Инсоният ўз орзу-умидлари, қувончу ташвишлари, ҳаёт фалсафаси ва эзгуликка бўлган ишончини асрлар давомида халқ оғзаки ижоди намуналарида акс эттириб келган. Шу боис, достонларнинг сеҳрли сатрларида, аллаларнинг майин оҳангида бутун бир миллатнинг юраги уриб туради.

Шиддатли ўзгаришлар ва глобаллашув даврида миллий қадриятларни асраб-авайлаш ҳамда инсонни инсон қилиб турувчи асл фазилатларни сақлаб қолишда фольклорнинг ўрни беқиёс. Зеро, ўз илдизидан озиқланмаган дарахт кўкармаганидек, тарихий хотираси ва миллий меросидан узилган халқнинг ҳам пойдевори мустаҳкам бўлмайди. Бугунги кунда ушбу бой меросни нафақат сақлаб қолиш, балки унинг замиридаги ҳикматларни замонавий ҳаётимизга уйғунлаштириш ҳар қачонгидан-да долзарб.

Биз айни шу мавзуларда — миллий меросимизнинг ҳаётимиздаги ўрни, унинг замонавий талқини, келажак авлод тарбиясидаги аҳамияти ҳамда ўзбек фольклоршунослиги олдида турган муҳим вазифалар хусусида таниқли фольклоршунос олим, профессор Шомирза ТУРДИМОВ билан суҳбатлашдик.

— Мамлакатимизда маданият ва санъатни ривожлантириш давлат сиёсати даражасига кўтарилган бугунги кунда фольклоршунослик соҳаси олдида ҳам муҳим вазифалар бор. Биламиз, бу борада салмоқли лойиҳалар амалга оширилмоқда. Аввало, шулар ҳақида гаплашсак.

— Фольклор йўналиши фақат ўтмишга тегишли мерос эмас, у бугунги жамиятни маънавий жиҳатдан мустаҳкамлайдиган, келажакка йўл кўрсатадиган муҳим манба ҳамдир. Уни ўрганиш, асраш ва замонавий шаклларда тарғиб қилиш эса нафақат олимлар, шу билан бирга, бутун жамият олдида турган муҳим вазифа ҳисобланади. Зеро, миллат ўз илдизларини унутмасагина унинг келажаги мустаҳкам бўлади.

Мазкур йўналишда қабул қилинган қатор фармон ва қарорлар соҳани тизимли равишда ривожлантиришга хизмат қилмоқда.

Президентимизнинг 2018 йил 28 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикасида миллий маданиятни янада ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарорида фольклор меросини асраш, ўрганиш ва тарғиб қилиш устувор вазифалардан бири сифатида белгиланди.

Шу асосда ҳудудларда маданият марказларининг фаолияти кенгайтирилиб, бахшичилик, достончилик ва халқ ижрочилиги анъаналарини қўллаб-қувватлаш бўйича аниқ дастурлар амалга оширилди. Халқ оғзаки ижоди намуналарини ҳудудма-ҳудуд юриб, экспедициялар орқали аниқ ва мукаммал ҳолда ёзиб олиш, йиғилган достон, эртак, қўшиқ ва мақолларни замонавий илмий талаблар асосида тўпламлар ҳолида нашр қилиш, уларнинг тарихий тараққиёти, ­поэтикаси ҳамда ғоявий-бадиий хусусиятларини чуқур ўрганиш асосий вазифалар қилиб белгиланди. Анъанавий фольклорнинг унутилиб бораётган кўҳна унсурлари ва нодир ижро йўлларини қайта тиклаш, шунинг­дек, оғзаки ижод архивини электрон базага ўтказиш орқали келажак авлод ва тадқиқотчилар учун қулай шароит яратиш шулар жумласидан.

Амалий натижаларга назар ташласак, сўнгги йилларда илмий-фольклор экспедициялари орқали кўплаб халқ оғзаки ижоди намуналари йиғилди. Қорақалпоғистон Республикаси, Сурхондарё, Қашқадарё ва Хоразм вилоятлари ҳудудларида ўтказилган тадқиқотлар натижасида ўнлаб янги достонлар, қўшиқлар ва ривоятлар китоб, аудио ва видео шаклларда нашр этилди.

