Президентимизнинг Олий Мажлис ва халқимизга Мурожаатномасида “Тўртинчи саноат инқилоби маркази”ни ташкил этиш ташаббуси илгари сурилди. Бу шунчаки янги муассаса эмас, балки мамлакатимиз тараққиётининг янги мантиғи.

Бир савол туғилади: тўртинчи саноат инқилобига оддий, эски тарбия усуллари билан кириб бориш мумкинми? Менимча, йўқ. Чунки бу жараён хомашёдан инновaцияга, билимдан компетенцияга ўтишни, оддий ижрочидан ташаббускор шахсга айланишни талаб қилади. Шунингдек, “таълим-тарбия — илм-фан — ишлаб чиқариш”ни ягона занжирга улашни тақозо этади.

Энг муҳим жиҳат шуки, тўртинчи саноат инқилоби заводдан эмас, инсон тафаккуридан бошланади. Агар тафаккур янгиланмаса, технология ҳам кутилган самара бермайди. Тўртинчи саноат инқилоби, аввало, миллат дунёқарашидаги ўзгаришдан бошланади. У ёшлардан билимнигина эмас, балки тадбиркорлик компетенцияси, ташаббус, мустақил қарор қабул қилиш қобилиятини талаб қилади. Шу нуқтаи назардан, Президентимиз қарори билан ташкил этилган Қори Ниёзий номидаги Тарбия педагогикаси миллий институтида бизнес педагогика каби янги фан йўналишига асос солингани бежиз эмас.

Келинг, очиқ тан олайлик: бугун дунёдаги илғор давлатлар тасодифан бу маррани забт этган эмас. Улар тарбияни, таълимни, инновaцияни ва инсон салоҳиятини бир тизимга айлантиргани учун бунга эришган.

Инновaция фақат технология эмас, балки тарбияни тизим сифатида қайта қуришдир. Яъни ёшлар тарбиясини фақат янги гаджетлар, янги платформалар ёки янги тадбирлар билан ислоҳ қила олмаймиз. Агар тизим бўлмаса, энг яхши технология ҳам фақат шаклни ўзгартиради, мазмун эса ўша-ўшалигича қолиб кетаверади. Шу нуқтаи назардан, “тарбиянинг инновaцион методологияси” деганда биз тўрт асосни назарда тутамиз: биринчиси — қадрият, иккинчиси — компетенция, учинчиси — муҳит, тўртинчиси — ўлчов.

Нега айнан шу тўртлик?

Чунки қадрият инсонга йўналиш беради, инсон нимани тўғри, нимани нотўғри деб билади? Қонунга, адолатга, меҳнатга, инсонга қандай қарайди? Мана шунинг марказида қадрият туради. Аммо фақат қадриятнинг ўзи етарлими? Йўқ.

Қадрият йўналиш бўлса, компетенция — ҳаракат воситаси. Танқидий фикрлаш, муаммони ҳал этиш, далил билан ишлаш, мулоқот, жамоада ишлаш, қарор қабул қилиш — булар қадриятни ҳаётга олиб чиқадиган воситалардир.

Учинчи таянч — муҳит.

Болани фақат синфхона тарбияламайди, уни оила, тенгдошлар, маҳалла, медиа, интернет, рақамли майдон тарбиялайди. Демак, тарбия ҳақида гапирганда, биз битта аудиторияни эмас, бутун таъсир муҳитини кўришга мажбурмиз.

Тўртинчи таянч — ўлчов.

Илмда бир оддий қоида бор: ўлчанмаган нарса бошқарилмайди.

Бу ерда гап инсон қадрини баллга айлантириш ҳақида эмас, тарбия дастурининг самарасини кўриш ҳақида. Компетенцияда, хулқда, масъулиятда қандай ўзгариш бўлганини аниқ мезонлар билан баҳолаш ҳақида.

Шунинг учун тўрт саволга жавоб излаймиз.

Биринчидан, нега глобаллашув шароитида тарбияга анъанавий ёндашувлар етарли бўлмай қолди?

Иккинчидан, инновaцион методологиянинг асосий принциплари қандай бўлиши керак?

Учинчидан, кейс, лойиҳа, менторлик, сервис-ўқиш каби амалий инструментлар амалда қандай ишлайди?

Тўртинчидан, натижани қандай индикаторлар орқали кўриш ва баҳолаш мумкин?

