Кеча ва бугун
1991 йил, кузнинг илк кунлари.
Мустақиллик биз учун мутлақо янги ва ҳали тўлиқ англаб улгурилмаган, кутилмаган воқеа эди. Мен энди 17 ёшга тўлган талабаман. Барчамизни бир хил саволлар ўйлантирарди:
Энди нима бўлади?
Мамлакат ўзини ҳимоя қила оладими?
Халқни нон ва зарур маҳсулотлар билан таъминлай оламизми?
Турмушимиз қандай кечади?
Тирикчилик нима бўлади?
Ташқи иқтисодий алоқалар энди шаклланаётган эди. Ўшанда биз Сингапур, Япония, Малайзия, Жанубий Корея, Туркия каби давлатларга ҳавас билан қарардик. Савол қийнарди: Улар қисқа муддатда қандай тараққий этди? Нега уларда маркетлар тўла, йўллар равон, мактаб ва университетлар замонавий қиёфада? Чунки биз сафарларда бу манзараларни кўрардик. Ўзимизда эса дўкон пештахталарининг аксарияти бўм-бўш эди. Катта завод ва фабрикалар, колхоз ва совхозлар инқирозга юз тутганди. Ўшанда ўзимга кўп савол берганман: йиллар ўтиб, Ўзбекистон қандай мамлакат бўлади? Бугун ортда қолган йилларга назар ташласак, мамлакатимиз мураккаб, бироқ муҳим ва салмоқли тараққиёт йўлини босиб ўтганига гувоҳ бўламиз.
Мустақилликнинг дастлабки йиллари, аввало, хавфсизликни таъминлаш ва барқарорликни сақлаш билан боғлиқ эди. Бу давр осон кечмади. Биз ўша даврдаги ҳадик ва қўрқув боис, кўплаб муаммоларга ўралашиб қолдик. Бу эса қатъий қарор қабул қилишга имкон бермади. Сиёсатда турғунлик тушунчаси бор, лекин эркин инсон табиати ботқоқни хушламайди. Унга парвоз керак, кенглик керак!
Эврилишлар қандай бошланди?
Мамлакат бир вақтнинг ўзида кўплаб ички ва ташқи муаммоларни ҳал қилиши, янги давлат институтларини шакллантириши ва иқтисодий муносабатларни йўлга қўйиши керак эди. Бугун эса вазият бутунлай бошқача. Хўш, бунга қандай йўл билан эришилди? 2016 йил янги Ўзбекистоннинг бошланиш даври бўлди. Шу йили 4 декабрь куни Президентлик сайлови бўлиб ўтди. Унда 88,61 фоиз овоз билан Шавкат Мирзиёев ўта ишончли ғалабани қўлга киритди. Шу кундан давлатимиз янги тарихида мутлақо янги давр бошланди.
Бугунги дунё бамисоли бепоён океан. Шиддатли бўрон ва тўфонларга тўла, таҳдидлар кўп. Бироқ у ерда ҳаёт қайнаяпти. Ҳамма ҳаракатда. Ўзбекистон мана шу тўфонга қўрқмай кириб келди. Мамлакат иқтисодиёти сезиларли даражада ўсиб, салоҳияти эса тобора оша бошлади. Инсон қадрини улуғлаш, тадбиркорликни ривожлантириш ислоҳотларнинг бош тамойили қилиб белгиланди.
Ўзбекистонда йирик ишлаб чиқариш корхоналарини ташкил этиш, халқаро бозорларга чиқиш ва хорижий компаниялар ҳамда инвесторлар билан рақобатлаша оладиган янги тадбиркорлар қатлами шаклланиши бошланди. Бундан ўн йил аввал Ўзбекистонда ҳар бир тадбиркор бизнесини ривожлантиришдан кўра, уни сақлаб қолиш, йўқотмаслик ҳақида кўпроқ ўйларди. Мақсадсиз ва сон-саноқсиз текширувлар, ортиқча аралашувлар ва турли босимлар ташаббусни бўғарди. Бизнесни кенгайтириш имконият эмас, балки хавфдек туюларди. Шу боис, одамлар кўзга ташланмасликка интиларди. ПАНАДАГИ БИЗНЕС, ПАНАДАГИ ИҚТИСОДИЁТ, ПАНАДАГИ ОДАМЛАР — ўша даврнинг оғриқли манзараси эди. Яқинда, 18 август куни Президентимизнинг Хоразмда тадбиркорлар билан навбатдаги очиқ мулоқотида “Аkfa” компанияси асосчиси Жаҳонгир Ортиқхўжаев ҳам ўша йилларни эслаб, ўз компаниясига бўлган босимларни, “маска шоу”ларни, ўз бизнесини ривожлантиришдан кўра, қандай қилиб уни сақлаб қолиш ҳақида тунлари бедор бўлганини ёдга олди. Дарҳақиқат, ўша даврда одамлар ривожланиш ҳақида эмас, фақат омон қолиш ҳақида ўйларди. Солиқчиларнинг асоссиз босими ва ноҳақ талаблари эса тадбиркорлар учун доимий таҳдидга айланган эди. Ҳар бир кичик дўкон, дорихона ёки йирик бизнеснинг солиқ идорасида ўз “криша”си бўлиши шарт эди. Бу “криша”лар ҳар ой 100 доллардан бир неча минг долларгача ўлпон йиғарди. Дорихона бизнеси билан шуғулланган ўз укам Олимхон мисолида бунга гувоҳ бўлганман. “Нега доим солиқчиларга пора берасан?” деб сўраганимда, у: “Ака, агар бермасам, эртага текширув келиб, дорихонамни ёпиб кетади”, дея атрофга олазарак қараб, қўрқув билан гапирарди.
