Шанхай ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатларнинг Қирғиз Республикасининг Иссиқкўл вилоятида ўтказилган халқаро кинофестивали ана шундай унутилмас анжуманлардан бири бўлди.

Иссиқкўл… Чингиз Айтматов уни “Қирғиз дунёсининг мангу қўшиғи” деб атаган. Афсонавий кўл асрлар давомида савдогарлар, сайёҳлар, олимлар ва адибларни ўзига мафтун этиб келган. Бу масканга қадам қўйган ҳар бир инсон, аввало, табиатнинг буюклиги олдида ҳайратга тушади. Бир томонда осмон билан туташиб кетгандек туюладиган мовий сувлар, иккинчи томонда эса қорли Тяньшань тоғлари ястаниб ётибди...

Бу сафар Иссиқкўл бутунлай бошқа бир маънода жаҳон нигоҳини ўзига қаратди. Чўлпонота шаҳри бир неча кун давомида кино ­санъатининг халқаро марказига айланди. ШҲТнинг 25 йиллиги муносабати билан ташкил этилган мазкур халқаро кинофестиваль турли мамлакат вакилларини бир саҳна атрофида жамлади. Мезбонлар меҳмонларни ­“Иссиқкўлга хуш келибсиз!”, дея кутиб олди.

Ўзбекистон, Қозоғистон, Хитой, Россия, Эрон, Тожикистон, Беларусь ва бошқа давлатлардан ташриф буюрган режиссёр, сценарист, оператор, бастакор, актёр ва киношунослар учун бу фестиваль шунчаки ижодий танлов эмас, тажриба алмашиш, дўстлик ришталарини боғлаш ва кино орқали халқларни янада яқинлаштириш тадбири бўлди.

Фестиваль арафасидаёқ Чўлпонота кўчаларида байрамона муҳит ҳукм сура бошлаган эди. Турли давлатларнинг ҳилпираб турган байроқлари, меҳмонларнинг самимий табассумлари ва турли тиллардаги суҳбатлари шаҳарга ўзига хос жозиба бағишларди. Кино ҳақидаги баҳслар, янги лойиҳалар хусусидаги фикрлар, ижодкорларнинг илк учрашувлари фестивалнинг нуфузли анжуман эканини кўрсатиб турарди.

“Руҳ Ордо”да бошланган байрам

Фестивалнинг очилиш маросими буюк қирғиз адиби Чингиз Айтматов номидаги “Руҳ Ордо” маданий марказида бўлиб ўтди. Ушбу мас­каннинг танланишида ҳам чуқур рамзий маъно бор. Улуғ адиб асарлари инсон қалби, тарих ва маънавият ҳақида сўзлайди. Кино ­санъати ҳам худди шундай эзгу мақсадга — инсонни ўйлашга, англашга ва ҳис қилишга ундайди.

Анжуман миллий куйлар ва рақслар билан бошланди. Турли мамлакатлар делегация­лари бирин-кетин таклиф этилар экан, залда ўтирган ҳар бир иштирокчи фестивалнинг асосий ғояси — маданиятлар мулоқоти ва халқлар дўстлигини янада теранроқ ҳис қилди.

Ўзбекистон делегацияси ҳам катта қизиқиш билан кутиб олинди. Фестиваль дастури билан танишар эканмиз, унинг мазмунан нақадар бой эканига яна бир бор ишонч ҳосил қилдик. Бир неча кун давомида фильмлар намойиши, ижодий учрашувлар, маҳорат дарслари, давра суҳбатлари, ишбилармонлик мулоқотлари ҳамда маданий саёҳатлар режалаштирилган эди.

Очилиш маросимидан кейин делегациялар ўртасидаги дастлабки суҳбатлар бошланди. Киношунослар фильмлар ҳақида фикр алмашар, режиссёрлар янги лойиҳалар юзасидан мулоқот қилар, ёш ижодкорлар эса ўзлари учун катта тажриба мактабига айланган муҳитдан баҳраманд бўларди.

Суҳбатлар чоғида Ўзбекистонда миллий кинематографияни ривожлантириш, тарихий фильмлар яратиш ва кино инфратузилмасини мустаҳкамлашга қаратилган саъй-ҳаракатлар катта қизиқиш уйғотди. Айниқса, “Тирик тарих” туркуми доирасида экран юзини кўраётган асарлар ҳақидаги маълумотлар кўпчиликнинг эътиборини тортди.

