Давлат бошқаруви марказида эса мамлакат тараққиётини таъминловчи стратегик механизм сифатида давлат хизмати институти туради.
Замонавий давлатчилик шароитида фуқароларнинг давлатга ишончи кўп
жиҳатдан давлат хизматчиларининг касбий маҳорати, масъулияти, ҳалоллиги ва халқ
манфаатларига хизмат қилиш даражаси билан белгиланади. Чунки аҳоли давлатнинг
моҳияти ва имкониятларини кўпроқ қонунлар ёки расмий баёнотлар асосида эмас,
балки давлат хизматчилари фаолияти орқали ҳис этади. Давлат хизматчиси
томонидан кўрсатилган ҳар бир хизмат, қабул қилинган ҳар бир қарор ва мулоқот шакли
давлатнинг жамият олдидаги нуфузини шакллантиради.
Шу нуқтаи назардан, давлат хизмати фақат маъмурий бошқарув воситаси
эмас, давлатнинг стратегик ресурсидир. Малакали, ташаббускор ва замонавий
билимларга эга давлат хизматчилари мавжуд мамлакатларда ислоҳотлар тизимли
кечади, давлат институтлари самарадорлиги ортади ҳамда ижтимоий-сиёсий
барқарорлик мустаҳкамланади.
XXI асрда давлат хизмати институтини такомиллаштириш, очиқлиги,
профессионаллиги ва самарадорлигини оширишга ҳар қандай мамлакатнинг узоқ
муддатли ривожланиш стратегиясининг устувор йўналишларидан бири сифатида
қаралмоқда. Зеро, кучли давлат хизмати самарали давлат бошқаруви, барқарор
тараққиёт ва аҳоли фаровонлигининг энг муҳим кафолатларидан биридир.
Халқ ишончи улкан
масъулият
Ўзбекистонда сўнгги йилларда давлат бошқаруви фалсафасида туб сифат
ўзгаришлари юз берди. Давлат ва жамият муносабатларига бўлган ёндашув қайта
кўриб чиқилиб, бошқарувнинг анъанавий
“давлат — жамият — инсон” модели ўрнига инсон манфаатларини устувор
қўядиган “инсон — жамият — давлат” тамойили асосидаги янги парадигма шакллана
бошлади.
Илгари давлат асосий субъект сифатида қаралиб, фуқаролар кўпроқ давлат
сиёсати амалга ошириладиган объект сифатида тасаввур этилган бўлса, бугунги
кунда инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари, муносиб ҳаёт кечиришга интилиши
давлат сиёсатининг марказий мезонига айланди. Яъни давлатнинг мақсади фақат
бошқариш эмас, балки инсон учун қулай шарт-шароит яратиш, унинг салоҳиятини
рўёбга чиқариш ва жамият тараққиётига хизмат қиладиган самарали институтларни
шакллантиришдан иборат экани эътироф этилди.
Бундай янги ёндашув, аввало, давлат хизмати тизими олдига янги
талабларни қўйди. Чунки инсон қадрини улуғлашга қаратилган давлат сиёсати уни
амалга оширадиган давлат хизматчилари дунёқараши, касбий тайёргарлиги, ахлоқий
масъулияти ва хизмат маданияти билан бевосита боғлиқдир. Энди давлат хизматчиси
маъмурий ваколат эгаси эмас, балки фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини
таъминловчи, жамият ишончини оқловчи профессионал бошқарувчи сифатида намоён
бўлиши талаб этилмоқда.
Ўзбекистонда кадрлар сиёсати ва давлат фуқаролик хизмати тизимини
модернизациялаш давлат бошқаруви ислоҳотларининг муҳим йўналишларидан бирига
айланди. Давлат органларига замонавий билим ва кўникмаларга эга, стратегик
фикрлайдиган, ташаббускор, масъулиятли ҳамда халқ манфаатларига садоқат билан хизмат
қиладиган янги авлод кадрларини жалб этиш масаласи устувор вазифа сифатида
белгиланди.
Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек: “Бугун ҳаётнинг ўзи биздан
профессионал, тезкор ва самарали давлат хизмати тизимини шакллантириш, янгича
фикрлайдиган, ташаббускор, эл-юртга садоқатли кадрларга кенг йўл очиш бўйича
самарали тизим ишлаб чиқишни талаб этмоқда”.
Мазкур стратегик вазифалардан келиб чиқиб, давлат хизматида бошқарув
самарадорлигини ошириш, натижага йўналтирилган бошқарув тамойилларини жорий
этиш ва инсон ресурсларини ривожлантириш бўйича институционал ислоҳотлар амалга
оширилди. Хусусан, давлат органларида бошқарув сифатини янги босқичга олиб
чиқиш, ҳудудларда мавжуд имкониятларни аниқлаш ва улардан самарали фойдаланиш,
давлат ташкилотларида инсон капиталини бошқариш тизимини такомиллаштириш
мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузурида Бошқарув самарадорлиги
агентлиги ташкил этилди.
Агентлик зиммасига давлат органлари ва ташкилотларида ходимларни
бошқариш, инсон ресурсларини ривожлантириш ҳамда бошқарув самарадорлигини
ошириш соҳасида ягона давлат сиёсатини юритиш вазифаси юклатилди. Бу эса давлат
хизмати тизимида инсон омилининг стратегик аҳамияти ортиб бораётгани, замонавий
давлат бошқаруви эса, аввало, малакали ва профессионал кадрларга таянишини
англатади.
Шундай қилиб, давлат хизмати тизими трансформацияси фақат ташкилий ёки
маъмурий ислоҳот эмас, балки давлатнинг жамият олдидаги вазифалари ва
масъулиятига бўлган ёндашувнинг чуқур ўзгаришидир. Бу жараёнда давлат
хизматчиси янги давлатчилик моделида ислоҳотларнинг ижрочиси эмас, унинг фаол
яратувчиси ва ҳаракатлантирувчи кучига айланмоқда.
Тараққиётнинг
стратегик ресурси
Ҳар йили 23 июнь куни дунё ҳамжамияти БМТ томонидан белгиланган Давлат
хизмати кунини нишонлайди. Мазкур сана давлат хизмати институтининг жамият
тараққиётидаги ўрни ва аҳамиятини яна бир бор англаш, давлат бошқарувида
самарадорлик, очиқлик ва масъулият тамойилларини мустаҳкамлаш, шунингдек,
фуқаролар манфаатларига хизмат қилаётган давлат хизматчилари меҳнатини эътироф
этишга қаратилган.
Бугунги кунда ушбу сана нафақат давлат хизматчиларининг касбий
байрами, балки давлат ва жамият ўртасидаги муносабатларнинг асосий мезони —
халққа самарали хизмат қилиш тамойилини янада чуқур англаш учун муҳим
имкониятдир. Зеро, замонавий давлат бошқарувида давлат хизматининг ҳақиқий
қиймати инсон манфаатларини таъминлаш, фуқаролар ишончини мустаҳкамлаш ва
мамлакат тараққиётига қўшаётган амалий ҳиссаси билан белгиланади.
Янги Ўзбекистон шароитида давлат хизматига муносабат тубдан ўзгарди.
Унга энди фақат давлат қарорларини амалга оширувчи тизим эмас, балки мамлакатни
модернизациялаш, инсон қадрини таъминлаш, ижтимоий адолатни қарор топтириш ва
аҳоли фаровонлигини юксалтиришга хизмат қиладиган стратегик институт сифатида
қаралмоқда.
Бугунги глобал ўзгаришлар — рақамли трансформация, сунъий интеллект
технологиялари жадал ривожланиши, иқтисодий жараёнлар мураккаблашуви, иқлим
ўзгариши ва янги геосиёсий воқеликлар давлат бошқаруви олдига мутлақо янги
вазифаларни қўймоқда. Бундай шароитда давлат хизматчиси фақатгина белгиланган
вазифаларни бажарувчи ижрочи бўлиши ярамайди. У кенг стратегик тафаккурга эга,
муаммоларни олдиндан кўра оладиган, инновацион ёндашувларни қўллайдиган ва
жамият эҳтиёжларига тез мослаша оладиган профессионал бошқарувчи бўлиши талаб
этилмоқда.
