Бундан бир неча йиллар олдин ҳам мигрантларга иккинчи даражали одамлар, ҳатто “ишёқмас”, “дангаса” деб қараш урф­га кирганди. Уларга иш топишда кўмак­лашиш, хорижда муносиб меҳнат шароити яратиш, кафолатланган ҳуқуқларини ва оиласини ҳимоя қилиш ҳақида ўйлаш ҳеч кимнинг хаёлига келмаган.

Сўнгги йилларда тартибли меҳнат миграциясига муносабат тубдан ўзгарди. Меҳнат мигрантлари билан мулоқот ўрнатилди, уларнинг муаммо ва эҳтиёжларини ўрганиш ҳамда ҳал қилиш бўйича янги тизим жорий қилинди.

Бу фуқароларимизнинг чет элда ишлаши учун шароитлар яратиш, ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, кафолатли меҳнат бозори билан таъминлаш, юртимизга қайтиб келгандан кейинги тақдирига бефарқ бўлмаслик каби саъй-ҳаракатларда намоён бўлади.

Энг муҳими, хавфсиз, тартибли ва қонуний меҳнат миграцияси тизими дои­расида меҳнат миграцияси географиясини кенгайтириш, касб-ҳунарга ва чет тилларга ўқитиш орқали фуқароларнинг хорижда вақтинчалик меҳнат фаолиятини амалга оширишига кўмаклашиш, ҳуқуқий ва моддий ёрдам кўрсатиш, хориждан қайтган фуқаролар бандлигини таъминлаш борасида самарали ишлар қилинди.

Сўнгги йилларда хорижда ишлаётган юртдошларимиз ва оиласини қўллаб-қувватлашга қаратилган имтиёзлар кўлами кенгайди, қонуний миграцияни таъминлаш, хориждаги ватандошларимизни қўллаб-қувватлашнинг ҳуқуқий асослари такомиллаштирилди.

Илгари бу йўналишда 3 та давлат билан ишланган бўлса, ҳозир уларнинг сони 27 тага етди. Ҳамкорлик қилаётган йирик хорижлик иш берувчилар қарийб 400 тага кўпайди. Чет элда ишлаётган юртдошларимиз сони ўн йилда икки баравар камайган бўлса-да, уларнинг оилаларига юбораётган маблағи тўрт карра ошди.

Асосийси, мазкур масала давлатимизнинг доимий диққат эътиборида. Жумладан, жорий йилнинг 2 ноябрь куни меҳнат миграцияси тизимини такомиллаштириш масалаларига бағишланган йиғилишда ҳам бу борада вазифалар белгиланиб, қатор рағбат ва имтиёзлар эълон қилинди.

“Чет элда ишлаётган ҳар бир юртдошимиз — оиласининг ризқи, фарзанд­лари келажаги учун тинимсиз меҳнат қилаётган ҳақиқий мард инсонлар. Улар ҳам бизнинг фуқароларимиз, бизнинг фарзандларимиз!” деди йиғилишда Президентимиз. Бу эса янги Ўзбекистонда “Инсон қадри учун” эзгу ғоясининг амалдаги ифодасидир.

Инсон хорижга ишлашга кетганда унинг ҳуқуқлари мамлакат чегарасида қолиб кетмаслиги керак. У қаерда меҳнат қилмасин, хавфсиз шароитда ишлаши, меҳнатига яраша ҳақ олиши, шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилиниши ҳамда қийин вазиятда ҳуқуқий ҳимоядан фойдаланиш имкониятига эга бўлиши лозим.

Меҳнат миграцияси ҳақида сўз юритилганда одатда хорижда ишлаётган фуқаролар сони, улар юбораётган пул маблағлари ва иш ўринлари ҳақидаги рақамларга эътибор қаратилади. Албатта, улар муҳим кўрсаткичлар бўлса-да, инсон ҳуқуқлари нуқтаи назаридан яна бир мезон бор: хорижда меҳнат қилаётган фуқаро ўзини қанчалик хавфсиз ва ҳимояланган ҳис қилмоқда?

Давлатимиз раҳбари томонидан оиласи фаровонлиги ва фарзандлари келажаги учун Ватанидан олисда меҳнат қилаётган юртдошларимизнинг фидойилиги эътироф этилиб, улар қаерда бўлмасин, давлатнинг қўллаб-қувватловини ҳис қилиши зарурлиги таъкидлангани инсонпарварлик сиёсати моҳиятини яна бир бор яққол ­намоён этди.

Йиғилишда меҳнат миграциясини фақат хорижда иш топиш имконияти эмас, балки фуқарони касбга тайёрлаш, қонуний ишга жойлаштириш, ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, ижтимоий кафолатларини таъминлаш ва Ватанга қайтгач, муносиб меҳнат фаолиятини давом эттиришига кўмаклашишни қамраб оладиган яхлит тизим сифатида ривожлантириш вазифалари белгиланди.