Устоз ёзувчи Шукрулло таъкидлаганидек: “Қўрққан одам ҳар куни ўлади”. Қўрқув шу қадар кучли эдики, ҳалол тадбиркор ҳам ўзини гўё жиноятчидек ҳис қиларди. Бугун вазият бошқача. Тадбиркор муаммосини яширмайди. Уни очиқ айтади. Ечим талаб қилади. Бунинг ўзи ишонч муҳити шаклланаётганидан далолат беради. Хусусан, обрўли тадбиркор Зафар Ҳошимовнинг давлатимиз раҳбари билан очиқ мулоқотда тижорат ижараси масаласини кўтаргани ҳам шу ўзгаришнинг бир кўриниши бўлди. У бизнес ва мулк эгаси манфаатлари ўртасида мувозанат зарурлигини таъкидлади. Демак, бугун муаммо яширилмаяпти. Муҳокама ва ечим учун очиқ майдон бор. Шундай анъанавий учрашувлар ва ташаббуслар натижасида Президентимиз таъбири билан айтганда, туман, шаҳар, вилоят ва республика даражасидаги “чемпион тадбиркор”лар сони ортиб бормоқда. “Чемпион тадбиркор” деганда айланма маблағи бир триллион сўмдан зиёд ишбилармонлар назарда тутилади. Бугун бундай тадбиркорлар юздан ортиқ. Тасаввур қилинг-а, юздан ортиқ! Хўш, авваллари шундай тадбиркорлар бормиди? Асло йўқ!
Тадбиркорлик соҳасидаги туб ўзгаришлар ва изчил трансформациялар Президентимиз томонидан 2016 йили бошланган ислоҳотлар билан бевосита боғлиқ. Давлатимиз раҳбари фаолиятининг илк кунлариданоқ илгари сурган “Халқ давлат идораларига эмас, давлат идоралари халқимизга хизмат қилиши керак” тамойили нафақат амалдорларнинг халқ ҳузурига тушишида, балки, энг аввало, инсонларнинг тафаккурида акс этди.
Тасаввур қилинг: энди чиновник-тўралар ҳузурига икки букилиб кирмайди тадбиркор. Энди тескариси. Мисли кўрилмаган формат жорий этилди — Халқ қабулхоналари феномени. Яъни ҳар бир фуқаро ўз муаммосини Президентга етказа олади.
Натижа кўп куттирмади. Бу ўсиш иқтисодий кўрсаткичларда ҳам кўрина бошлади. Ўн йилда мамлакат ЯИМи 48 миллиард доллардан 147 миллиард долларга ўсди. Ўзбекистонга 150 миллиард доллардан ортиқ хорижий инвестиция кириб келди. Энг муҳими, Президентимиз конвертация масаласини ҳам ҳал қилди. Бўлар экан-ку! Биз эса шунча йиллар қўрқиб келдик. Аммо ислоҳотнинг ҳақиқий қиймати рақамларда эмас.
Жорий йилнинг ўзида 1,7 миллиард долларлик 56 та йирик замонавий саноат ва сервис объекти иш бошлади, 8800 та юқори даромадли иш ўрни очилди. Шунингдек, бюджетдан ажратилган 46 триллион сўм ҳисобидан 385 та мактаб, 13 та боғча, 81 та шифохона, 7000 километр йўл, 3200 километр ичимлик сув ва канализация тармоқлари қурилди, таъмирланди ва реконструкция қилинди.
Куни кеча Президентимиз томонидан 4 миллиард долларлик 160 дан зиёд корхона ва объектлар ишга туширилди. Қачон бундай бўлган? Ҳеч қачон!
Унинг натижаси минглаб янги иш ўринларида кўринади. Янги корхоналарда кўринади. Экспортга чиқaрилаётган маҳсулотларда кўринади. Ўз меҳнати билан даромад топаётган инсонларда кўринади. Фарғонадаги кичик тикувчилик цехи ўнлаб одамни иш билан таъминламоқда. Бухородаги ҳунарманд маҳсулотини хорижга чиқармоқда. Наманган ва Андижондаги замонавий корхоналар ташқи бозорга кириб бормоқда.