Уларни халқаро миқёсда тарғиб этиш борасида ҳам аниқ қадамлар ташланди. Жумладан, 2019 йилда Термиз шаҳрида ўтказилган Халқаро бахшичилик санъати фес­тивалида 70 дан ортиқ мамлакат вакиллари иштирок этди. Шу фестиваль орқали ўзбек бахшичилик санъати жаҳон ҳамжамиятига кенг намойиш қилиниб, унинг нуфузи янада ошди. Бу эса миллий меросимизни сақлаш ва келажак авлодга етказишда мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилмоқда. Зеро, миллат ўз илдизларини унутмаса, унинг келажаги ҳам мустаҳкам бўлади.

— Бахши-шоир Эргаш Жуманбулбул авлоди вакили сифатида илмий фаолиятингизда “Гўрўғли” туркумидаги достонлар алоҳида ўрин тутади. Ушбу асардаги образлар ва сюжетлар бугунги инсон тафаккури ҳамда маънавий дунёсига қандай таъсир кўрсатиши мумкин?

— Бахшилар юртида туғилганман. Отам Эргаш Жуманбулбулнинг невараси бўлган. Менинг фольклоршунос бўлишим, шу йўлда ўқиб-ўрганишим ва илмий изланишлар олиб боришим табиий ҳол эди. Фольклор ҳар бир одамнинг қонида бор ва ҳар қандай тилнинг ибтидосида улкан билимларга дахлдор тушунчалар мавжуд. Шундай экан, фольклор бизга ўзимизни, ўзлигимизни англашга ёрдам бериши билан ҳам бениҳоя қимматли.

Бу борада фахрланишга ҳақли халқмиз, чунки биз “Алпомиш” ва “Гўрўғли” каби мумтоз эпосларнинг меросхўримиз. Устоз Ҳоди Зарифнинг “Ҳақиқатим халқ ичида”, деган иқрори бежиз эмас. Аслида, салтанат тузувчи ва уни юритувчи Гўрўғлидек алп­лар бағрикенглик сиёсатини олиб борган толерант шахслардир. Улар ўзлари мансуб бўлган “локомотив” миллат атрофига кўп­лаб эл-элатларни бирлаштириб, уларнинг бирдек камол топиши учун шарт-шароит яратган. Гўрўғлининг буюклиги ва суюклиги шундаки, у кечиримли бўлган. Бу инсон ички оламининг нақадар гўзаллигидан ва юксак маънавиятидан дарак беради. “Алпомиш” ва “Гўрўғли” асарлари кишиларга ҳаётда эзгулик, фазилат ва ҳикмат қидириб яшаш энг олий саодат эканини, бироқ бу саодат ҳаммага ҳам насиб этавермаслигини англатади.

Аслида, эзгулик, яхшилик фазилати қумдаги олтин заррасига ўхшайди. Заррани қумдан ажратиб олиш учун қанчалар заҳмат чекиш керак. “Бу қум-ку” деб қўл силтаб кетишдан осони йўқ. Комиллик йўлидаги одам гўёки олтин ажратувчидир. Ушбу достонлардаги образлар ва сюжетлар Ватан тақдири, шаъни ва шавкати билан нафас олувчи эр ўғлонлар борлигини, улар бор экан, бу салтанат ҳеч қачон завол топмаслигини англатади.

Асар қаҳрамони Гўрўғли ана шундай эр ўғлон эди. Унинг ўйи, сўзи ва амали бир-­бири билан боғлиқ бўлган. Ўйлаганинг ҳаё­тингга, айтганинг ва қилган амалинг эса тақдирингга айланади. Эпос — халқнинг бадиий тақдирномаси. Эпоснинг сабоғи жуда кўп. Уни ўқиб, уқиб, ўтмиш, бугун ва келажакнинг моҳиятини тушуниб борасиз.

“Гўрўғли” ва “Алпомиш” туркумидаги достонлар халқ ҳаёти ва турмушини, унинг орзу-умидлари ҳамда юксак мақсадларини, маънавий-эстетик оламини кенг миқёсда бадиий акс эттирувчи асар сифатида бебаҳо мерос саналади. Уни мутолаа қилган сари инсоннинг тафаккури теранлашиб, маънавий олами тозариб бораверади.

— Бугун рақамли платформалар фольклорни кенг аудиторияга етказишда муҳим воситага айланмоқда. Сизнинг бу борадаги қарашларингиз қандай? Ўзбек фольклорини халқаро миқёсда тарғиб қилиш учун қайси йўналишларга устувор аҳамият бериш зарур деб ўйлайсиз?