Замонавий давлат хизматида асосий мезон фақат жараён эмас, натижа
ҳисобланади. Давлат хизматчисининг фаолияти аҳоли ҳаётида қандай ижобий
ўзгаришларни таъминлаётгани, фуқароларнинг муаммоларини қай даражада ҳал
этаётгани ва давлат сиёсати мақсадларига қанчалик самарали ҳисса қўшаётгани
билан баҳоланмоқда.
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда давлат бошқаруви тизимини тубдан ислоҳ
қилиш, уни очиқ, самарали ва инсон манфаатларига йўналтирилган тизимга
айлантириш бўйича кенг кўламли ишлар бажарилди. “Халқ давлат идораларига эмас,
давлат идоралари халққа хизмат қилиши керак” тамойили янги бошқарув
фалсафасининг асосий ғояларидан бирига айланди.
Ушбу тамойил давлат хизматининг мазмун-моҳиятини ўзгартирди: давлат
лавозими энди имтиёз ёки мақом эмас, катта масъулият ва жамият олдидаги хизмат
вазифаси сифатида талқин этилмоқда. Давлат хизматчисининг қадри халқ ишончини
қозона олиши, муаммоларга ечим топиши ва амалий натижалар ярата олиши билан
белгиланмоқда.
Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, бошқарув соҳасида аҳоли учун
самарали тизим яратмасдан туриб, ҳеч бир йўналишда кутилган натижага эришиб
бўлмайди. Чунки фуқаролар давлат фаолиятини қабул қилинган қарор ёки дастурлар
орқали эмас, балки ўз ҳаётида сезаётган реал ўзгаришлар орқали баҳолайди. Шу
боис, ҳар бир давлат хизматчиси ўз фаолиятининг асосий мезони сифатида инсон
манфаати, халқ розилиги ва аниқ натижани устувор вазифа сифатида белгилаши
зарур.
Янги давр давлат хизматчиси ислоҳотларнинг бевосита иштирокчиси,
давлат ва жамият ўртасидаги ишонч кўприги ҳамда мамлакат тараққиётини
таъминловчи стратегик ресурсдир.
Очиқ рақобат ва
адолат тамойиллари
Янги Ўзбекистонда давлат бошқаруви фалсафаси ўзгариши, аввало, давлат
хизмати тизимида чуқур институционал ислоҳотларни амалга ошириш заруратини
юзага келтирди. Чунки инсон манфаатларини устувор қўядиган, фуқароларга хизмат
қилишни бош мақсад деб белгилайдиган давлат модели, энг аввало, янги талабларга
жавоб бера оладиган профессионал давлат хизматчилари корпусини шакллантиришни
тақозо этади.
Шу нуқтаи назардан, давлат фуқаролик хизмати ҳуқуқий, институционал,
ташкилий ва сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилди. Давлат хизмати соҳасида
ягона ҳуқуқий асосларни шакллантириш, очиқлик ва адолат тамойилларини
таъминлаш, кадрларни танлашда меритократия, яъни билим, қобилият ва касбий
салоҳиятга асосланган ёндашувни жорий этиш бўйича тизимли чора-тадбирлар
кўрилди.
Жумладан, “Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида”ги қонуннинг қабул
қилиниши давлат хизматининг ҳуқуқий мақомини белгилаш, хизматчиларнинг ҳуқуқ ва
мажбуриятларини аниқлаш, фаолиятини баҳолаш ҳамда профессионал
ривожлантиришнинг замонавий механизмларини жорий этиш учун муҳим ҳуқуқий
пойдевор яратди. Шунингдек, янги таҳрирдаги Конституцияда фуқароларнинг давлат
хизматига киришда тенг ҳуқуққа эга экани мустаҳкамланиб, давлат хизматини ўташ
билан боғлиқ чекловлар фақат қонун асосида белгиланиши кафолатланди.
Бу ўзгаришлар давлат хизматига қабул қилишда аввалги маъмурий
ёндашувлардан воз кечиб, очиқ рақобат ва адолат тамойилларига асосланган янги
тизимни шакллантирди. Бугун давлат хизматига кириш мезони номзоднинг билим
даражаси, касбий тайёргарлиги, интеллектуал салоҳияти ва бошқарув қобилияти
билан белгиланмоқда.