Энг муҳими, инсоннинг иқтисодий қараши ўзгарди. Боқимандаликдан ташаббускорликка ўтиш кучаймоқда. Тайёр иш кутиш ўрнига ўз ишини бошлаш истаги ортиб, ғояни бизнесга айлантиришга интилиш кучайди. Панадаги бизнес, панадаги иқтисодиёт, панадаги одамлар ўрнини очиқ, фаол ва ташаббускор тадбиркорлар эгалламоқда.
Давлатимиз раҳбари Олий Мажлисга Мурожаатномасида Уинстон Черчиллнинг ушбу иқтибосини келтирган эди: “Баъзилар тадбиркор деганда соғин сигирни, фақат саноқли одамларгина тадбиркор деганда оғир аравани тортаётган меҳнаткаш отни тушунади”. Ушбу фикр бугун Президентимиз томонидан тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш борасида юритилаётган сиёсатнинг мазмун-моҳиятини ҳам яққол ифодалайди. Чунки тадбиркорни фақат солиқ тўловчи ёки давлатдан олиш мумкин бўлган манба сифатида эмас, балки иқтисодиётни ҳаракатга келтирувчи, янги иш ўринлари очувчи, инвестиция жалб қилувчи асосий куч сифатида кўриш иқтисодий тафаккурнинг муҳим белгисидир.
Дунёга очилаётган Ўзбекистон
2016 йилдан бошлаб Ўзбекистон дунёга тўлиқ очилди деб баралла айта оламиз. Бугун 164 мамлакат билан дипломатик алоқалар ўрнатилди. Қўшнилар билан муносабатлар мустаҳкамланди. Янги транспорт ва иқтисодий йўлаклар очилди. Ташқи бозорларга чиқиш имкониятлари кенгайди. Кеча ташқи дунёга эҳтиёткорлик билан қараган мамлакат бугун дунё билан очиқ мулоқот қилмоқда. Ўзим орзу қилган кунларни кўриб, беихтиёр ичимдан бир ҳайқириқ келади: “Чегараларни очсак, ҳеч ким бостириб кирмас экан-ку!”. Чунки бор-йўғи 11 йил олдин хорижга чиқиш ҳар кимга ҳам эмас эди. ОВИР деган ташкилот инсонни бамисоли “крепостной”лик даврига қайтарди. Бу ташкилот хорижга чиқиш-кириш дарвозасининг ясовулидек, қўлидаги рухсат калити билан кимга йўл очиш, кимнинг йўлини тўсишни ўзи ҳал қиларди. Паспортга хорижга чиқиш рухсатномаси, яъни стикер бостириш учун керак бўлса, ойлаб кутар эдингиз. Навбатингиз келиб, ўша валламатнинг олдига кирганингизда эса, худди у терговчию сиз ашаддий жиноятчидек сўроқ бошланарди: “Қаерга бормоқчисан? Нима мақсадда? Чет элда қариндошларинг борми? Диндормисан?”. Куракда турмайдиган, шахс дахлсизлигини писанд қилмайдиган бундай муносабатга чидашга мажбур эдингиз. Акс ҳолда…
Бир яқин дўстим Абдумажиднинг айтишича, хорижда таҳсил олмоқчи бўлган синглиси рухсатнома олиш учун суҳбатга киргани воқеаси эсимга тушиб кетди. Форма кийган ходим ёш қизга бундай савол берган:
— Чет элда қандай яшайсан? Фоҳишалик қилиб кун кўрасанми?
Фаросатсизларча берилган бундай саволдан бечора қиз ҳўнграб йиғлаганча хонадан чиқиб кетган. “Рухсатнома нима бўлди?” деб сўрасам, дўстим масалани пора билан ҳал қилганини айтди. Нафақат чет элга чиқиш йўллари, балки мамлакат ичидаги йўлларимиз ҳам сунъий тўсиқлар ва шлагбаумлар билан тўлиб-тошган эмасмиди?
Фарғона водийсига қатнаганлар ўша даврларни яхши эслайди. Довон постларида ўз фуқароларимиз ҳам шахсини тасдиқловчи ҳужжатларини кўрсатишга мажбур эди. Гўё юртимизда йил — ўн икки ой фавқулодда вазият эълон қилингандай эди. Кечагидек ёдимда: Фарғонага таниқли журналист ва ёзувчилар Хуршид Дўстмуҳаммад, Аҳмаджон Мелибоев билан тадбирга йўл олгандик. Довон постида тўхтатишди. Аксига олиб, паспортим Тошкентда қолган экан. Иш жойимдан берилган ҳужжат ва ҳайдовчилик гувоҳномаси ҳам ўтмади. Мени машинадан тушириб, худди жиноятчидек пост ичига олиб киришди. Ҳамроҳларимдан хижолат бўлиб, улардан кетаверишини илтимос қилсам, улар “Бирга келдик, бирга кетамиз”, дея мен билан қолди. Укам паспортимни такси орқали юборди ва икки ярим соат кутиб, қўлимга теккандан сўнггина йўлга чиқдик. Ўз юртида ўз фуқаросининг 300-400 километр наридаги вилоятга бориши учун бундай хўрликка дуч келиши адолатданмиди?