Бу ёндашувнинг ҳуқуқий асоси Конс­титуциямизда ҳам мустаҳкамлаб қўйилган. Хусусан, унда Ўзбекистон ҳудудида ҳам, унинг ташқарисида ҳам ўз фуқароларини ҳимоя қилиш ва уларга ҳомийлик кўрсатиш кафолатланган, ҳар ким муносиб меҳнат қилиши, хавфсиз меҳнат шароит­ларида ишлаши ва адолатли ҳақ олиши ҳуқуқи белгиланган.

Демак, хориждаги фуқароларимиз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш нафақат ижтимоий масъулият, балки конституциявий аҳамиятга эга вазифадир.

Миграцияга тайёргарлик — ҳуқуқий ҳимоянинг биринчи босқичи

Йиғилишда фуқароларни хорижий тиллар ва касбларга мақсадли ўқитиш, аниқ иш ўринларига тайёрлаш масалаларига катта эътибор қаратилди. Бу бежиз эмас. Чунки касбий малака ва тил билиш инсонга нафақат юқори даромад топиш, балки ўз ҳуқуқларини англаш, иш берувчи билан муносабатларда ўз манфаатларини ҳимоя қилиш имконини ҳам беради.

Шу маънода, ҳудудларда миграция марказларини ташкил этиш, техникумларда хорижий иш берувчилар талабига мувофиқ кадрлар тайёрлаш, тил ўргатиш ва малака сертификатларини олиш имкониятларини кенгайтиришга оид вазифалар муҳим аҳамиятга эга.

Бироқ касбий тайёргарлик ҳуқуқий хабардорлик билан бирга кечиши зарур. Хорижга йўл олаётган ҳар бир фуқаро меҳнат шартномасининг мазмуни, иш вақти, иш ҳақи, тиббий суғурта, яшаш шароитлари, шунингдек, ҳуқуқлари бузилганда мурожаат қилиши мумкин бўлган ваколатли ташкилотлар ҳақида етарли маълумотга эга бўлиши керак.

Чунки ўз ҳуқуқларини билган инсон меҳнат муносабатларида юзага келиши мумкин бўлган суиистеъмолчиликларга нисбатан ҳимояланган бўлади.

Шунингдек, хусусий бандлик агент­лик­лари масъулияти ҳам инсон манфаатлари билан ўлчаниши керак. Шунинг учун хусусий бандлик агентликлари фаолиятини кенгайтириш ва масъулиятини ошириш билан бирга уларнинг очиқ рейтингини юритиш ва бунда фуқаролар ҳуқуқлари ҳимояси ҳамда ижтимоий кафолатларни асосий мезонлардан бири сифатида белгилаш мақсадга мувофиқ.

Омбудсман сифатида бу жиҳатни алоҳида аҳамиятли деб ҳисоблайман. Сабаби, фуқарони хорижга ишга юбориш билан агентликнинг масъулияти тугамаслиги лозим. Ишга жойлаштиришда берилган ваъдаларнинг амалда бажарилиши, меҳнат шартномасига риоя этилиши, иш ҳақининг ўз вақтида тўланиши ва фуқаро ҳуқуқлари бузилганда унга кўмак кўрсатилиши ҳам муҳим.

Агентликлар томонидан таклиф этилаётган иш ўринлари, хизмат ҳақи ва меҳнат шартлари ҳақидаги маълумотлар очиқлиги фуқароларни алданган ҳолда ноқонуний воситачилик ва одам савдоси хавфидан ҳимоя қилишда муҳим ўрин тутади.

Давлатимиз раҳбарининг йиғилишда билдирган қуйидаги сўзлари жуда муҳим: “Чет элда меҳнат қилаётган бирорта юртдошимиз ўз муаммоси билан ёлғиз қолмаслиги керак, Ватанининг ҳимоясини сезиши зарур”.

Қолаверса, қийин вазиятга тушган фуқароларнинг “Онлайн маҳалла” платформаси орқали мурожаат қолдириш ­имконияти яратилиши, зарур ҳолларда элчиларнинг хорижда ишлаётган фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, уларнинг иш берувчилар билан юзага келган муаммоларини ҳал этиш, иш визалари ва меҳнат квоталари масалаларида кўмаклашиш билан шахсан шуғулланиши белгиланди.

Бунда энг муҳим жиҳат мурожаатнинг қабул қилиниши билангина чекланмай, унда кўтарилган масаланинг ваколатли органлар томонидан ўз вақтида ва натижали кўриб чиқилишидир.

Шу жиҳатдан хорижий давлатларнинг омбудсманлари билан фуқаролар мурожаатларини биргаликда кўриб чиқиш, ҳуқуқий ёрдам механизмларини такомиллаштириш ва амалий ҳамкорликни кенгайтириш ­омбудсман институти фаолиятида муҳим йўналишлардан бири бўлиб қолади.

Миграциянинг ижтимоий таъсири фақат хорижда ишлаётган инсон билан чекланмайди. Унинг ортида оила, фарзанд­лар, кекса ота-оналар бор. Меҳнат миграцияси оила даромадини ошириш билан бирга айрим ҳолларда фарзандлар тарбияси, таълим олиши, оила аъзоларининг ижтимоий ва руҳий ҳолати билан боғлиқ масалаларни ҳам юзага келтиради.