— Тўғри, бугунги кунда ҳамма нарса компьютерлаштириляпти, рақамлаштирил­япти. Лекин бу жараён фақат компьютернинг вазифаси бўлиб қолиши керак эмас. Чунки компьютер ҳам барибир сунъий интеллект. Фольклор инсоннинг камолотига хизмат қилади, шу боис, унинг асосида инсон қалби туриши керак. Ҳазрат Румийнинг “Кўнгилдан кўнгилга дарча бор” деган ҳикматли сўзи бежиз айтилмаган. Чиндан ҳам кўнгилдан кўнгилга йўл бекордан бекор очилмайди. Фольклорнинг муҳим жиҳати шуки, у бутун адабиётнинг, санъатнинг тили бўлган инсон кўнглидир. Яъни бу ерда бевосита кўнгил ҳақида гап кетяпти.

Масалан, эртаклар ва ҳар қандай мифологик асарларни олиб қарайдиган бўлсак, барчасининг асосида кўнгил туради. Чунки сўзнинг қадри шундаки, у шунчаки фикрни етказадиган восита эмас, аввало, одамнинг кўнглини ифода этадиган восита бўлиши керак. Айнан шу ерда фольклорнинг ўрни жуда муҳим.

Ўзбек фольклорини халқаро миқёсда тарғиб қилишда рақамли технологиялардан фойдаланиш, академик таржималар ва халқаро фестивалларни ташкил этишга устувор аҳамият бериш зарур. Бу жараёнда замонавий медиа имкониятлари ва илмий ҳамкорлик ҳал қилувчи роль ўйнайди.

Рақамлаштириш жараёнлари эса соҳанинг янги босқичга кўтарилишига хизмат қилсин. Бугунги кунда илмий муассасалар ва архивларда сақланаётган қўлёзма, аудио ва видеоматериаллар босқичма-босқич электрон форматга ўтказилиб, маълумотлар базалари яратилмоқда. Бунинг натижасида минглаб манбалар тадқиқотчилар ва кенг жамоатчилик учун очиқ бўлиб бормоқда.

— Фольклорни замонавий платформалар форматига солиб тақдим этиш асарнинг мазмун-моҳияти ва бадиий қимматига таъсир қилмайдими?

— Фольклорнинг фольклорлиги шундаки, у фақат бир замон билан боғланиб қолмаган. Масалан, “Алпомиш” ёки “Гўрўғли”ни олайлик. Уларда куйланган ҳолатлар ўтган асрларга тааллуқли бўлиши мумкин. Лекин асрдан асрга, одамдан одамга ўтадиган бир руҳ бор. Инсонни инсон қилиб турадиган фазилатларнинг барчаси ўша моҳиятда мужассам. Яна бир муҳим жиҳати шундаки, унда одамнинг одамийлиги куйланади ва у айнан шуниси билан ажралиб туради, шуниси билан аҳамиятли. Шунинг учун ҳам фольклор ҳеч қачон қаримайди, эскирмайди, йўқолмайди. Унинг қонун-қоидалари ўзгармайди, ўлчамлари эса билимга боғланади. Асарларнинг айни моҳияти ҳам шунда.

Агар замонавий платформалар фольк­лорнинг айнан ўзини ўзлаштириб олса ва у ўша ўзанда оқса, ҳеч қачон адашмайди. Аммо “уни янгилайман, ўзгартириш киритаман”, деса, албатта, бу соҳанинг асл моҳияти ўзгариб кетади. Шунинг учун ҳам замонавий платформалар фольклорнинг моҳиятига, илдизига, аслига ўзгартириш киритмаслиги ва унга тегмаслиги керак.

— Бугунги кунда бахшичилик соҳасида кузатилаётган ўзгаришлар ҳақида нима дея оласиз? Анъана ва замонавийлик ўртасидаги мувозанатни сақлашнинг қандай самарали йўллари бор?

— Ўзбек миллий бахшичилик ва дос­тончилик санъатининг ноёб намуналарини асраш, ривожлантириш, тарғиб қилиш, ёшлар қалбида ушбу санъат турига нисбатан ҳурмат ва эътибор туйғуларини кучайтириш, халқлар ўртасидаги дўстлик ва биродарлик ришталарини мустаҳкамлаш, маданий-маънавий муносабатлар доирасини халқаро миқёсда янада кенгайтириш мақсадида 2019 йилдан буён Халқаро бахшичилик санъати фестивали ўтказилиб келинмоқда.