Вакант лавозимларнинг ягона очиқ портали орқали ўтказилаётган
танловлар давлат хизмати эшикларини кенг жамоатчилик учун очди. Натижада
минглаб фуқаролар, айниқса, ёшлар, хотин-қизлар ва малакали мутахассислар ўз
имкониятини намоён этиш, давлат бошқаруви тизимида ўз ўрнини топиш имкониятига
эга бўлди. Бу эса давлат хизматини жамиятнинг салоҳиятли ва муносиб вакиллари
учун очиқ, рақобатбардош касбий майдонга айлантирмоқда.
Мисол учун, биргина 2026 йилнинг январь-май ойларида vacancy.gov.uz
платформаси орқали 8598 малакали ходим ишга қабул қилинди, шундан 2865 нафари
хотин-қиз, 5733 нафари эркак, 3456 нафарини ёшлар ташкил қилди. Танлов
ғолибларининг 283 нафари давлат фуқаролик хизматига биринчи марта ишга қабул
қилинган.
Замонавий давлат бошқаруви учун нафақат кадрларни танлаш, балки уларни
мақсадли ривожлантириш ҳам муҳим аҳамият касб этади. Шу мақсадда давлат хизматчилари
малакасини ошириш, миллий кадрлар захирасини шакллантириш, “Раҳбар аёллар
мактаби”, “Ҳокимликка тайёрлаш мактаби” каби лойиҳалар орқали янги авлод раҳбар
кадрларини тайёрлаш тизими йўлга қўйилди. Жумладан, давлат хизматчилари
малакасини ошириш, билим ва компетенцияларини ривожлантириш мақсадида агентлик
томонидан 2026 йилда турли соҳаларга оид жами 45 та анъанавий малака ошириш
курси, 9 та онлайн курс ва 6 та
стажировка ташкил этилди.
Аҳоли учун қулайлик –
бугуннинг асосий талаби
Давлат хизмати тизимидаги энг муҳим ўзгаришлардан бири бошқарув
фаолиятини натижа асосида баҳолаш тизими жорий этилиши бўлди. Илгари давлат
идоралари фаолияти кўпроқ бажарилган вазифа ва тайёрланган ҳисоботлар орқали
баҳоланган бўлса, бугунги ёндашувда асосий эътибор реал натижа, аҳоли учун
яратилган қулайлик ва хизматлар сифатига қаратилмоқда.
Бу тамойил “Сифатли давлат бошқаруви” дастури доирасида амалга
оширилган ишлар мисолида яққол намоён бўлди. Мазкур дастур доирасида республика
миқёсидаги давлат органлари фаолияти халқаро экспертлар ва маҳаллий
мутахассислар томонидан комплекс баҳоланди. Бунда бошқарув самарадорлиги,
рақамлаштириш даражаси, давлат хизматлари сифати, ресурслардан оқилона
фойдаланиш ва фуқаролар учун яратилган имкониятлар асосий мезон сифатида белгиланди.
Ушбу ёндашувнинг моҳияти шундаки, давлат органи ва мансабдор шахс
фаолияти унинг қанча қарор қабул қилгани ёки қанча йиғилиш ўтказгани билан
эмас, одамлар ҳаётида қандай ижобий ўзгаришларни таъминлагани билан баҳоланиши
керак.
Инсон капитали ва компетенциялар
Давлат хизмати самарадорлиги, аввало, унда фаолият юритаётган
кадрларнинг билим ва салоҳиятига боғлиқ. Шу сабабли давлат хизматчиларини
ўқитиш, малакасини ошириш ва профессионал ривожланишини таъминлаш давлат
сиёсати даражасига кўтарилди.
Сўнгги йилларда давлат хизматчиларининг касбий салоҳиятини ошириш
мақсадида юзлаб малака ошириш курслари, амалий семинарлар, экспресс-тренинглар
ва хорижий стажировкалар ташкил этилди. Бу жараён давлат хизматчиларини янги
билимлар, замонавий бошқарув усуллари ва халқаро тажрибалар билан таъминлашга
хизмат қилмоқда.
