Бугун рақамли технологиялар иқтисодиётнинг барча соҳалари қаторида савдо жараёнларини ҳам тубдан ўзгартирмоқда. Айниқса, маркетплейслар тадбиркорлар учун янги бозорларга чиқиш, маҳсулотни кенг аудиторияга тақдим этиш ва экспорт географиясини кенгайтиришнинг самарали воситасига айланмоқда.

Маркетплейсни оддий интернет-дўкондан фарқлайдиган жиҳат шундаки, у маҳсулотни намойиш этишдан тортиб буюртма қабул қилиш, тўлов, реклама, логистика ва мижозлар билан ишлашгача бўлган жараёнларни ягона рақамли муҳитда бирлаштиради.

Мамлакатимизда ҳам тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш сиёсати янги босқичга кўтарилиб, бизнесни ташкил этиш билан бирга уни ривожлантириш, капиталини кўпайтириш, миллий брендларни шакллантириш ва ташқи бозорларга олиб чиқишга алоҳида эътибор берилмоқда. Бугун етакчи халқаро маркетплейслар билан ишлаётган корхоналар сони 3,5 мингтага етгани, 300 дан ортиқ миллий бренд шакллангани рақамли савдонинг иқтисодиётимиздаги аҳамияти ортиб бораётганидан далолатдир.

Янги бозор - янги имконият

Анъанавий савдода тадбиркорнинг асосий харидорлари кўпинча маҳаллий бозор билан чекланади. Рақамли савдо эса бу чегараларни кенгайтириб, маҳсулотни бошқа ҳудудлар ва хорижий бозорларга олиб чиқиш имконини беради.

Шунинг учун замонавий тадбиркор учун “нима ишлаб чиқараман?” деган савол билан бирга “ким учун ишлаб чиқараман?”, “қайси бозорда сотаман?” ва “харидор нимани қадрлайди?” деган саволлар ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда.

Бироқ жаҳон бозорига чиқиш фақат маҳсулотни интернетга жойлаштириш билан ҳал бўлмайди. Сифат, стандарт ва сертификат, замонавий қадоқлаш, бренд, рақамли маркетинг, логистика ва сервис бир бутун тизим сифатида ишлаши керак.

Шу маънода экспортнинг замонавий занжирини сифатли маҳсулот – стандарт - бренд - рақамли савдо - маркетплейс - логистика - тўлов - сервис - такрорий харид кўринишида тасаввур қилиш мумкин.

Президентимизнинг жорий йил 18 август куни тадбиркорлар билан учрашувида экспорт қилувчи корхоналарнинг бир қисми хорижий харидор топиш, халқаро стандарт ва сертификатларга мослашиш, молиявий инструментлардан фойдаланиш, бозор ахбороти, маркетинг ва брендлаш масалаларида қийинчиликларга дуч келаётганини таъкидлаган. Шу боис «Экспорт навигатори» тизими, ташқи бозорларга мослаштириш, стандартлаштириш ва миллий брендларни илгари суриш бўйича янги механизмлар белгиланмоқда.

Сирдарёда катта салоҳият бор

Бу жараён Сирдарё вилояти тадбиркорлари учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Вилоятда 10,6 мингдан зиёд фаол тадбиркорлик субъекти иш юритиб келади. Шундан 2,7 мингга яқини саноат соҳасидаги кичик бизнес субъектлари, 220 дан зиёди ахборот ва коммуникация, 600 дан зиёди транспорт ва омборлаш соҳаларига тўғри келади. Ҳудудда қарийб 500 нафар ҳунарманд ҳам фаолият кўрсатади.

Бу кўрсаткичлар ортида катта экспорт салоҳияти мужассам. Саноат, озиқ-овқат, тўқимачилик, чарм-пойабзал, ҳунармандчилик ва бошқа маҳсулотларни рақамли савдо майдонларига олиб чиқиш маҳаллий тадбиркорлар учун янги бозорларни очиши мумкин.