Мақсадимиз тарбия ҳақида умумий гапириш эмас, аксинча, тарбияни илмий асосланган, натижага йўналтирилган, ўлчанадиган ва масштабланадиган тизим сифатида кўрсатиш. Табиий савол туғилади: нега инновaцион методология ҳақида айнан ҳозир гапиришимиз керак? Ахир тарбия азалдан бор-ку! Тўғри, бу ҳамиша бўлган. Лекин бугуннинг тарбияга қўяётган талаби мутлақо бошқача. Агар кечаги усуллар билан бугунги мураккаб дунёга жавоб бермоқчи бўлсак, бир хавф пайдо бўлади: кўп ҳаракат қиламиз, кам натижа оламиз.

Тасаввур қилинг, ёшлар янги ахборот ­дунёсида яшаяпти, иқтисодиёт янги компетенциялар талаб қиляпти, жамиятда янги хавфлар пайдо бўляпти. Аммо тарбия эса ҳали ҳам эски кўринишда қоляпти. Бу ерда номутаносиблик келиб чиқади. Шунинг учун инновaцион методология шунчаки “янгиликка қизиқиш” эмас, замон талаби.

Биринчи омил — рақамли муҳит. Бу долзарбликни учта катта омил орқали тушунтириш мумкин. Рақамли коммуникaция муҳитининг доминантлашуви. Илгари ёшларнинг ахборот манбалари асосан оила, мактаб ва яқин атроф билан чекланган эди. Бугун-чи? Бугун уларнинг диққати, ҳиссиёти, фикри, ҳатто баъзан позицияси ҳам алгоритмлар бошқараётган ахборот майдонида шаклланмоқда.

Бу ерда энг катта муаммо нимада?

Факт билан фикр, ҳақиқат билан манипуляция, ахборот билан таъсир ўртасидаги чегара хиралашиб кетди. Демак, тарбиянинг энг муҳим вазифаларидан бири — ёшларда медиасаводхонлик, танқидий таҳлил, ахборот гигиенаси, далилга таянган қарорлар қабул қилиш маданиятини шакллантиришдир. Бу вазифани оддий насиҳат билан ҳал қилиб бўлмайди. Бунинг учун махсус методология керак.

Иккинчи омил — иқтисодий ва касбий дунёнинг компетенцияга асосланиши. Бугун дунёда инсондан фақат маълумот эмас, амалий қобилият талаб ­қилинмоқда. ­Муаммони ҳал қилиш, жамоада ишлай олиш, ташаббус кўрсатиш, режа тузиш, натижани баҳолаш — мана шу сифатлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлмоқда. Агар мактаб ва тарбия тизими бу компетенцияларни шакллантирмаса, нима бўлади? Жавоб аниқ. Ёшлар кўп нарсани билади, лекин ҳаётда қўллай олмайди. Нега? Бу — замонавий дунёнинг энг оғриқли парадоксларидан бири. Шунинг учун инновaцион методология тарбияни гапиришдан бажаришга, тушунтиришдан машқ қилдиришга, эшитишдан иштирок этишга олиб ўтиши шарт.

Учинчи омил — ижтимоий барқарорлик ва маънавий иммунитет масаласи. Бугунги глобал муҳитда мафкуравий таъсирлар, агрессия, радикал чақириқлар каби хавфлар кучайиб бормоқда. Шундай шароитда ёшларнинг ички барқарорлиги, қонунга ҳурмати, адолат ҳисси, инсонпарварлиги ва ижтимоий масъулияти фақат шахсий фазилат эмас, балки жамият хавфсизлигининг бир қисмига айланади. Демак, тарбия энди фақат шахсий камолот масаласи эмас. У — давлатнинг барқарор ривожланиш стратегиясининг бир қисми. Шу уч омилдан келиб чиқиб, бир хулосага келамиз: инновaцион методология тарбияни янги шароитга мослаштиради. У ахборот муҳитида адашмасликка ўргатади, ёшларнинг компетенцияга асосланган ҳаётга тайёр ва энг муҳими, қадрияти барқарор фуқаро бўлиб шаклланишида ёрдам беради. Энди асосий тушунчага ўтайлик: “инновaцион методология” деганда нимани назарда тутяпмиз? Кўпчилик методология деганда методлар рўйхатини тушунади. Аслида эса методология — мантиқ, принцип ва бошқарув цикли. Яъни ишни қандай қуриш, қандай бошқариш ва қандай такомиллаштириш кераклиги ҳақидаги тизимли ёндашувдир. Шу асосда қуйидаги таърифни таклиф қиламиз.