Таниқли адибимиз Нурали Қобил ўша даврни “қўрқув салтанати” деб атаган эди. Бу иборанинг ҳақиқати чегаралардаги сунъий тўсиқлар, миналардан ҳалок бўлган ва ногирон бўлиб қолган юзлаб инсонлар, бир кўча наридаги ака-ука ва қариндошларни йиллар давомида бегонага айлантирган чегаралар мисолида кўринади. Ўз фуқаросига ишонмаган, унинг ҳақ-ҳуқуқини поймол қилган давлат қўрқув салтанати бўлмай, нима? Бундай сиёсат мамлакатимизнинг халқаро имижига ҳам зарба берди. Пахта далаларидаги мажбурий меҳнат, айниқса, болалар меҳнати халқаро танқид ва бойкотларга сабаб бўлди. Бугун ортга назар ташласак, ўша кунлар гўёки қўрқинчли тушдек кўринади.
Шавкат Мирзиёев феномени
Президентимиз Шавкат Мирзиёев ислоҳотларининг энг муҳим саҳифаларидан бири жаҳонга қайта очилган янги Ўзбекистондир. Мамлакатимизнинг барча давлатлар билан прагматик, дўстона ва иқтисодий ҳамкорликка асосланган ташқи сиёсат юритаётганини ҳатто мамлакатимиздан ташқаридаги танқидчилар ҳам тан олмоқда. Давлатимиз раҳбари ҳокимиятга келган илк кунлариданоқ яхши қўшничилик алоқаларини тиклашга киришди. Бир-биридан аразлаган ака-укалардек тарқоқ бўлиб бораётган Марказий Осиё давлатларини яна бир стол атрофида бирлаштирди. 2018 йилдан буён мунтазам ўтказиб келинаётган Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари минтақавий ҳамкорликнинг асосий сиёсий майдонига айланди. 2025 йил ноябрда Тошкентда ўтган саммитда Озарбайжон ҳам ушбу форматнинг тўлақонли аъзоси бўлди. Марказий Осиёда яхши қўшничилик руҳи қайта тикланди. Умумий тарих ва бир илдизга бориб тақаладиган халқлар ўртасидаги совуқ муносабатлар ўрнини амалий ҳамкорлик эгаллади.
Давлатимиз раҳбари дунё аренасида унутила бошлаган Ўзбекистонни қайта танитди. Президентликнинг дастлабки ойларидан бошланган олий даражадаги хорижий ташрифлар, анжуманлар ва саммитлар географияси кенгайди. 2025 йилнинг ўзида АҚШга икки марта ташриф амалга оширилди. Бир пайтлар биз билан ишлаш тугул, мулоқот қилишни истамаган давлатлар бугун Ўзбекистон билан ҳамкорлик қилмоқда. Дональд Трампдан Си Цзиньпингача, Владимир Путиндан Режеп Таййип Эрдоғангача бўлган давлат раҳбарлари Президентимизни ҳурмат билан қабул қилмоқда. Олий даражадаги ташрифлар негизида, энг аввало, Ўзбекистоннинг стратегик манфаатлари туради. Қарийб 40 миллион нуфусга эга, денгизга чиқиш учун камида икки давлат ҳудудидан ўтишга мажбур бўлган мамлакатимиз учун янги бозорлар ва транспорт-логистика йўналишлари ниҳоятда муҳим. Давлатимиз раҳбарининг сиёсий иродаси ва очиқ дипломатияси туфайли ўн йиллар давомида ёпиқ бўлган эшиклар очилиб, янги Ўзбекистон дунё билан жадал яқинлашмоқда. Куни кеча юртимизда давлат ташрифи билан бўлган Озарбайжон Президенти Илҳом Алиев ҳам ўз нутқида буни алоҳида таъкидлаб ўтди:
— Шавкат Миромонович Ўзбекистонга раҳбарлик қилишни бошлаганида вазият бутунлай бошқача эди. Буни Ўзбекистон фуқаролари ҳам, биз ҳам жуда яхши биламиз. Бугун биз бутунлай бошқача Ўзбекистонни кўриб турибмиз. Жаҳон ҳамжамиятининг жуда ҳурматга сазовор аъзосига айланган Ўзбекистонда саноатни ривожлантириш, қишлоқ хўжалиги, энергетика, транспорт инфратузилмаси билан боғлиқ масалалар жуда тезкор ва самарали ҳал этилмоқда. Шавкат Мирзиёев ва унинг жамоаси томонидан Ўзбекистон учун қилинган ишлар ва бу ислоҳотлар бўлмаганида, бирорта ҳам ҳамкорлик лойиҳасини амалга оширишнинг имкони бўлмасди.