Кечга яқин Иссиқкўл соҳили яна ўзининг сокин қиёфасига қайтди. Аммо фестиваль иштирокчилари қалбида эртанги намойиш­ларга бўлган интиқлик тобора ортиб борарди. Чунки навбатда турли мамлакатларнинг фильмлари қаторида Ўзбекистоннинг “Тирик тарих” дастури асосида яратилган ва катта қизиқиш билан кутилаётган “Улуғ Амир ва Донна ­Мария” фильми намойиши ҳам кутиб турарди.

Экранга кўчган тарих

Фестивалнинг учинчи куни ўтказилган ва ҳамма алоҳида қизиқиш билан кутган намо­йишлардан бири Ўзбекистон миллий кинематографияси тақдимоти бўлди. Бу тақдимот фес­тивалда иштирок этаётган кўплаб хорижлик киноижодкорлар учун янгилик эди. Сабаби кейинги йилларда Ўзбекистон кинематогра­фиясида тарихий мавзуда яратилаётган фильмлар халқаро кино майдонида тобора кўпроқ эътироф этила бошланди.

Айниқса, Президентимизнинг маданият ва санъат соҳасига қаратаётган юксак эътибори, миллий кинематографияни янги босқичга олиб чиқишга оид фармон ҳамда қарорлари, тарихий меросимизни кино орқали тарғиб қилиш борасидаги ташаббуслари халқаро кино жамоатчилиги томонидан катта қизиқиш билан кузатилаётгани суҳбатлар давомида кўп бор тилга олинди.

Давлатимиз раҳбарининг 2024 йил 5 июндаги “Кинематография соҳасини янада ­ривожлантириш ҳамда мамлакатимиз тарихига бағишланган фильмлар туркумини яратишга доир чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори билан тасдиқланган “Тирик тарих” дастури доирасида 21 та бадиий ва 33 та бадиий-публицис­тик фильм, жами 54 та киноасар яратилмоқда. Улар орасида “Баҳодир Ялангтўш”, “Ажиниёз”, “Махтумқули Фироғий”, “Улуғ Амир ва ­Донна Мария”, “Ўзбек арслони” (“Казбек”) каби фильмлар аллақачон томошабинлар ва кино мутахассислари эътирофига сазовор бўлди.

Хусусан, “Махтумқули Фироғий” фильми дунёнинг йигирмадан ортиқ мамлакатида намойиш этилиб, қатор халқаро мукофотларни қўлга киритди. Жумладан, Туркманистоннинг Ашхобод шаҳрида ўтказилган Қўрқут ота IV халқаро кинофестивалида “Энг яхши фильм” номинацияси бўйича олий совринга муносиб деб топилди. Шунингдек, Туркияда ўтказилган II Турон халқаро кинофестивалида “Энг яхши ўзбек фильми” сифатида тақдирланди. Қозон халқаро кинофестивали, Лондонда ўтказилган Евроосиё ижодий гилдияси кинофестивали ҳамда Барселона шаҳридаги Осиё фильмлари халқаро кинофестивалида ҳам юқори баҳоланди.

“Баҳодир Ялангтўш” фильми эса “Олтин Ҳумо — 2024” миллий киномукофотининг “Энг яхши фильм” номинациясини олди. Бу фильм орқали томошабин биринчи марта XVII аср Мовароуннаҳрининг сиёсий ва маданий муҳитини, Самарқанднинг қайта юксалиш жараёнларини бадиий талқинда англаш имконига эга бўлди. Фильм фақат тарихий шахс ҳақида ҳикоя қилиш билан чекланмайди. У миллий тарихий кинематографиянинг янги босқичга кўтарилишини англатади. “Баҳодир Ялангтўш” ёш авлодда миллий меросга ҳурмат ва тарихий шахсларга қизиқишни кучайтиришга хизмат қилади.

Бу асар ўзбек тарихий киносида техник ва бадиий янгиланиш намунаси ҳисобланади. Замонавий визуал эффектлар, виртуал павильон технологиялари ва катта кўламли саҳналар фильмнинг томошабоплигини ошириб, миллий кинони халқаро стандартларга яқинлаштиришга қаратилган муҳим қадам бўлди.

Ўзбекистонда кино санъати юқори даражага кўтарилиши кино орқали халқимизнинг тарихий хотираси қайта уйғонишига сабаб бўлмоқда. Шу кунларда “Тирик тарих” дастуридан ўрин олган “Юлдузлар шуъласи: Жомий ва Навоий”, “Бухоро марвариди” ва “Файзулла Хўжаев” фильмларининг якунига етказилгани қувонарлидир.