Инновaцион методология — тарбияни натижага йўналтириладиган, ўлчанадиган ва ўзини ўзи такомиллаштириб борадиган тизимга айлантирувчи бошқарув шакли. Бу таърифнинг марказида битта қатъий қоида бор: оғзаки таъсирнинг ўзи етарли эмас, натижа кўриниши, ўлчаниши, қайси механизм билан шаклланиши аниқ бўлиши керак.

Бу методология амалда беш  босқичли цикл сифатида ишлайди.

Биринчи босқич — мақсадни аниқлаш. Қандай ёшларни тарбияламоқчимиз? “Яхши ёш (авлод)” деган умумий гап билан иш битмайди. Аниқ профилни белгилашимиз керак: қадриятга содиқ, масъулиятли, мустақил фикрлайдиган, қонунни ҳурмат қиладиган, рақамли муҳитда онгли ҳаракат қиладиган ёш.

Иккинчи босқич — диагностика. Реал ҳолат қандай? Қайси жиҳат кучли, қайси жиҳат заиф? Ахборот гигиенаси қандай? Жамоада ишлаш қай даражада? Қарор қабул қилиш маданияти қай ҳолатда? Диагностикасиз тарбия — кўзни юмган ҳолда ҳаракат қилиш билан баробар.

Учинчи босқич — метод ва муҳитни лойиҳалаштириш. Мана шу ерда амалиёт бошланади. Кейс, лойиҳа, менторлик, сервис-ўқиш, дебат, симуляция каби методлар танланади. Аммо фақат метод етарли эмас, у ишлайдиган муҳит, қоида, рағбат ва масъулият тизими ҳам яратилиши керак.

Тўртинчи босқич — ижро ва кузатув. Бунда тадбир ўтказишнинг ўзи мақсад эмас, жараён кузатилади, фидбек йиғилади, иштирок, интизом, вазифа бажарилиши, хулқ динамикаси таҳлил қилинади.

Бешинчи босқич — ўлчаш, таҳлил ва коррекция. Қайси механизм ишлади? Қайси жойда заифлик бор? Нимани яхшилаш керак? Ана шу таҳлил кейинги циклни кучайтиради.

Энг муҳим ғоя шу: тарбия жараёнига мақсад → диагностика → лойиҳа → ижро → таҳлил циклини жорий этиш керак. Шунда тарбия тасодифий тадбирлар йиғиндиси эмас, бошқариладиган тизимга айланади.

Кўпинча “инновaция” деганда технология, сунъий интеллект, рақамлаштириш ёки гаджетлар кўз олдимизга келади. Лекин тарбия соҳасида инновaция бундан кенгроқ тушунча. Инновaцияни тўрт даражада кўриш мумкин: мақсад, мазмун, методик ва бошқарув инновацияси. Агар мониторинг, фидбек, коррекция, масъуллар ва ресурслар аниқ бўлмаса, энг яхши ғоя ҳам фақат яхши ният бўлиб қолади.

Мақсад аниқ, мазмун компетенцияга уланган, усул фаол, бошқарув эса ўлчашга таянган бўлсагина, ҳақиқий инновaцион тарбия тизими вужудга келади. Бу индикаторлар кўп эмас, бешта, лекин етарли. Улар ҳар чоракда бир марта таҳлил қилинади. Натижага қараб коррекция киритилади.

Энди асосий хулосаларни бир нуқтага йиғсак.

Биринчи хулоса — тарбияда технологиядан кўра тизим муҳим, яъни тарбия ­тадбирлар йиғиндиси эмас, мақсад, мазмун, усул ва бошқарувнинг ўзаро боғланган механизми.

Иккинчи хулоса — тарбияни барқарор қиладиган куч — ўлчаш → таҳлил → коррекция цикли. Агар шу маданият йўлга қўйилса, тарбия ҳиссий таассурот эмас, далилга таянган бошқарув соҳасига айланади.

Учинчи хулоса — инновaцион методологияни ҳаракатлантирувчи фаолият. Ёшлар эшитиб эмас, тажриба орттириб, қарор қабул қилиб, натижа яратиб камолга етади. Энди табиий савол туғилади: бу методологиянинг давлатга, жамиятга, ёшларга ва оилага амалий фойдаси нимада? Давлат ва жамият учун биринчи фойда — ижтимоий барқарорлик ва ишонч мустаҳкамланади. Қадрият, қарор маданияти ва жамоавий масъулият кучайса, агрессия, фейк ахборот таъсири пасаяди.