Дарҳақиқат, янги Ўзбекистоннинг очиқ ва кўп векторли ташқи сиёсати нафақат минтақавий жипсликни таъминламоқда, балки глобал майдонда мамлакатимизнинг геоиқтисодий мавқеини тубдан мустаҳкамламоқда. Каспий денгизи орқали Европа бозорларига чиқиш, муқобил транспорт коридорларини ривожлантириш ҳамда Марказий Осиё, Европа ва Америка давлатлари билан савдо-сармоявий шерикликни кенгайтириш иқтисодий барқарорликнинг муҳим омилига айланди. Прагматик дипломатия натижасида географик чекловлар босқичма-босқич енгилиб, Ўзбекистон халқаро иқтисодий интеграциянинг ва минтақавий транзит чорраҳаларининг ажралмас қисмига айланиб бормоқда.
Бир сўз билан айтганда, дунёда айрим давлатлар ўз чегараларини тобора баландроқ деворлар билан ўрашга интилаётган бир пайтда Ўзбекистон очиқлик ва ҳамкорликка хизмат қиладиган кўприк барпо этмоқда. Бу кўприк мамлакатимизни минтақа давлатлари, йирик иқтисодий марказлар ва бутун дунё билан боғлаяпти. Шавкат Мирзиёевнинг сиёсий фаолияти эса нафақат Марказий Осиё, балки бутун Осиё қитъасида замонавий лидерлик — очиқлик, мулоқот ва ўзаро манфаатга асосланган янги ёндашув қандай бўлишини амалда намоён этди.
Замонавий таълим тизими — Буюк ипак йўлининг янги карвони
Агар Буюк ипак йўли қадимда савдо ва карвонлар орқали мамлакатларни боғлаган бўлса, Мовароуннаҳр заминида у яна бир буюк вазифани бажарган. Бу карвон йўли илм, ғоя ва маърифатни бир авлоддан иккинчисига етказди. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Термиз нафақат савдо, балки илм-фан ва тафаккур марказларига айланди. Бу заминда Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Бурҳониддин Марғиноний, Абу Лайс Самарқандий, Маҳмуд Замахшарий, Баҳоуддин Нақшбанд каби беназир алломалар етишиб чиқиб, азалий илм ва маърифат меросини келажак авлодга қолдирди.
Бугунги таълим ислоҳотларини ҳам ана шу тарихий ворисликнинг замонавий кўриниши сифатида кўриш мумкин. Энг муҳими, ўзгаришлар фақат янги мактаб ва университетлар қуриш билан чекланмади, таълим олишга нисбатан муносабат тубдан ўзгарди. Мактабгача таълим қамровининг кенгайиши билан боланинг таълим жараёнига илк босқичдан кириб келиши сезиларли ошди: 2017 йилда 3-6 ёшли болалар қамрови 25,4 фоиз бўлган бўлса, 2024 йилга келиб, 72,4 фоизга етди. Шунингдек, иқтидорли ва муайян йўналишга қизиқиши юқори бўлган ўқувчилар учун ихтисослаштирилган мактаблар тармоғи кенгайтирилиб, уларда фанларни чуқур ўрганиш учун алоҳида таълим муҳити яратилди. Президент мактаблари эса табиий ва аниқ фанлар, хорижий тиллар ҳамда замонавий технологияларга йўналтирилган, юқори академик талаблар асосидаги янги таълим моделини амалиётга олиб кирди.
Энг қувонарли ислоҳотлардан бири олий таълимга ўқишга киришдаги “1 август хавотири”га барҳам берилди. Илгари университетга ҳужжат топширишнинг ўзи алоҳида машаққат эди: абитуриент бир нечта идора остонасида сарсон бўлар, ҳужжат, маълумотнома ва навбат билан боғлиқ оворагарчиликларга дуч келарди. Қабул жараёнидаги бюрократия эса адолатсизлик ва коррупция учун шароит яратарди. Тест имтиҳонларидаги “бункер” тизими, абитуриентнинг олган бали қандай шаклланганини тушуниш имкониятининг чеклангани, аксарият ҳолатларда таниш-билишчилик ва пул орқали масалани ҳал қилишга уринишлар таълимга ишончни йўқотди. Бундай муаммолар фақат абитуриент билан чекланмасди. Университетнинг ўзида ҳам якуний имтиҳонлар, таниш-билиш ёки бошқа манфаатларга боғланиб қолиши коррупция учун хавфли муҳит яратарди. Ҳатто талабалар орасида “фалончи домланинг ўз нархи бор” деган аччиқ кесатиқнинг пайдо бўлгани ҳам муаммонинг қанчалик чуқур илдиз отганидан далолат эди.
Шу нуқтаи назардан, таълимдаги рақамлаштиришни оддий техник янгилик деб баҳолаб бўлмайди. Қабул жараёни ва баҳолаш тизимининг электронлаштирилиши таълимда инсон омилини камайтириш ва шаффофликни оширишга хизмат қилди. Илгари битта одамнинг қарорига боғлиқ бўлган жараёнларнинг электрон тизимга ўтиши коррупцион имкониятларни бартараф этишга хизмат қилди.
Таълимдаги бугунги рақамлаштиришнинг қиймати компьютер ёки электрон база пайдо бўлганида эмас. Асосий ўзгариш таълим жараёнида инсоннинг субъектив аралашуви, ёпиқлик ва назоратсизликни камайтириш имконияти пайдо бўлганида. Баҳонинг электрон қайд этилиши, талабанинг ўзлаштиришини тизим орқали кузатиш, қабул ва ҳужжат топшириш жараёнларининг рақамлашиши таълимда “кимнинг танишисан?” эмас, балки “нимани биласан?” деган мезонни кучайтиришга хизмат қилиши керак. Таълимдаги ислоҳотлар моҳиятини англаш учун яқин ўтмиш манзарасини эслашнинг ўзи кифоя. Бир вақтлар мактаб таълими пахта мавсумига мослаштирилар, ўқувчилар мавсумий қишлоқ хўжалиги ишларига мажбурий жалб этилар, натижада дарслар мунтазам ўтилмай қоларди. Олий таълимда ҳам вазият бундан фарқ қилмасди. Талабалар ўқув йили бошланганига ҳали бир неча кун бўлмасданоқ пахта далаларига юборилар, кузги мавсумни далаларда ўтказиб, қиш ойларида ўқишга қайтарди. Таълим жараёнининг пахта мавсумига боғланиб қолиши мустақилликнинг дастлабки йилларида ҳам тўлиқ барҳам топмади. Бу оддий ёки ташкилий муаммо эмас эди. Пахтага чорак аср қарамлик таълимнинг асосий вазифасини издан чиқариб, ўқувчининг ҳам, талабанинг ҳам билим олиш ҳуқуқини кейинги даражага тушириб қўйди. Дарс соатлари йўқотилар, ўқув дастурлари тўлиқ ўзлаштирилмас, устоз ва талабанинг асосий вақти билим олишга эмас, мавсумий меҳнатга сарфланарди. Мажбурий меҳнатдан воз кечиш таълим тизимидаги оддий ўзгариш эмас, унинг мақсади ва вазифасидаги туб бурилиш бўлди.
Бугун таълим тизимидаги ўзгаришлар моҳиятини айнан шу ислоҳотлар занжирида кўриш мумкин. Таълимдагилар энди мавсумий меҳнат эҳтиёжига эмас, инсоннинг билим олиши ва салоҳиятини ривожлантиришга хизмат қилиши керак деган тамойил устувор бўлмоқда. Мактабгача таълим қамровининг кенгайиши, олий таълимга кириш имкониятларининг ошиши, қабул ва баҳолаш жараёнларининг рақамлашиши, янги ва ихтисослашган университетларнинг ташкил этилиши ҳам ана шу туб бурилиш босқичларидир. Айни маънода, олий таълим қамровидаги рақамлар ҳам соҳадаги ислоҳотлар самарасини тасдиқлайди. 2017/2018 ўқув йилида бакалавриат учун умумий қабул квотаси 66 минг 316 нафар бўлган, 2025/2026 ўқув йили бошида эса олий таълим муассасаларида 1 миллион 535 минг талаба таҳсил олди. 2025 йил якунларига кўра, мамлакатда 215 та олий таълим муассасаси фаолият юритиб, олий таълимга қамров 44 фоиздан ошди. Олий таълим қамровининг кенгайиши билан бир қаторда янги иқтисодиёт ва янги касблар учун замонавий кадрлар тайёрлайдиган таълим муассасаларига эҳтиёж пайдо бўлди.
Янги — 2026/2027 ўқув йили арафасида ижтимоий соҳада ҳам кўплаб замонавий объектлар фойдаланишга топширилмокда. Улар орасида 36 та болалар боғчаси, 43 та мактаб, 7 та олий таълим муассасаси ва 3 та шифохона бop.
Хусусан, Янги Ўзбекистон университетининг ташкил этилишидан мақсад мамлакатда фақат яна бир олий таълим муассасасини кўпайтириш эмас, балки юқори салоҳиятли ёшларимиз учун ўз юртида халқаро стандартларга мос таълим олиш, замонавий технологиялар ва илғор илм-фан ютуқларини ўзлаштириш имконини яратиш эди. Бу жараённинг яна бир муҳим йўналиши мамлакатда янги касб ва соҳалар учун ихтисослашган кадрлар тайёрлаш тизимини шакллантириш бўлди. Айни маънода, 2018 йил 24 май куни Президентимиз ташаббуси билан ташкил этилган Ўзбекистон журналистика ва оммавий коммуникациялар университети медиа соҳаси учун кадрлар тайёрлашни замонавий талаблар асосида қайта ташкил этишга қаратилди. Глобаллашув даврида ахборот муҳити кескин ўзгариб, интернет журналистикаси, блогосфера ва ижтимоий тармоқлар жадал ривожланаётган бир пайтда журналист энди фақат матн ёзадиган мутахассис эмас, рақамли технология, маълумотлар таҳлили, мультимедиа, сунъий интеллект ва ахборотни текшириш усулларини биладиган профессионал бўлиши талаб этилмоқда.
Бугун айни шу эҳтиёж кўлами рақамларда ҳам акс этмоқда. Ўзбекистон аҳолисининг 94,2 фоизи интернетдан фойдаланмоқда. Ижтимоий тармоқлар фойдаланувчилари сони 14,1 миллионга етган ва бир йилда 41,7 фоиз ошган. Демак, ахборот майдонининг ўзи ўзгарган. Илгари аудитория асосан телевидение, радио ва матбуот орқали ахборот олган бўлса, бугун янгиликларни асосан ижтимоий тармоқлар тарқатмоқда. Шунинг учун Ўзбекистон журналистика ва оммавий коммуникациялар университетида рақамли журналистика, маълумотлар журналистикаси, мультимедиа, медиасаводхонлик, ахборотни верификация қилиш, сунъий интеллектдан фойдаланиш, медиа этикаси ва ечимга йўналтирилган журналистика каби йўналишларни кучайтириш зарурати пайдо бўлди. ЮНЕСКО экспертлари билан ҳамкорликда журналистика таълимига қўйиладиган малакавий талаблар ва ўқув дастурларининг қайта шакллантирилаётгани ҳам соҳадаги ютуқлардан далолат. Демак, янги ташкил қилинган таълим масканлари негизида ислоҳотларнинг яна бир муҳим жиҳати намоён бўлади: давлат таълим муассасаларини шунчаки кўпайтириш эмас, балки мамлакатнинг эртанги эҳтиёжига мос кадрлар тайёрлайдиган янги таълим моделларини яратишга ўтмоқда.
Аммо таълимнинг ҳақиқий қиймати дипломлар сони билан эмас, инсоннинг салоҳияти билан ўлчанади. Таълим инсонни фикрлашга, изланишга, яратишга ва масъулият олишга ўргатиши керак. Шу ўринда бир савол туғилади: биздан кейин қандай авлод қолади? Фақат диплом олган ёшларми? Ёки билимни қадрлайдиган, мустақил фикрлайдиган, янгилик яратадиган ва Ватан тақдирига бефарқ бўлмаган авлодми? Бу саволнинг жавоби бугунги замонавий мактаблардан, тажрибали, фидойи устозларимизнинг дарсларидан бошланади. Оиладаги тарбияда, ижтимоий муҳитда давом этади. Шунинг учун ёшларга фақат билим бериш етарли эмас. Уларда изланишга жасорат, яратувчанликка ишонч, шу азиз Ватанга хизмат қилиш масъулиятини шакллантириш керак. Зеро, биз буюк аждодлар меросининг ворисларимиз. Улар бизга илм ва маърифат хазинасини қолдирди. Энди бу хазинани асрашнинг ўзи кам. Уни янги билим, янги кашфиёт ва янги ғоялар билан бойитишимиз зарур. Ўзбекистон халқ шоири Сирожиддин Саййид таъкидлаганидек:
Ўзингдан бир из қолдир,
Огоҳ ўғил-қиз қолдир.
Авлодларга сўз қолдир:
Ким эдигу ким бўлдик.
Қадриятлар ва ватанпарварлик сабоғи
2026 йил Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги билан боғлиқ муҳим тарихий сана. Шу муносабат билан мамлакат бўйлаб “Мустақиллик тўйи” тадбирлари, маънавий-маърифий лойиҳалар ва ижтимоий акциялар ўтказилмоқда. “Ягона Ватан, ягона халқ бўлиб, янги ҳаёт ва келажак яратамиз!” шиори остида “Ватан фидойилари” монументи, “Умуммиллий бирдамлик боғлари”, “Мустақиллик зафарномаси” китоб-альбоми ва “Мустақилликнинг 35 йиллиги” хотира тангаси каби ташаббуслар амалга оширилмоқда. Аммо хотиранинг ўзи етарли эмас. У инсонни бугунги масъулият ва эртанги вазифаларга етаклагандагина маъно касб этади.
Инсон қаерда яшамасин, Ватан билан боғлиқ маънавий макон унинг тафаккурида сақланади. Ватан инсоннинг фақат яшаш жойи эмас, балки ўзлигини англайдиган, хотираси ва орзуларини боғлайдиган маънавий илдиздир. Шунинг учун Ватанга муҳаббат унинг ютуқларидан фахрланиш билангина чекланмайди. Унинг дардини ҳис қилиш, муаммосини ўз муаммосидек қабул қилиш ва тараққиётига ҳисса қўшиш ҳам Ватанга дахлдорликдир.
Бугун ёшлар бу туйғуни замонавий ижтимоий тармоқлар орқали ифода этмоқда. Шакл ўзгарди, аммо мазмун ўзгармади: ВАТАНГА ДАХЛДОРЛИК ҲИССИ.
Хориждаги ватандошларимиз ҳам мустақилликнинг 35 йиллиги муносабати билан “Мустақил Ўзбекистон, ғурурим, ифтихорим” шиори остидаги тадбирларда иштирок этаётгани ҳам бу туйғу масофа билан чекланмаслигини кўрсатди.
35 йиллик мустақилликнинг энг муҳим сабоғи шунда: МУСТАҚИЛЛИК ТАРИХДА ҚОЛГАН САНА ЭМАС, АВЛОДДАН АВЛОДГА ЎТАДИГАН МАСЪУЛИЯТДИР. Ана шу масъулият авлоддан авлодга ўтар экан, биз ҳамиша бир ҳақиқатни ёдда тутишимиз керак: бу тарихни давом эттириш, янги мазмун ва янги ютуқлар билан бойитиш янги авлоднинг зиммасида.
Ҳайиқмай тўфонлардан,
Мардлик фақат сенга тан,
Ота юрт, она Ватан,
Ким эдигу ким бўлдик.
Ўттиз беш йиллик йўлнинг давоми
Ўттиз беш йил инсон умри учун катта давр, аммо бир халқ тарихи ва миллий давлатчилик тараққиёти учун ҳали дебочадир. Шунинг учун 35 йиллик йўлга назар ташлар эканмиз, фақат “Нималарга эришдик?” деб эмас, балки “Энди бу мерос ва имкониятлар билан нима қиламиз?” деб сўрашимиз керак. Энди янги авлоднинг вазифаси шу имкониятларни билим, меҳнат, ҳалоллик ва ташаббус билан давом эттиришдир.
Буюк француз мутафаккири Шарл Луи Монтескье: “ЭРКИНЛИК ҚОНУН ИЖОЗАТ БЕРГАН ИШЛАРНИ БАЖАРИШ ҲУҚУҚИДИР”, деб ёзган эди. Бу фикр бугунги тараққиёт ҳақиқатларини англаш учун ҳам муҳим. Зеро, эркинлик фақат истакларни эркин ифода этиш эмас. Эркинлик — фикрлаш, изланиш, яратиш, ташаббус кўрсатиш ва ўз танлови учун масъулиятни зиммага олиш имконияти.
Мендан: “Янги Ўзбекистондаги бу эврилишларнинг негизида, энг аввало, нима ётади?” деб сўрашса, ҳеч иккиланмай: “Бу 2016 йилдан бошлаб Президентимиз томонидан жамиятимизга берилган эркинлик, очиқлик, мулоқот ва ҳурфикрлилик муҳитидир”, деб жавоб берган бўлар эдим.
Шу ўринда яна бир савол туғилади: ким ўз мамлакатига, ўз халқига бундай ишонч ва эркинлик бера олади?
Менимча, ЎЗИГА, ТАНЛАГАН ЙЎЛИГА ВА ХАЛҚИНИНГ САЛОҲИЯТИГА ИШОНАДИГАН КУЧЛИ СИЁСИЙ ЛИДЕР БЕРА ОЛАДИ. Зеро, халққа ишонч билдириш — унинг фикрини эшитиш, ташаббусини қўллаб-қувватлаш, имкониятларини кенгайтириш ва келажакни биргаликда қуришга тайёр бўлиш, демакдир. Президентимиз эса мана шу шонли миссияни фидокорона адо этмоқда.
Президентимизнинг сиёсий фаолиятида айнан шу ёндашув инсонга ишонч, жамият билан мулоқот, очиқлик ва янгиланишга интилиш муҳим тамойиллардан бирига айланди.
Зеро, давлатни фақат бинолар, йўллар, заводлар ёки рақамлар эмас, инсон юксалтиради. Инсон юксалиши учун эса унга имконият, ишонч ва эркинлик керак. Шунинг учун мен бугунги Ўзбекистондаги ўзгаришларнинг мазмунини учта оддий, аммо жуда муҳим узвий кетма-кетликда кўраман:
— қаерда эркинлик бўлса, ўша ерда фикр уйғонади;
— қаерда ишонч бўлса, ўша ерда ташаббус пайдо бўлади;
— қаерда ташаббус бўлса, ўша ерда тараққиёт бошланади.
Демак, ўттиз беш йиллик тарих биз учун якуний манзил эмас. Аксинча, бу — янги босқичга ўтиш учун мустаҳкам пойдевор.
Мақоламни куни кеча Президентимиз айтган қуйидаги сўзлар билан якунламоқчиман:
“Янги Ўзбекистоннинг энг катта натижаси бу ўзгарган инсон, ўз кучига ишонган фуқаро, эртанги кунга дахлдорлигини ҳис қилаётган жамиятдир!”.
Дарҳақиқат, бугун биз учун энг катта вазифа ана шу дахлдорлик туйғусини ҳар бир инсон қалбида янада мустаҳкамлашдир. Зеро, Ватан келажаги фақат давлатнинг эмас, барчамизнинг келажагимиз. Эртанги кунни кимдир биз учун қуриб бермайди. Уни бугунги қарорларимиз, меҳнатимиз, билимимиз ва масъулиятимиз орқали ўз қўлимиз билан бунёд этамиз!
Барчамизга мустақиллик байрами муборак бўлсин!
Шерзодхон ҚУДРАТХЎЖА,
сиёсий фанлар доктори, профессор