Иссиқкўл фестивали дастуридан ўрин олган “Улуғ Амир ва Донна Мария” фильми ана шу лойиҳанинг муносиб намунаси сифатида намойиш этилди. Фильмнинг асосида таниқли адиб Хайриддин Султоннинг чуқур тарихий изланишларига таянган сценарийси мужассам бўлса, уни экранга олиб чиққан режиссёр Ёлқин Тўйчиев ҳар бир кадр орқали тарихий ҳақиқат ва бадиий ечим уйғунлигини ёрқин намоён этишга муваффақ бўлган.

Фильм бошланиши олдидан кинотеатр фойе­сида турли давлатлардан келган меҳмонлар ўртасида айнан шу асар ҳақида қизиқарли суҳбатлар кечди. Айримлари Амир Темур шахсияти ҳақида савол берса, бошқалар фильм қандай тарихий манбалар асосида суратга олингани билан қизиқди.

Ниҳоят, зал чироқлари ўчди. Экранда тарих нафас ола бошлади. Фильмнинг дастлабки дақиқалариданоқ зални чуқур сукунат қамраб олди. Бу оддий сукунат эмас, экранда кечаётган воқеалар томошабинларни бутунлай чулғаб олганининг ифодаси эди. Кадрлар бирин-кетин алмашар, ҳар бир саҳна томошабинни XV аср муҳитига етакларди. Рассом, либослар бўйича мутахассис, оператор, умуман, бутун ижодий жамоанинг улкан меҳнати картинанинг ҳар бир лавҳасида яққол сезилиб турарди.

Айниқса, фильм мусиқаси экрандаги воқеа­лар билан бир бутун уйғунлик касб этган. У қаҳрамонларнинг ички кечинмаларини янада таъсирчан очиб беришга хизмат қилди... Фильм якунига етгач, залда бир неча лаҳза сукунат сақланди. Сўнг эса бутун зални узоқ давом этган қарсаклар тўлдирди. Бу қарсаклар фақат бир фильм учун эмас, Ўзбекистон тарихи, миллий кино мактаби ва тарихий ҳақиқатни экран тилида жонлантира олган ижодкорлар меҳнати учун янграр эди.

Намойишдан кейин хорижлик режиссёрлар, продюсерлар ва киношунослар фильмда роль ўйнаган актёрлар билан самимий мулоқот қилди. Улар асарнинг драматургияси, тарихий муҳитнинг ишончли яратилгани, операторлик ечимлари ва актёрлар ижросини юқори баҳолади.

Айниқса, фильмдаги образларни юксак маҳорат билан гавдалантирган актёрлар — Кўпжурсин Алланазаров ва Жўрабек Арзиев учун бу кун уларнинг ҳаётидаги энг унутилмас саҳифалардан бири бўлиб қолди.

Фильм намойишидан кейинги муҳокамалар яна бир ҳақиқатни тасдиқлади: бугун ўзбек киноси халқаро кино маконидаги муносиб ўрнини тобора мустаҳкамлаб бормоқда.

Фильм яратиш учун фақат камера ва сценарий кифоя эмас

Кинофестиваль фақат кино намойишлари билан эмас, балки иштирокчилар учун тайёрланган бой маданий дастури билан ҳам алоҳида аҳамият касб этди. Чунки кино яратаётган инсон, аввало, халқнинг тарихи, маданияти ва маънавиятини теран ҳис қилиши керак. Шу маънода, тадбир ташкилотчилари томонидан меҳмонларни қирғизларнинг бой маданий мероси билан яқиндан таништиришга алоҳида эътибор қаратилган эди.

Фестиваль кунлари Иссиқкўл нафақат бетак­рор табиатини, балки қадим цивилизацияларни ўзида мужассам этган тарихий ўлка эканини яна бир бор намоён қилди. Иштирокчилар буюк қирғиз давлат арбоби ва озодлик курашчиси, жасур аёл Қурбонжон додхоҳ музейига ташриф буюрди. Музей экспозициялари билан танишар эканмиз, қирғиз халқининг озодлик учун кураши, миллий ғурури ва жасорати ҳақида ҳикоя қилувчи ҳар бир экспонат бизни чуқур ўйга толдирарди.

Тарих шунчаки китобларда битилган саҳифалардангина иборат эмаслигини, у инсон тақдири, жасорати ва матонати орқали яшашини яна бир бор ҳис этдик.

Шундан сўнг иштирокчилар Иссиқкўлнинг энг ноёб тарихий ёдгорликларидан бири — Саймалитош петроглифлари билан танишди. Очиқ осмон остидаги бу бетакрор музейда минглаб йиллар муқаддам тошларга муҳрланган ҳайвонлар, инсонлар ва турмуш манзаралари тасвири гўё ҳануз ҳаёт кечираётгандек туюлади. Қадимги аждодларимиз тошга чизиб қолдирган тасвирлар ҳам, бугунги кинематографистлар экранга муҳрлаётган образлар ҳам ягона бир мақсад — инсоният хотирасини асрашга хизмат қилади.

Кечқурун Иссиқкўл яна мутлақо бошқача қиёфага кирарди. Қуёш тоғлар ортига яширингач, кўл юзидаги сокинлик янада чуқурлашар, қирғоқ бўйлаб ёқилган чироқлар сувда акс этиб, бутун атрофга ўзига хос романтик кайфият бағишларди.

Фестиваль иштирокчилари ана шундай оқшомларда бир дастурхон атрофида жам бўлиб, кино, ҳаёт ва инсон тақдири ҳақида узоқ суҳбатлашар эдилар. Бу суҳбатларда турли миллат вакиллари бир фикрда бирлашарди: кино халқларни бир-бирига яқинлаштиради.

Шу боис, Иссиқкўл соҳилида ўтказилган ушбу фестиваль фақат фильмлар танлови эмас, маданиятлар, қалблар ва дўстликни яқинлаштирган маънавий мулоқот майдонига айланди.

Фестивалнинг маданий дастури иштирокчиларга яна бир ҳақиқатни англатди: кино яратиш учун фақат камера ва сценарий кифоя эмас, халқ тарихи, маданияти, қадриятлари ва руҳиятини ҳис қилиш ҳам зарур.

Эътироф лаҳзалари...

Ҳар қандай фестивалнинг энг ҳаяжонли палласи — тақдирлаш маросими. Чунки бир неча кун давомида экранларда намойиш этилган асарлар, ижодкорларнинг изланишлари ва уларнинг томошабинлар қалбида қолдирган таассуротлари айнан шу кечада муносиб баҳосини олади.

Тадбирнинг ёпилиш маросими ҳам яна ўша Чингиз Айтматов номидаги “Руҳ Ордо” маданий-маърифий марказида бўлиб ўтди. Бир неча кун давомида бир-бирига бегона бўлган инсонлар энди қадрдон ҳамкасбларга айланганди. Биргаликда фильм томоша қилган, баҳслашган, фикр алмашган, тарих ва санъат ҳақида суҳбат қурган инсонлар бугун яна бир саҳна атрофида жам бўлди.

Тақдирлаш маросими бошланар экан, залда ўзига хос ҳаяжон ҳукм сурарди. Ҳар бир номинация эълон қилиниши билан қарсаклар янграр, саҳнага кўтарилган ижодкорлар юзида қувонч, ҳаяжон ва миннатдорлик туйғулари мужассам эди.

Бу оқшомда қувонарли хабарлардан бири Ўзбекистон делегацияси учун янгради. Ҳакамлар ҳайъати қарорига кўра, “Улуғ Амир ва Донна Мария” фильми учун мусиқа яратган таниқли бастакор Абулқосим Муинзода “Энг яхши бастакор” номинацияси ғолиби деб эълон қилинди.

“Қулупнай маликаси”, “Сасиқ” (Қозоғис­тон), “Махтумқули Фироғий”, “Навоий ва Жомий”, “Авлоний”, “Абдулла Орипов”, “101 рейс”, “Пуанкаре” каби қатор бадиий фильмларга мусиқа басталаган Абулқосим Муинзода бетакрор ижоди билан кенг эътироф этилган истеъдодли бастакордир. У сермаҳсул ижодий фаолияти давомида миллий ва халқаро миқёсдаги қатор нуфузли мукофотларга сазовор бўлган.

“Улуғ Амир ва Донна Мария” фильмида мусиқа шунчаки фон вазифасини бажармайди. У экрандаги воқеалар билан бирга нафас олади. Қаҳрамонларнинг ички кечинмаларини очади. Айрим саҳналарда эса мусиқанинг ўзи алоҳида қаҳрамонга айланади. Шу боис, ҳакамлар ҳайъатининг мазкур қарорини иштирокчилар самимий олқишлар билан қарши олди.

Фестиваль доирасида намойиш этилган фильмлар турли номинациялар бўйича муносиб тақдирланди. Беларусь кинематографлари яратган “Один на двоих” фильми “Энг яхши монтаж” номинациясига муносиб кўрилди. Эрон ва Тожикистон ижодкорлари ҳам актёрлик маҳорати учун юксак эътирофга сазовор бўлди.

Фестивалнинг бош мукофоти — Гран-при эса қирғиз киночилари томонидан яратилган “Қора, қизил, сариқ” фильмига насиб этди. Бу қарор ҳам томошабинлар ва мутахассислар томонидан илиқ кутиб олинди. Чунки мазкур асар инсон руҳияти, ҳаёт синовлари ва маънавий танловларни чуқур кинематографик тилда ифода этиб бера олгани билан фестиваль давомида энг кўп муҳокама қилинган фильмлардан бири бўлди.

Бироқ бу кечанинг энг катта ғолиби, назаримда, муайян фильм ёки ижодкор эмас эди. Энг катта ғолиб кинонинг ўзи эди. Чунки бир неча кун давомида турли мамлакатлардан келган ижодкорлар бир-биридан ўрганди. Янги ғоя­лар пайдо бўлди. Келажакда амалга ошириш мумкин бўлган лойиҳалар ҳақида дастлабки келишувлар шаклланди.

Энг муҳими, бир ҳақиқат яна бир бор ўз исботини топди: кино — халқларни бирлаштиради. Кино — тарихни тирилтиради. Кино — инсон қалбида эзгуликка ишонч уйғотади. Шу маънода, Иссиқкўл соҳилидаги бу фестиваль шунчаки халқаро кино танлови эмас, маданиятлар мулоқоти, маънавий яқинлик ва ижодий ҳамжиҳатликнинг ёрқин намунаси сифатида тарих саҳифаларидан муносиб ўрин олди.

Мақсад — хотирани асраш, инсонни ўз ўтмиши билан боғлаш

Ҳар қандай сафарнинг ниҳояси бўлади. Аммо шундай манзиллар ҳам борки, у ердан кетсангиз-да, унинг руҳи узоқ вақт сиз билан бирга яшайди. Иссиқкўл ана шундай маскан экан.

Фестиваль тугаган кун эрталаб кўл соҳили яна одатдагидек сокин эди. Мовий сувлар узра майин шабада эсар, Тяньшань чўққилари яна салобат билан осмонга боқарди. Бир неча кун аввал кино байрамига гувоҳ бўлган саҳналар энди яна сокинлик бағрига қайтгандек.

Делегациялар меҳмонхоналарда йўлга ҳозирлик кўрар, бир-бири билан хайрлашиб, келгусида яна учрашиш умидида телефон ­рақамлари, электрон манзиллар ва эзгу тилак­лар алмашарди.

Иссиқкўл соҳилида бўлиб ўтган халқаро кинофестиваль Ўзбекистон миллий кинематографияси учун ҳам муҳим ижодий синов, ҳам катта эътироф майдони бўлди. Айниқса, “Тирик тарих” дастури доирасида яратилаётган фильмларнинг халқаро кино майдонида катта қизиқиш билан қарши олинаётгани мамлакатимизда кинематография соҳасидаги ислоҳотлар ўз самарасини бераётганидан далолатдир.

Бу фестиваль яна бир ҳақиқатни тасдиқлади. Тарихни сақлашнинг энг ишончли йўлларидан бири уни санъат орқали келажак авлодга етказишдир. Кеча аждодларимиз тошларга петроглифлар битиб кетган бўлса, бугун киноижодкорлар тарихни кинотасмаларга муҳрламоқда. Мақсад битта — хотирани асраш, миллат руҳини яшатиш, инсонни ўз ўтмиши билан боғлаш. Иссиқкўл соҳилида ўтган шу бир неча кунлик кино байрами ортида айнан ана шу улуғ ғоя мужассам эди.

Фестиваль ниҳоясига етди. Чироқлар ўчди. Саҳна бўшади. Меҳмонлар ортга қайтди. Аммо ҳақиқий кино ҳеч қачон фестиваль билан тугамайди. У томошабин қалбида яшашда давом этади. Ишонамизки, Иссиқкўл соҳилида бошланган ижодий мулоқотлар, дўстлик ва ҳамкорлик ришталари яна кўплаб қўшма ло­йиҳаларга, янги фильм ва ғалабаларга замин яратади.

 Шуҳрат ҲАЙИТОВ,

Кинематография агентлиги бошқарма бошлиғи, филология фанлари доктори