Қонунга ҳурмат ва фуқаролик онги ошади. Ёшлар қарорни “меъёр — қадрият — оқибат” занжирида қабул қилишни ўрганади. Инсон капитали сифат жиҳатдан ўсади. Танқидий фикр, жамоада ишлаш, масъулият, ташаббус каби компетенциялар меҳнат бозори учун ҳам беқиёс аҳамиятга эга. Ислоҳотларнинг ижтимоий таянчи кенгаяди. Натижага йўналган, онгли, проактив ёшлар ислоҳотларни фақат кузатмайди, балки унда иштирок этади. Девиант хулқ ва ижтимоий рисклар камаяди, эрта ташхис, медиасаводхонлик, менторлик ва сервис-фаолият бунга хизмат қилади. Волонтёрлик ва жамоатчилик ташаббуслари ўсади, ёшлар муаммони кўрувчи эмас, ечим таклиф қилувчи кучга айланади. Бошқарувда далилга таянган қарорлар кўпаяди. Тарбия соҳаси ҳисоботчиликдан натижадор бошқарувга ўтади. Бу методология ёшларда қарор қабул қилиш маданиятини шакллантиради, руҳлантиради. Коммуникaция ва жамоада ишлашни ривожлантиради. Амалиётга яқин компетенциялар беради. Рақамли иммунитетни кучайтиради. Ўзини ўзи бошқариш ва интизомни мустаҳкамлайди. Энг муҳими — “мен қила оламан” деган ишончни шакллантиради.

Оилада муносабат маданияти яхшиланади. Ота-она учун ҳам тарбиянинг аниқ ва замонавий модели пайдо бўлади. Рақамли хавфлардан хавотир камаяди. Фарзанднинг мустақиллиги, ишончлилиги ва масъулияти ортади. Оила ва жамоа ўртасида ижтимоий боғлиқлик кучаяди. Узоқ муддатда эса бу иқтисодий барқарорликка ҳам ижобий таъсир кўрсатади.

Қори Ниёзий номидаги Тарбия педагогикаси миллий институти олимлари изланишлари асосида “Миллий тарбия модели” лойиҳаси ишлаб чиқилди. Бу моделда ватанга садоқат, тадбиркорлик, иродалилик, мафкуравий иммунитет, меҳр-оқибат, масъулият, бағрикенглик, ҳуқуқий маданият, инновaцион фикрлаш, меҳнатсеварлик каби фазилатлар ривожлантирилади.

Шунингдек, ХХI аср компетенциялари — танқидий, креатив фикрлаш, муаммони ҳал қилиш, коммуникaция, жамоавий иш, рақамли саводхонлик, ўзини ўзи бошқариш, эмоционал интеллект, лидерлик ва ташаббускорлик — ушбу модель марказига қўйилган.

Миллий тарбия модели асосида боғчa — мактаб — касб-ҳунар — ОТМ занжирида ягона динамик тарбия стандартлари яратилади. Тарбияланганлик даражасини баҳолаш механизми шаклланади. Оила — мактаб — маҳалла ягона тарбия майдонига айланади. Жамиятда соғлом маънавий муҳит кучаяди.

Қатор мамлакатлар билан илмий-педагогик алоқалар ўрнатилди. Илмий анжуманлар, симпозиумлар ўтказилди. “Milliytarbiya.uz” платформаси ишга туширилди. Демак, гап фақат назария ҳақида эмас, гап назариянинг амалиётга чиқиб бўлгани ҳақида.

Янги Ўзбекистонни қуришда ёшлар — стратегик ресурс. Лекин ҳар қандай ресурснинг ҳақиқий қиймати — уни тўғри ишга солишда. Агар биз ёш авлодни тасодифий таъсирлар ихтиёрига ташлаб қўйсак, имкониятни бой берамиз. Аксинча, ёшлар тарбиясини илмий асосланган, ўлчанадиган, замонга мос ва маънавий жиҳатдан мустаҳкам методология асосида қура олсак, нафақат яхши ўқувчини, яхши мутахассисни, балки янги Ўзбекистоннинг таянчи бўладиган шахсни тарбиялаймиз. Шунинг учун бугун гап шунчаки янги метод ҳақида эмас, миллат келажаги методологияси ҳақида кетяпти. Тарбияни тизимга айлантирсак, ёшлар келажакни кутмайди — уни ўзлари қуради. Янги Ўзбекистоннинг эртаси бугун биз қандай методологияни танлашимизга боғлиқ.

Холбой ИБРАИМОВ,

Қори Ниёзий номидаги Тарбия педагогикаси

миллий институти директори,

педагогика фанлари доктори, академик