Фестиваль илк маротаба 2019 йилда Сурхондарё вилоятида, 2021 йилда Қорақалпоғистон Республикасида, 2023 йилда Сирдарё вилоятида, 2025 йилда эса Хоразмнинг Хива шаҳрида ўтказилди. Давлатимиз раҳбарининг 2019 йил 14 майдаги “Бахшичилик санъатини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори бу борада муҳим ҳужжат бўлди. Ушбу ноёб санъат турини асраб-авайлаш ва ривожлантириш бўйича юртимизда муайян ишлар амалга оширилмоқда.

Бу борада “Алпомиш” достонининг минг йиллиги кенг нишонланганини, Самарқанд шаҳрида атоқли бахшиларимиз хотирасига бағишланган ёдгорлик мажмуалари бунёд этилганини, давлатимиз томонидан “Ўзбекистон Республикаси халқ бахшиси” фахрий унвони таъсис қилинганини алоҳида қайд этиб ўтиш лозим.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда бахшичилик соҳасига берилаётган эътибор туфайли бу санъат тури янада юксалди. Бахшичилик бўйича турли фестиваль ва танловлар ташкил қилинди ва уларда ёш йигитлар, ҳаттоки қизлар ҳам дўмбира чертиб, достон ва термаларни баралла куйламоқда. Албатта, мамлакатимизда миллийликни теран англаш ва ёшларда миллий қадриятлар билан фахрланиш туйғуларини мустаҳкамлаш ғоясининг илгари сурилаётгани таҳсинга сазовор.

Айтиш мумкинки, бу янгиланишларнинг яхши томонлари билан бирга айни пайтда соҳага бошқача кўз билан қарайдиган одамлар ҳам пайдо бўлиб қолди. Бахшичилик халқ санъати бўлса-да, у асло жўн эмас. Содда бўлиши мумкин, лекин ҳеч қачон жўн бўлмайди. Бугун баъзи бир бахшиларнинг яратаётган термаларини ёзма равишда ўқиб кўрсангиз, уларнинг аксарият қисми бадиий жиҳатдан жуда бўш эканини кўришингиз мумкин.

Бахшичилик бу — қуруқ сўзларни қофия қилиб, дўмбира чертиб куйлаш эмас. Шу жиҳатга жиддий эътибор қаратиш зарур. Ундай ижрочилар бахшилик санъатининг даражасини пасайтириб қўймоқда. Тўғри, “сен фалон нарсани яратма”, “пистон нарсани яратма” ёки “сен бундай яратяпсан”, деб уларни таъқиб қилиш керак эмас. Лекин бу санъатнинг асл қадри ва қимматини билиб муносабатда бўлиш шартлигини унутмаслик лозим. Шунинг учун мен бу санъат турини суиистеъмол қилишларига қаршиман. Чунки ўзим шу соҳанинг неча йиллик фидойиси ва изланувчисиман.

— Халқаро майдонда ўзбек фольк­лорини кенг тарғиб қилиш учун қайси йўналишларга кўпроқ эътибор қаратиш лозим деб ўйлайсиз?

— Ўзбек фольклорини халқаро миқёсда тарғиб қилиш учун рақамли технологиялардан фойдаланиш, академик таржималарни кўпайтириш, халқаро фестиваль ва медиа лойиҳаларни янада ривожлантиришга аҳамият бериш айни муддао. Бунда замонавий ёндашув ва миллий анъаналарнинг уйғунлашиши муҳим роль ўйнайди. Видео ва анимациялар яратиш орқали достон ва эртакларни чет тилларда тақдим этиш, интернет ҳамда ижтимоий тармоқларда махсус контентлар тарқатиш керак.

Шунингдек, виртуал музейлар, интер­актив порталларни ташкил этиш, халқ оғзаки ижоди намуналарини юқори савияда бошқа тилларга таржима қилиш ҳамда илмий изоҳлар ва луғатлар билан чет эллик тадқиқотчилар учун китоблар чоп этиш зарур. Халқаро миқёсда кенг тарғиб қилиш мақсадида “Ўзбек халқ ижоди ёдгорликлари”нинг 100 жилдлик китоби нашри йўлга қўйилди. Ҳозирга қадар унинг олтмиш жилдини нашрдан чиқардик ва бу ишлар тизимли равишда давом этмоқда.