Шу боис, Президентимиз томонидан ҳокимларга хорижда меҳнат қилаётган фуқароларнинг оилалари, ота-оналари ва фарзандларини қўллаб-қувватлаш вазифаси юклатилди.

Бундай қўллаб-қувватлашда болалар манфаатлари устувор бўлиши, уларнинг таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимоя хизматларидан фойдаланиш имкониятлари таъминланиши зарур.

Келажакка ишонч

Йиғилишда кўтарилган яна бир муҳим масала хорижда орттирилган иш стажи ва пенсия ҳуқуқларини тан олиш билан боғлиқ бўлди.

Бугун фуқароларимиз 40 дан ортиқ давлатда қонуний меҳнат қилиб, пенсия бадалларини тўламоқда. Ушбу йўналишда Қирғизистон, Озарбайжон ва Туркия билан икки томонлама битимлар имзолангани, бошқа давлатлар билан ҳам шундай келишувларга эришиш вазифаси белгилангани фуқароларнинг узоқ муддатли ижтимоий ҳимояси учун аҳамиятлидир.

Инсон хорижда ўн йиллаб меҳнат қилиб, Ватанига қайтганида унинг меҳнат фаолияти ва ижтимоий кафолатлари ҳам эътибордан четда қолмаслиги керак. Шунинг учун иш стажи ва пенсия ҳуқуқларини тан олиш бўйича давлатлараро келишувларга эришиш ижтимоий адолатни таъминлашнинг муҳим шартларидан биридир.

Йиғилишда миграциядан қайтган фуқаролар бандлигини таъминлаш ҳам ­эътибор марказида бўлди. Унда келтирилган маълумотларга кўра, йил бошидан буён 1 миллион 116 минг фуқаро хориждан қайтган. Йил якунига қадар уларнинг 250 минг нафарига муносиб иш топишга кўмаклашиш вазифаси қўйилди.

Миграциядан қайтиш инсон учун янги қийинчиликлар бошланадиган ­даврга эмас, балки тўплаган тажрибасини ўз юртида қўллаш имкониятига айланиши ­керак.

Масаланинг яна бир жиҳати бор. Ўзбекистонга ишлаш учун келаётган хорижлик фуқаролар ҳуқуқларини таъминлаш ҳам эътибордан четда қолмаслиги лозим.

Шунинг учун миграция жараёнларини тартибга солишда миллий меҳнат бозори манфаатлари билан бирга, хорижий фуқароларнинг қонуний ҳуқуқлари, шаъни ва қадр-қиммати ҳурмат қилиниши ҳам муҳимдир.

Умуман олганда, Президентимиз раислигида бўлиб ўтган йиғилишда белгиланган вазифалар меҳнат миграциясига фақат иқтисодий ва ижтимоий жараён эмас, балки инсон ҳуқуқлари ва қадр-қимматини таъминлаш нуқтаи назаридан ҳам ёндашиш зарурлигини кўрсатди. Бу эса ­омбудсман институти зиммасига ҳам алоҳида масъулият юклайди.

Зеро, хориждаги фуқароларимиз ҳу­қуқларини ҳимоя қилишда энг муҳим мезон уларнинг қонунларда белгиланган кафолатлардан амалда фойдалана олишидир. Шу боис, омбудсман хориждаги юртдош­ларимизнинг мурожаатларини ўрганиш, ҳуқуқлари бузилганда ваколатли идоралар билан ҳамкорликда ҳуқуқий ҳимоя механизмларини ишга солиш, шунингдек, парламент дипломатиясининг муҳим йўналишларидан бири сифатида хорижий давлатлар омбудсманлари билан тўғридан тўғри мулоқот ва амалий ҳамкорликни кенгайтириш, уларнинг институционал имкониятларидан фойдаланган ҳолда фуқароларимиз ҳуқуқларини тиклашга кўмаклашиш ҳамда мавжуд ҳуқуқий тўсиқларни бартараф этиш юзасидан таклифлар киритишни ўзининг устувор вазифаларидан бири деб билади.

Президентимиз таъкидлаганидек, оила­си фаровонлиги, фарзандлари келажаги учун олис юртларда ҳалол меҳнат қилаётган ҳар бир инсон ҳурматга муносиб. Бу ҳурмат фақат эътирофда эмас, унинг ҳуқуқлари ҳимоя қилинишида, мурожаатларига эътибор берилишида, оғир вазиятга тушганда ёрдам қўли чўзилишида ҳам намоён бўлади.

Зеро, фуқаро давлат ҳимоясини, энг аввало, қийин вазиятда ёлғиз қолмаганида ҳис қилади. Ватанидан қанчалик олисда бўлмасин, унинг ҳуқуқлари, қадр-қиммати ва манфаатлари эътибордан четда қолмаслиги барчамизнинг масъулиятимиздир.

Феруза ЭШМАТОВА,

Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман)