқитувчилар, ижодкорлар, маънавият ва маърифат соҳаси вакиллари, етук салоҳиятли зиёлилар сараланди. Зеро, тарғиботчи, аввало, ўзи ишонган нарсасигагина бошқаларни ишонтира олади. Биз тарғиботчини минбарга чиқиб гапирадиган инсон эмас, жамият билан мулоқот қиладиган зиёли сифатида кўрамиз. Унинг вазифаси тайёр жавобни айтишгина эмас. У саволни эшитиши ҳам керак. Баъзан эса одамнинг битта саволи бутун бир маърузадан таъсирлироқ бўлади.

“Маърифат карвони”нинг бугунги фао­лиятини уч босқичли жараён сифатида кўриш мумкин. Биринчи босқич — респуб­лика миқёсидаги тайёргарлик. Аввало, “Маърифат” тарғиботчилар жамиятининг олимлардан иборат аъзолари иштирокида семинар ташкил этилди. Президентимиз нутқининг асосий ғоялари, унда келтирилган рақамлар, ислоҳотларнинг фалсафаси ва натижаларини қандай талқин этиш масалалари муҳокама қилинди. Кейин бу иш вазирлик ва идоралар, ҳудудлар кесимида давом эттирилди. Яъни биз “Нима дейиш керак?” деган савол билан чекланмадик. “Қандай қилиб инсон шуурига етказиш керак?” деган саволни ҳам ўртага қўйдик.

Иккинчи босқич ҳудудларга чиқишдан иборат эди. Вилоятларда “Маърифат” тарғиботчилар жамияти аъзолари учун семинар-тренинглар ўтказилди. Республикадан борган олимлар, зиёлилар ва мутахассислар тажрибаларини маҳаллий тарғиботчилар билан ўртоқлашди.

Энг муҳими, бу ерда тайёр матнни кўчириб олишга эмас, фикрлаш, далил келтириш ва мулоқот қилиш маҳоратига эътибор қаратилди.

Учинчиси эса, менимча, энг муҳим босқичдир. Чунки энди ҳудудларда сараланган, тайёрланган тарғиботчиларнинг ўзи туманлар, шаҳарлар, ташкилотлар, таълим муассасалари ва жамоаларга чиқиб, учрашувлар, суҳбатлар, очиқ мулоқотлар ўтказади.

Бир карвон минглаб мулоқотларга айланади. Бу жараённинг кучли томони ҳам шунда. Ҳозирга қадар водий вилоятлари — Андижон, Фарғона, Наманган, шунинг­дек, Сурхондарё, Қашқадарё, Хоразм, Қорақалпоғистон Республикаси, Самарқанд, ­Навоий, Бухоро каби ҳудудларда маърифий семинар ва учрашувлар ташкил этилди. Турли ҳудудларда турлича характер, турли муаммо ва эҳтиёжлар мавжуд. Аммо битта умумий нуқта бор: бу — инсон.

Президентимиз нутқидаги “инсон ­қадри” ғояси айнан шу ерда ўзининг ҳақиқий мазмунини очади. Чунки Тошкентда айтилган рақам Фарғонада бир оиланинг ҳаёти ­билан, Наманганда бир ёшнинг орзуси билан, Бухорода бир олимнинг изланиши билан, Қорақалпоғистонда бир инсоннинг эртанги кунга ишончи билан туташади. Шунинг учун биз тарғибот жараёнида рақамларни шунчаки санаб ўтмасликка ҳаракат қиляпмиз. Масалан, Фарғона вилоятида 2025 йилда 3-7 ёшли 306 минг, яъни 86,4 фоиз бола мактабгача таълимга қамраб олингани ҳақида расмий маълумот бор. Вилоятда айни пайтда 4318 та мактабгача таълим ташкилоти фаолият кўрсатмоқда.

Энди шу рақамни оддий статистика сифатида эмас, бир она тақдири орқали тасаввур қилиб кўрайлик. Бола боғчага бор­япти. Она эса ишлаяпти, касб ўрганяпти, тадбиркорлик қиляпти ёки ўзини ривожлантиряпти. Демак, битта боғча ўрни ортида баъзан бутун бир оиланинг имконияти кенгаяди.