Давлат хизматчилари компетенцияларини объектив баҳолаш мақсадида
Раҳбар кадрларни баҳолаш маркази ташкил этилди. Унинг асосий вазифаси давлат хизматчиларининг билим, кўникма ва
бошқарув қобилиятларини замонавий баҳолаш усуллари асосида аниқлаш, ривожланиш
эҳтиёжларини белгилаш ва шахсий касбий ўсиш траекторияларини шакллантиришдан
иборат.
Бугунги кун ҳолатига 1143 номзод баҳолаш жараёнларидан ўтказилган
ҳамда 744 нафарининг портфолиолари тайёрланиб, компетенцияларини ривожлантириш
режалари ишлаб чиқилди.
Халқаро амалиётда кенг қўлланиладиган ассессмент тизими давлат
хизматида кадрларни танлаш ва ривожлантиришнинг муҳим воситаларидан биридир.
Ушбу усул орқали ходимнинг кучли жиҳатлари, ривожланиш нуқталари ва муайян
лавозимга мослиги объектив мезонлар асосида баҳоланади. Натижада кадрлар билан
ишлашда субъектив ёндашувлар камайиб, профессионаллик ва адолат тамойиллари
кучаяди.
Бугун давлат хизмати тизимида компетенциялар модели асосида кадрларни
баҳолаш, уларнинг портфолиосини шакллантириш ва индивидуал ривожланиш
режаларини ишлаб чиқиш амалиёти жорий этилмоқда. Бу эса давлат хизматини
тасодифий эмас, аниқ мезон ва стратегик режалаштириш асосида ривожлантириш
имконини бермоқда.
KPI — баҳолашда самарадорликни
таъминлайди
Замонавий давлат бошқарувида энг муҳим ёндашувлардан бири ходимлар
фаолиятини энг муҳим самарадорлик кўрсаткичлари (KPI — Key Performance
Indicators) асосида баҳолашдир.
KPI тизими давлат хизматчиси фаолиятини “қанча иш қилинди?” деган
саволдан “қандай натижага эришилди?” деган ёндашувга ўтказади. Бу механизм
орқали ҳар бир ходимнинг ташкилот мақсадларига қўшаётган ҳиссаси аниқланади,
масъулият ва шахсий жавобгарлик кучаяди.
Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йилида устувор
йўналишлар бўйича ислоҳотлар дастури ҳамда “Ўзбекистон — 2030” стратегиясини
амалга оширишга оид давлат дастурида ҳам давлат органлари фаолиятида
натижадорликни таъминлаш мақсадида аниқ кўрсаткичлар асосида баҳолаш тизими
жорий этилиши белгиланди.
Шу асосда давлат хизматчилари фаолиятини электрон баҳолаш имконини
берувчи samaradorlik.uz платформаси ишга туширилди. Ушбу тизим давлат хизматида
шаффофликни ошириш, натижаларни рақамли асосда баҳолаш ва бошқарув қарорларини
аниқ маълумотларга таянган ҳолда қабул қилиш имконини бермоқда.
Бугунги кунда давлат хизматчиси фаолиятининг ҳақиқий мезони халққа
қанчалик фойда келтираётгани, фуқаролар ҳаётида қандай ижобий ўзгаришлар
яратаётганидадир.
2026 йилнинг биринчи чораги якунларига кўра, 111 та республика ижро
органи ва хўжалик бирлашмасидаги 410 раҳбар ва уларнинг ўринбосарлари 3 мингга
яқин самарадорлик кўрсаткичи асосида, шунингдек, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият
органларидан ҳудуд даражасида 102 нафар ҳамда туман (шаҳар) даражасида 1140
нафар ҳоким ўринбосари фаолияти 12 мингдан ортиқ самарадорлик кўрсаткичи
асосида онлайн платформа орқали баҳоланди.
Давлат хизмати тизимида шаклланаётган янги ёндашувнинг асосий мазмуни
профессионализм, меритократия, натижадорлик ва халққа хизмат қилиш
тамойилларига таянган замонавий давлат хизматини барпо этишдан иборат.