Айни пайтда тадбиркорларни электрон савдо платформаларида онлайн дўкон очиш, маҳсулот карточкаларини тайёрлаш, харидор билан мулоқот қилиш, буюртма ва тўловларни қабул қилиш, етказиб беришни ташкил этиш бўйича ўқитиш ишлари ҳам бу йўналишдаги муҳим қадамдир.

Маҳсулотдан брендга

Жаҳон бозорида рақобатлашиш учун маҳсулот ишлаб чиқаришнинг ўзи кифоя эмас. Харидор ишончини қозониш, маҳсулотни бренд сифатида шакллантириш ва унинг қийматини ошириш зарур.

Масалан, хом ашёни сотиш билан тайёр, қадоқланган, сертификатланган ва брендланган маҳсулотни экспорт қилиш ўртасида катта фарқ бор. Иккинчи ҳолатда маҳсулотга дизайн, маркетинг, бренд ва сервис қиймати қўшилади. Бу эса тадбиркор даромадининг ва мамлакатда яратиладиган қўшилган қийматнинг ортишига хизмат қилади.

Шу нуқтаи назардан, «Made in Uzbekistan» белгиси остидаги маҳсулотларнинг сифатини ошириш, миллий брендларни халқаро бозорларда танитиш ва рақамли савдо каналларидан самарали фойдаланиш стратегик аҳамият касб этади.

Рақамли савдо - янги иқтисодий маданият

Маркетплейслар тадбиркордан янги билим ва кўникмаларни талаб қилади. Маҳсулотнинг фотосурати, тавсифи, нархи, қадоқланиши, харидор билан мулоқот маданияти ва етказиб бериш тезлиги энди савдонинг муҳим таркибий қисмига айланган.

Келгусида бу жараёнда сунъий интеллект технологияларидан фойдаланиш ҳам кенгаяди. Талабни таҳлил қилиш, маҳсулотни тарғиб этиш, мижозлар эҳтиёжини ўрганиш, захира ва логистикани бошқаришда рақамли технологиялар тадбиркорнинг муҳим ёрдамчисига айланиши мумкин. Мамлакатимизда сунъий интеллектни бизнес жараёнларига жорий этишни рағбатлантириш бўйича ҳам чоралар белгиланган.

Шунинг учун рақамли савдони ривожлантиришни фақат технологик янгиланиш эмас, балки тадбиркорлик маданиятининг янги босқичи сифатида баҳолаш лозим.

Янги босқич - янги қиймат

Бугун тадбиркорликни ривожлантиришда асосий вазифа фақат кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқариш эмас, балки ҳар бир маҳсулотда кўпроқ қўшилган қиймат яратишдир.

Маҳаллий маҳсулотни сифатли ишлаб чиқариш, уни брендлаш, рақамли майдонларда тарғиб этиш, маркетплейслар орқали сотиш ва халқаро бозорларга етказиш - ана шу мақсадга хизмат қилади.

Президентимиз томонидан тадбиркорликни ривожлантириш, экспортни кенгайтириш ва янги иш ўринлари яратиш бўйича белгиланаётган вазифалар ҳам ана шу янги иқтисодий ёндашув билан уйғун.

Демак, маркетплейслар - шунчаки онлайн савдо майдони эмас. Улар маҳаллий тадбиркорни янги харидор билан боғлайдиган, миллий маҳсулотни жаҳон бозорига олиб чиқадиган замонавий рақамли кўприкдир.

Энг муҳими, бу имкониятдан самарали фойдаланиш орқали тадбиркорликни оддий савдодан рақамли экспортга, маҳсулотни миллий брендга, маҳаллий ишлаб чиқарувчини эса жаҳон бозорининг фаол иштирокчисига айлантириш мумкин.

Алишер Хажимуратов,

Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва тадбиркорлик олий мактаби 
                         Сирдарё вилояти ҳудудий филиали раҳбари.