Худо хоҳласа, 2030 йилгача юз жилдлик китобларни нашр этиш якунига етади. Бу шуни англатадики, бизнинг фольклоримизда сақланаётган ўзбек халқ ижоди, халқ достонлари, эртаклари, қўшиқлари, афсона-ривоятлари  асосий бойлик сифатида чоп этилади ва назмнинг энг мумтоз намуналари халққа етказилади. Аслида, бу режа ўзбек фольк­лоршунослиги асосчиларидан Ҳоди Зарифнинг, шунингдек, академиклар Азиз Қаюмов, Тўра Мирзаев каби бутун фольклоршуносларимизнинг орзуси эди. Бунгача 37 томлик “Ўзбек халқ ижоди” сараланган намуналари чоп этилганди, лекин ушбу 100 жилдлик тўп­лам халқимизнинг бой хазинасини бутун жаҳонга танитиш лойиҳаси ҳисобланади.

Тасаввур қилинг, ҳар бири қирқ-эллик босма табоқдан иборат бўлган жилдлар тизилиб турибди. Улар фақат кўрар кўзни қув­натиши эмас, балки дунёдаги ҳар бир ўқувчининг севимли китобига айланиши керак. Биз бу томликларни нафақат Ўзбекистонда, балки бутун дунёда машҳур қилишимиз лозим. Бунинг учун уларни турли тилларга таржима қилиш, тарғиб этиш ва ўқувчиларга етказиб бериш керак.

Агар тарғибот ва ташвиқот ишларини самарали олиб бормасак, уларни ўзимиздан бошқа ҳеч ким билмайди. Бу фақат китоб­ларни таржима қилишдангина иборат эмас. Уларни қайтадан, янги кўринишдаги фильмлар сифатида ҳам ишлаш керак. Бу эса бизнинг фольклоримизда сақланаётган ўзбек халқ ижоди, халқ достонлари, эртаклари, қўшиқлари, афсона ва ривоятларимизнинг асосий бойлик сифатида чоп этилишини ҳамда назмимизнинг энг мумтоз намуналари халққа етказилишини билдиради.

— Шу ўринда соҳада эътибор талаб қиладиган жиҳатлар ҳақида ҳам тўхталиб ўтсангиз?

— Биласизми, аслида, ютуғимиз ҳам, камчилигимиз ҳам ўзимизники. Ютуқларимиздан хурсанд бўлсак, камчиликларимиздан афсус чекамиз. Фольклор соҳасида ҳам илмий тадқиқотларни тизимли олиб бориш, асарларни тўплаш, нашр этиш ва тарғиб қилишда айрим муаммо ва камчиликлар сақланиб қолмоқда. Хусусан, малакали мутахассисларнинг етишмаслиги, замонавий архив базаларининг тўлиқ эмаслиги соҳа ривожига бирмунча тўсқинлик қилмоқда.

Баъзан нодир достон ва халқ қўшиқларини китоб ҳолида чиқариш ишлари секин бормоқда, фольклоршунос олимлар ва ёш кадрлар етарли эмас. Қўлёзмалар ва аудио архивларни ягона электрон базага ўтказиш ишлари ҳам тўлиқ якунланмаган.

Шу ўринда мутахассис сифатида газета саҳифалари орқали яна бир гапни айтишни жоиз деб билдим: ёшлар орасида халқ оғзаки ижодини кенг тарғиб қилиш дастурларини янада кучайтириш лозим. Чунки келажак авлоднинг ўзлигини бутун оламга намоён этишида унга қувват берувчи асосий манбалардан бири — халқ ижоди ва фольклорнинг кучидир. Фольклор халққа нафақат маънавий қувват беради, балки унинг жисмонан қайта тикланишига ҳам асос бўлувчи омиллардан бири сифатида хизмат қилади.

Инсон имкониятида яратувчанлик кучи пинҳон туради, бу захирани халқнинг алласидаги оҳанг, эртагу достонларидаги билим, ўйину рақсларидаги ҳаракат уйғотади. Халқ ҳеч қачон тошдек қотиб қолмайди. Оққан дарё яна ўзанини янгилаб, қайта оқаверади. Фольклор айнан шу кучни ҳаракатга келтирувчи манба ҳисобланади. Ҳар бир киши ўзлигини англаши, қадриятларини қадрлаши учун ҳам фольклор жанрлари ҳақида тушунча ва билимга эга бўлиши шарт деб ўйлайман.

— Самимий суҳбат учун ташаккур!

 

“Янги Ўзбекистон” мухбири

Гуличеҳра ДУРДИЕВА суҳбатлашди.