Андижондаги мактабгача таълим қамровининг йиллар давомида сезиларли ўсиши ҳақидаги маълумотлар ҳам шу ҳақиқатни кўрсатади. Наманганнинг Уйчи туманида эса 3-7 ёшли болаларни мактабгача таълим билан қамраб олиш даражасининг 2016 йилдаги 32 фоиздан 2025 йилда 95,6 фоизга етгани каби рақамлар ислоҳотнинг ҳудуддаги аниқ ифодасини кўрсатади.

Бу рақамларнинг ҳар бири ортида инсон бор. Шунинг учун рақамлар биз учун мақсад эмас. Рақам инсон ҳаётидаги ўзгаришни кўрсатадиган мезон ҳисобланади. Инсон ­қадри эса шиор эмас, ўз ўлчовларига эга сиё­сатдир.

Президентимиз нутқидаги энг катта ғоя­лардан бири, менимча, шу: иқтисодий ўсишнинг ўзи тараққиётнинг охирги мақсади эмас. Иқтисодиёт инсон учун эканини, инвестиция янги имкониятлар яратишини, саноат иш ўринларини кўпайтиришини, таълим инсон капитали манбаи эканини, тиббиёт инсон умри ва саломатлигини таъминлашини, технологиялар эса инсон имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилишини яхши биламиз. Бир сўз билан айтганда, булар инсон қадрини оширувчи тушунчалардир. Шу боис, “инсон қадри” тушунчаси ҳам мавҳум ибора бўлиб қолмайди. Демак, уни қайсидир даражада ўлчаш мумкин.

Масалан, қанча одам ишли бўлгани, қанча оила камбағалликдан чиққани, қанча бола боғчага қамраб олингани, қанча ёшларимиз ўзи истаган йўналишда олий таълим олаётгани, қанча хотин-қизларимиз Учинчи Ренессанснинг янги қиёфаси бўлиб илм-фанга кириб келаётгани, қанча бемор ўз ҳудудида сифатли даволаниш имконига эга бўлгани, қанча ёш ўз тадбиркорлигини йўлга қўйгани ва, энг муҳими, қанчаси эртанги кунига ишонч билан қараётгани... Буларнинг барчаси ислоҳотларнинг инсон ҳаётидаги ҳақиқий самарасини кўрсатади.

Таълимдаги рақамлар эса келажакка берилган жавоб. “Маърифат карвони” дои­расидаги суҳбатларда таълим мавзусига алоҳида эътибор қаратишимизнинг сабаби ҳам шунда. Чунки таълимга сармоя бугуннинг эмас, эртанинг натижасидир.

Биз қандай авлодни тарбиялаяпмиз? Фақат ёдлайдиган авлодними? Ёки фикрлайдиган, савол берадиган, изланадиган, яратадиган авлодними? Бугун таълим фалсафасидаги асосий ўзгариш ҳам айнан шунда — ёдлашдан фикрлашга ўтишда.

Олий таълимда талабалар сони 1 миллион 600 минг нафарга етгани эса яна бир муҳим ҳақиқатни кўрсатади: олий маълумот энди тор доирадаги имтиёз эмас, кенг омма учун эришиш мумкин бўлган мақсадга айланмоқда.

Айниқса, талабалар орасида хотин-қизлар салмоғи юқорилиги биз учун шунчаки демографик кўрсаткич эмас. Билимли қиз — билимли оила. Билимли оила — билимли авлод. Билимли авлод — маърифатли жамият. Шу боис, қизларнинг илм-фан, АT, муҳандислик ва аниқ фанларга кириб келиши жамиятнинг эртанги интеллектуал қиёфасига дахлдор масаладир.

Ўн миллион ёш эса ўн миллионта имконият дегани. Шу маънода, “Маърифат карвони”да ёшлар мавзуси алоҳида ўрин тутиши табиий. Чунки мамлакат келажаги ҳақида гапириб, ёшлар ҳақида гапирмаслик мумкин эмас.

10 миллион ёшни рақамли индустрия ва келажак касбларига олиб кириш вазифаси белгиланди. Мен бу рақамни фақат миқдор эмас, 10 миллион имконият сифатида қабул қиламан. Уларнинг ҳар бири — янги ғоя. Ҳар бири — янги касб. Ҳар бири — янги ихтиро. Ҳар бири Ўзбекистоннинг янги интеллектуал қудрати дегани.

“Ўзбек тили рақамли дунёда илм ва технология яратиладиган тил бўлиши лозим” деган ғоя эса бундан ҳам чуқурроқ маъно касб этади. Зеро, миллий тил фақат мулоқот воситаси эмас. У илм яратиладиган тилга айланса, миллатнинг интеллектуал мустақиллиги мустаҳкамланади. Шунинг учун бугун ўзбек тилида сифатли рақамли контент яратиш, илмий маълумотлар базасини кенгайтириш, замонавий технологиялар ва сунъий интеллект тизимларида миллий тил имкониятларини ошириш тилшуноснинггина эмас, олимнинг, дастурчининг, муҳандиснинг, ижодкорнинг ҳам вазифасидир.

“Маърифат” тарғиботчилар жамиятининг бугунги фаолиятида мен учун энг муҳим жиҳатлардан бири олимнинг ўз кабинети ва аудиториясидан чиқиб, халқ билан юзма-юз мулоқотга киришаётганидир. Олим фақат мақола ёзадиган ёки маъруза қиладиган инсон эмас. Олим жамият олдидаги масъулиятини ҳис қилганида унинг илми ижтимоий кучга айланади.

Кучли ғояни кучли фикр эгаси тушунтира олади. Ҳудудларда ҳам тарғиботчиларни танлашда айнан шу мезонга амал қилдик. Чунки маърифатни оммалаштириш учун, аввало, маърифатли одамлар ҳаракати керак.

“Маърифат карвони” тадбирларидаги уч асосий йўналиш тасодифий танланмаган. Биринчиси — ислоҳотлар фалсафасидан иборат. Яъни биз нимани ўзгартиряпмиз эмас, нега ўзгартиряпмиз деган саволни ўртага қўйиб, эътиборни ечимга қаратдик.

Иккинчиси — диний-маърифий соҳадаги ислоҳотлар ва бунёдкорлик ишлари. Бу йўналиш маърифат, бағрикенглик, миллий ва диний қадриятларни тўғри англаш, ёшларни турли ёт ғоялардан асраш каби муҳим вазифаларни қамраб олади.

Учинчиси — замонавий ёшлар, илм-фан ва инновациялар. Чунки келажак ҳақида гапириб, илм-фан ва ёшларни четда қолдириб бўлмайди.

Бундай уч йўналишдаги иш тажрибаси аввалги “Маърифат карвони” лойиҳаларида ҳам ўзини оқлаган эди. Масалан, 2024 йилда мамлакат ҳудудларида ўтказилган тадбирларда шу каби уч йўналишда мулоқотлар ташкил қилиниб, 68 минг 870 дан зиёд иштирокчи қамраб олинганди. Бу тажриба бугунги маърифий ҳаракат учун муҳим мактаб вазифасини ўтяпти десам, муболаға қилмаган бўламан.

Биз водийда бўлдик. Сурхондарёда, Қашқадарёда, Хоразмда, Қорақалпоғис­тонда, Самарқандда, Навоийда, Бухорода бўлдик. Ҳар бир ҳудуднинг ўзига хослиги бор. Бухорода тарих ва маърифат ҳақида гапирсангиз, одамнинг хотираси бошқача ­уйғонади. Самарқандда илм-фан ва буюк аждодлар мероси ҳақида сўз очсангиз, тарих билан бугунги кун ўртасида ўзига хос кўприк пайдо бўлади. Водийда таълим, меҳнат, тадбиркорлик, ёшлар масалалари жонли мисоллар билан муҳокама қилинади. Қорақалпоғистонда тараққиёт, инсон қадри, экологик муаммолар ва янги имкониятлар ҳақидаги суҳбатнинг ўзига хос руҳи бор.