Албатта, ислоҳотларга қарамай, давлат хизмати тизими олдида ҳали муҳим
вазифалар мавжуд. Жумладан, бюрократик тўсиқларни янада қисқартириш,
коррупциянинг олдини олиш, ҳудудларда малакали кадрлар захирасини кенгайтириш,
давлат хизмати жозибадорлигини ошириш ва бошқарувга янги технологияларни чуқур
жорий этиш долзарб масалалар бўлиб қолмоқда.
Айнан шу вазифаларни ҳал этиш мақсадида давлат фуқаролик хизматини
узоқ муддатли ривожлантиришга қаратилган Давлат фуқаролик хизматини 2030
йилгача ривожлантириш стратегияси қабул қилинди. Мазкур стратегия давлат
хизматини янада профессионал, очиқ ва самарали тизимга айлантиришнинг узоқ
муддатли йўналишларини белгилаб беради.
Ҳозирги давр давлат хизматчиларидан муттасил ўқиш ва ўз устида ишлашни
талаб қилмоқда. Сунъий интеллект, катта маълумотлар таҳлили, рақамли бошқарув,
лойиҳавий менежмент ва стратегик режалаштириш каби кўникмалар энди давлат
бошқарувининг ажралмас қисмига айланмоқда.
Шу нуқтаи назардан, давлат хизматчиси доимий ривожланиш йўлини танлаши
лозим. Чунки замон ўзгармоқда, жамият эҳтиёжлари янгиланмоқда, фуқароларнинг
давлатдан кутаётган талаби ортиб бормоқда.
Шу маънода, бугунги давлат хизматчиси:
— халқ билан очиқ мулоқот қила оладиган;
— рақамли технологиялардан самарали фойдаланадиган;
— тезкор ва адолатли қарор қабул қиладиган;
— коррупцияга мутлақо муросасиз бўлган;
— натижа учун шахсан жавоб берадиган шахс бўлиши шарт.
Чунки давлат хизмати имтиёз эмас, нафақат бугунги кун, балки
давлатнинг келажаги учун ҳам юксак масъулиятдир.
Бугунги кунда давлат хизмати мамлакат тараққиётини белгилаб берувчи
муҳим стратегик институт сифатида намоён бўлмоқда. Сабаби, давлат сиёсати ва
ислоҳотларнинг ҳақиқий натижаси, аввало, уларни ҳаётга татбиқ этаётган давлат
хизматчиларининг билими, салоҳияти, масъулияти ва фидойилигига боғлиқ.
Янги Ўзбекистондаги давлат бошқаруви ислоҳотларининг бош мақсади
халққа хизмат қиладиган, очиқ, самарали ва профессионал давлат хизматини
шакллантиришдан иборат. Бу жараёнда давлат хизматчисининг роли ҳам тубдан
ўзгармоқда: у энди фақат маъмурий вазифаларни бажарувчи ходим эмас, балки инсон
қадрини таъминлаш, фуқароларнинг ишончини мустаҳкамлаш ва ислоҳотларнинг амалий
натижасини таъминлашга масъул бўлган муҳим ижтимоий институт вакилига айланмоқда.
Шуни англаш зарурки, давлат хизматининг асосий мезони аҳолига яқинлик,
инсон манфаатларига садоқат ва аниқ натижадир. Давлат идоралари фаолиятида
“жараён учун эмас, натижа учун” ишлаш тамойили қарор топиши бошқарув
самарадорлигини ошириш, бюрократик ёндашувларни камайтириш ва давлатга ишончни
мустаҳкамлашнинг муҳим омили ҳисобланади.
Келгусида ҳам давлат хизмати тизимини такомиллаштириш, уни замонавий
билим ва кўникмаларга эга, инновацион фикрлайдиган, ҳалол ва ташаббускор
кадрлар билан бойитиш мамлакат тараққиётининг устувор йўналишларидан бири бўлиб
қолади. Зеро, кучли давлат хизмати кучли бошқарув, барқарор тараққиёт ва халқ
фаровонлигининг мустаҳкам кафолатидир.
Севара ЗОКИРОВА,
юридик фанлар бўйича
фалсафа доктори