Демак, битта ғоя турли ҳудудларда турлича тилга киради. Тарғиботчининг маҳорати ҳам ана шунда — бир хил матнни ҳамма жойда такрорлашда эмас, умуммиллий ғоя­ни ҳар бир ҳудуднинг ҳаёти билан боғлай олишдадир. Биз бу нарсага алоҳида эътибор қаратдик.

Маърифат аслида келажакка ишончнинг ҳам йўлидир. Бугун жамиятда ахборот жуда кўп. Телефонда бир кунда ўнлаб хабар ўқиймиз. Турли фикрларни эшитамиз. Турли талқинларга дуч келамиз. Шундай шароитда ҳаққоний, ишончли ва мазмунли мулоқотнинг аҳамияти янада ортади.

Инсоннинг кўзига қараб гапиришнинг ўрнини ҳеч қандай ижтимоий тармоқ босолмайди. Саволга юзма-юз жавоб беришнинг таъсири бошқача. Шу боис, “Маърифат карвони”нинг энг катта кучини унинг мулоқот маданиятида кўраман.

Биз одамларга “Ҳамма нарса яхши” деб ишонтириш учун бормаймиз. Биз ислоҳотларнинг натижаларини тушунтириш, мавжуд муаммолар ҳақида ҳам очиқ фикрлаш, саволларга жавоб излаш учун борамиз. Чунки ҳақиқий ишонч кўр-кўрона мақтовдан эмас, очиқлик ва далилдан туғилади.

* * *

Ҳар бир рақамнинг ортида инсон борлигини унутмаслигимиз керак. Айтайлик, камбағалликнинг қисқариши бу оддий рақам эмас, балки оилалар тақдирини англатади. Уй-жойлар эса шунчаки квадрат метрларни эмас, оиланинг хотиржамлигини кўрсатади. Худди шундай, таълим қамрови — фоиз эмас, боланинг келажак имконияти, тиббиётдаги ютуқ — янги ускуна эмас, балки инсон умрининг ўлчови ва гаровидир. Ёшларга ажратилган маблағ ҳам бир йигит ёки қизнинг орзусига берилган имкониятдир.

Ана шу нуқтада “инсон қадри” тушунчаси ўзининг ҳақиқий мазмунига эга бўлади. Энг муҳими, карвонимиз тўхтаб қолмайди. Карвон энди жойларда давом этади. Респуб­лика босқичи бу йўлнинг охири эмас, аксинча, энг муҳим босқич энди бошланмоқда. Вилоятларда тайёрланган тарғиботчилар туман ва шаҳарларга, ташкилотларга, маҳаллаларга чиқишни бошладилар. Улар ҳам аҳоли билан учрашмоқда, суҳбатлашмоқда, саволларга жавоб бермоқда. Одамлар билан фикрлашмоқда.

Ташаббуслар муҳокама қилинади. Муҳокамадан фикр туғилади. Фикрдан ишонч пайдо бўлади. Ишонч эса ҳаракатга ­айланади. Менимча, маърифатнинг кучи айнан шунда.

Биз карвон билан фақат сўз олиб бормаймиз. Биз мулоқот олиб борамиз. Фикр олиб борамиз. Ишонч олиб борамиз. Энг ­муҳими, инсонга унинг мамлакат тараққиётидаги ўрни ва масъулиятини ҳис эттиришга ҳаракат қиламиз. Чунки янги Ўзбекистонни айнан билимли, фаол, дахлдор ва ишончли инсонлар барпо этади.

Тараққиёт фақат баланд бинолардан иборат эмас. У инсоннинг билимли, соғлом, эркин ва муносиб ҳаёт кечиришидир. Маърифат эса шу ҳақиқатларни англаш ва англатиш йўлидир. Шу боис, биз йўлдамиз. “Маърифат карвони” йўлда. Унинг энг узоқ манзили эса вилоятлар ёки туманлар эмас. Унинг энг катта манзили — инсон қалби. Чунки қалбда ишонч уйғонса, фикр ўзгаради. Фикр ўзгарса, муносабат ўзгаради. Муносабат ўзгарса, жамият ўзгаради. Жамият ўзгарса, Ватаннинг эртанги куни янада фаровон бўлади.

Бахтиёр ҲУСАНОВ,

“Маърифат” тарғиботчилар жамияти раиси,

педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори