Шу маънода, алифбони такомиллаштириш масаласи бир неча ҳарфни алмаштириш ёки айрим график белгиларни ўзгартиришдан иборат оддий техник жараён эмас. Бу ўзбек тилининг келгуси тараққиёти, таълимдаги, илм-фандаги, ахборот-коммуникация технологияларидаги ва халқаро ахборот маконидаги мавқеи билан боғлиқ стратегик масаладир.

Бугун жамоатчилик орасида лотин ёзувидаги ўзбек алифбосини такомиллаштиришга оид турли фикрлар билдирилаётгани табиий. Чунки ёзув масаласи миллатнинг тарихий хотираси, маънавий қадриятлари ва миллий ўзлиги билан чамбарчас боғлиқ. Ҳар қандай ислоҳот сингари алифбо масаласи ҳам очиқ муҳокама, илмий баҳс ва турли қарашларни талаб қилади.

Бироқ бундай муҳокамаларда бир жиҳатни унутмаслик зарур: таклиф этилаётган ўзгаришлар кеча ёки бугун пайдо бўлган тасодифий ғоя эмас. Уларнинг замирида кўп йиллик илмий изланишлар, мутахассислар муҳокамалари, жамоатчилик фикрини ўрганиш, таълим амалиёти ва замонавий ахборот технологиялари талабларини таҳлил қилиш жараёни мавжуд. 

Қарийб ўн йиллик изланиш

Сўнгги ўн йиллик Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети учун ҳам, ўзбек алифбоси ва имлосини такомиллаштириш жараёни учун ҳам муҳим босқич бўлди. Университетни ташкил этиш тўғрисидаги фармонда ўзбек тилининг асл табиати ва хусусиятларини тўла акс эттирадиган академик ва ўқув грамматикаларини яратиш, товушлар тизими ва уларнинг ёзувда акс этишини такомиллаштириш, амалдаги имло қоидаларини мукаммаллаштириш бўйича илмий асосланган таклифлар тайёрлаш каби муҳим вазифалар белгиланган эди. Ана шу вазифалар ижроси доирасида 2016 йилда лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбоси ва имлосини такомиллаштириш юзасидан таклифлар тайёрлаш бўйича ишчи гуруҳ тузилди. Унинг таркибига университет профессор-ўқитувчилари, илмий тадқиқот муассасалари ходимлари, таниқли тилшунос олимлар, таълим тизими вакиллари ва бошқа мутахассислар жалб қилинди.

Кейинги йилларда алифбо масаласи фақат илмий доира ичида эмас, балки кенг жамоатчилик иштирокида ҳам муҳокама қилинди. Бу жиҳат алоҳида аҳамиятга эга. Чунки ёзувдан фақат тилшунос фойдаланмайди. Ундан ўқувчи ҳам, ўқитувчи ҳам, ёзувчи ва журналист ҳам, давлат хизматчиси ва ношир ҳам, дастурчи ва таржимон ҳам фойдаланади. Демак, алифбо барча қатламлар эҳтиёжини ҳисобга оладиган универсал тизим бўлиши керак. Шу нуқтаи назардан, ишчи гуруҳ фаолиятининг энг муҳим жиҳатларидан бири турли манбалардан келиб тушган фикр ва таклифларни йиғиш, таснифлаш, илмий ­мезонлар асосида таҳлил қилиш ва умумлаштиришдан иборат бўлди. 2016 йилда ижтимоий тармоқда “Ўзбек тили жонкуярлари” гуруҳи ташкил этилиши ҳам бу жараённинг муҳим қисмига айланди. Мазкур майдон алифбо ва имло масалаларига доир турли қарашларни йиғиш, муҳокама қилиш ва саралаш имконини берди. Ишчи гуруҳга келиб тушган таклифларнинг кўпчилиги очиқ муҳокама қилинди.

Бундан ташқари, турли йиғилишлар, илмий конференциялар, семинарлар, давра суҳбатлари, оммавий ахборот воситаларидаги чиқишлар, давлат органларига юборилган мурожаатлар ва жамоатчилик муҳокамаларида билдирилган фикрлар ҳам ўрганилди. Демак, бугунги алифбо такомиллашуви билан боғлиқ қарашларни бирор шахс ёки бир гуруҳ олимларнинг субъектив хоҳиши сифатида баҳолаш илмий ҳақиқатга мос келмайди. Бу кўп йиллар давомида тўпланган тажриба, муҳокама ва таҳлилларнинг умумлашган натижасидир. 

Муаммо қаерда эди? 

Илмий изланишлар давомида амалдаги лотин алифбосининг қатор жиҳатлари алоҳида таҳлил қилинди. Айниқса, Oʻ, Gʻ, Sh, Ch ва ng нинг график ифодаси билан боғлиқ масалалар кўп йиллик муҳокамалар марказида бўлди. Аввало, Oʻ ва Gʻ ҳарфлари масаласига эътибор қаратайлик.

Амалиётда Oʻ ва Gʻ ҳарфларини ёзишда турли белгилар қўлланиб келинган. Бир фойдаланувчи бир белгидан, иккинчиси бошқа белгидан, учинчиси эса клавиатурасида мавжуд бошқа вариантдан фойдаланиши мумкин эди. Натижада битта ҳарфнинг турли график кўринишлари пайдо бўлди. Бу масала фақат эстетик муаммо эмас. Турли график белгилар электрон қидирув тизимларида, маълумотлар базаларида, автоматик саралашда, матнларни қайта ишлашда ва рақамли платформаларда муайян қийинчиликлар туғдиради. Масалан, инсон кўзи учун бир-бирига яқин кўринган икки белги компьютер учун мутлақо бошқа кодга эга бўлиши мумкин. Натижада бир хил сўз турли шаклларда ёзилганда электрон тизим уни ягона бирлик сифатида қабул қилмаслиги эҳтимоли юзага келади. Бугунги рақамли даврда бундай муаммо кичик техник ноқулайлик сифатида қаралмаслиги керак. Чунки тил тобора кўпроқ электрон муҳитда яшамоқда.

Sh ва Ch: икки ҳарфми ёки бир товушми?

Амалдаги алифбодаги яна бир муҳим масала Sh ва Ch ҳарфий бирикмаларидир. Ўзбек тилида бу бирикмалар тегишли товушларни ифодалаши, бироқ график жиҳатдан икки ҳарф орқали ёзилиши алифбо ва товуш тизими ўртасидаги муносабатни мураккаблаштиради. Бу ҳолатни, айниқса, бошланғич таълим нуқтаи назаридан кўриб чиқиш муҳим. Биринчи синф ўқувчисига савод ўргатиш жараёнида одатда товуш ва ҳарф муносабати содда ва изчил тушунтирилади. Бола муайян товушнинг муайян график белгиси мавжудлигини англайди. Кейинчалик эса Sh ва Ch каби бирикмалар билан тўқнаш келади. Бу эса савод чиқариш методикасида қўшимча тушунтиришни талаб қилади. Масалан, бола бир товушни ифодаловчи бирликнинг икки график белгидан ташкил топганини ўзлаштириши керак бўлади. Тилшунос учун бу оддий назарий ҳодиса бўлиши мумкин. Аммо савод чиқараётган бола учун у қўшимча когнитив юклама демакдир. Шунинг учун алифбо масаласини фақат катта ёшдаги саводли инсон нуқтаи назаридан эмас, биринчи синф ўқувчиси кўзи билан ҳам кўриш зарур. Бу жиҳат алифбо ислоҳотининг таълимий аҳамиятини кўрсатади.

Ўзбек тилидаги ng товушининг ёзувда ифодаланиши ҳам узоқ йиллардан буён муҳокама қилиб келинаётган масалалардан биридир. Мазкур товушнинг график ифодаси, унинг алифбодаги мақоми, бош ҳарф шакли ва бошланғич таълимда ўргатилиши билан боғлиқ масалалар алоҳида илмий ва методик ёндашувни талаб қилади. Бу масаланинг яна бир томони рақамли технологиялар билан ҳам боғлиқдир. Бугунги кунда тил фақат қоғоздаги матн эмас. Электрон луғатлар, миллий корпуслар, қидирув тизимлари, нутқни автоматик таниш, матнни автоматик таҳлил қилиш, машина таржимаси ва сунъий интеллект тизимларида ҳам тил бирликларининг аниқ график ва кодлаш тизимига эга бўлиши муҳим. Шу сабабли алифбони такомиллаштириш масаласини компьютер лингвистикаси ва рақамли технологиялардан ажратиб кўриш мумкин эмас.

* * *

Бугунги кунда дунёда тилнинг рақамли мавжудлиги унинг тараққиёт кўрсаткичларидан бирига айланмоқда. Электрон луғат, миллий корпус, қидирув тизими, электрон ҳукумат, сунъий интеллект, автоматик таржима, нутқни таниш, овозли ёрдамчилар, таълим платформалари — буларнинг барчаси тилнинг технологик жиҳатдан стандартлаштирилган ёзув тизимини талаб қилади. Шунинг учун бугунги алифбо кечаги алифбодан фарқ қилади. Кечаги ёзув, аввало, китоб, газета ва қўлёзма учун хизмат қилган бўлса, бугунги ёзув компьютер, смартфон, интернет ва сунъий интеллект билан ҳам “мулоқот қилиши” керак. Шу маънода, алифбонинг ҳар бир белгиси технологик объект ҳамдир. Ҳар бир ҳарфнинг коди, унинг бошқа белгилар билан муносабати, қидирув тизимларида қандай тан олиниши, алифбо тартибида қандай сараланиши, маълумотлар базасида қандай сақланиши — буларнинг барчаси ёзув тизимининг замонавийлигини белгилайди. Демак, алифбони такомиллаштириш тилни рақамлаштириш жараёнининг ҳам муҳим таркибий қисмидир. 

Янги график ечимлар

Алифбо ислоҳоти ҳақида фикр юритишда яна бир масалага алоҳида эътибор қаратиш лозим. Баъзан таклиф қилинаётган айрим график шакллар ўзбек ёзуви ­анъаналарига бегона деган қарашлар билдирилади. Бироқ тарихга мурожаат қиладиган бўлсак, бундай хулосага келиш учун етарли асос йўқлигини кўрамиз. 1929 йилда қабул қилинган лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосида ҳам ўзбек тилининг фонетик хусусиятларини аниқроқ ифодалаш мақсадида махсус график белгилар қўлланган. Хусусан, Ş ş ҳарфи “sh” товушини ифодалаш учун ишлатилган. Демак, бугунги кунда муҳокама қилинаётган айрим график ечимлар ўзбек ёзуви тарихида мутлақо бегона ҳодиса эмас. Аксинча, улар туркий халқларнинг лотин ёзувлари тажрибаси ва ўзбек ёзувининг тарихий анъаналарига муайян даражада боғлиқ. Бу ерда муҳим методологик хулоса шуки, ёзув ислоҳоти тарихни инкор этмаслиги, балки тарихий тажрибадан фойдаланиб, замонавий эҳтиёжларга жавоб бериши керак. Жадидлар даврида бошланган ёзув ислоҳотларининг асосий мақсадларидан бири ҳам тилнинг ўзига хос хусусиятларини имкон қадар аниқ ва қулай ифодалаш эди. Шундай экан, бугунги ислоҳотни тарихий анъаналардан узилиш сифатида эмас, балки тарихий тажриба ва замонавий технологик эҳтиёжлар уйғунлашуви сифатида баҳолаш мақсадга мувофиқ.

* * *

Ўзбек алифбосини такомиллаштириш масаласи кейинги йилларда давлат тилига оид ҳужжатларда ҳам изчил давом эттирилди. Давлат тилининг нуфузи ва мавқеини оширишга, ўзбек тилини янада ривожлантириш ва тил сиёсатини такомиллаштиришга доир ҳужжатларда алифбо ва имлони такомиллаштириш масаласига муҳим вазифа сифатида қаралди. Бу эса алифбо ислоҳотининг фақат тор доирадаги лингвистик масала эмаслигини кўрсатади. У давлат тилини ривожлантириш сиёсатининг таркибий қисмидир. 2023 йилда Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини такомиллаштириш масалаларига бағишланган республика илмий-назарий конференцияси ўтказилгани масаланинг илмий жамоатчилик учун долзарблигини кўрсатади. Конференцияда олимлар, профессор-ўқитувчилар, тадқиқотчилар, давлат тили масалалари бўйича мутахассислар ва ОАВ вакиллари иштирок этган. Демак, алифбо масаласи йиллар давомида турли босқичлардан ўтиб, илмий ва жамоатчилик муҳокамаси асосида такомиллашиб борди. 

Бош мезон — босқичма-босқичлик

Ёзув масаласида яна бир тамойилни унутмаслик керак: ҳар қандай ўзгариш босқичма-босқич амалга оширилиши лозим. Чунки алифбо фақат дарсликларда мавжуд эмас. У давлат ҳужжатларида, бланкаларда, пешлавҳаларда, кўрсаткичларда, электрон маълумотлар базаларида, дастурий таъминотда, китобларда, луғатларда ва миллионлаб фуқароларнинг кундалик ёзишмаларида қўлланади. Шунинг учун янги график тизим жорий этилиши жамият ҳаётини издан чиқармаслиги, иқтисодий жиҳатдан ортиқча юк туғдирмаслиги ва таълим тизимида кескин узилишларга сабаб бўлмаслиги керак. Айниқса, дарсликларни табиий янгилаш жараёни билан уйғунлаштириш муҳим. Янги дарсликлар навбатдаги нашрларда янги график меъёрлар асосида босқичма-босқич чоп этилиши мумкин. Бундай ёндашув нафақат иқтисодий жиҳатдан мақбул, балки педагогик нуқтаи назардан ҳам қулайдир.

Қулайлик, аввало, болаларимиз учун

Алифбо ислоҳотига муносабат билдираётганда энг муҳим саволлардан бири қуйидагича бўлиши керак: биз бугунги катталарнинг одатини сақлаб қолиш ёки эртанги кун болаларига қулай ёзув тизимини яратиш ҳақида ўйлаяпмизми? Бу икки масала ўртасида катта фарқ бор. Бугун биз учун одатий бўлиб қолган график шакл эртага мактабга борадиган бола учун энг қулай вариант бўлмаслиги мумкин. Шунинг учун алифбо масаласини фақат “мен бунга кўникиб қолганман” ёки “бу ҳарф менга ёқади” каби субъектив мезонлар асосида баҳолаб бўлмайди. Алифбо, энг аввало, бола учун ўрганишга қулай, ўқитувчи учун тушунтиришга содда, тил учун фонетик жиҳатдан асосли, жамият учун фойдаланишга қулай ва технологиялар учун қайта ишлашга мос бўлиши керак. Ана шундай кўп мезонли ёндашувгина алифбо ислоҳотининг ҳақиқий моҳиятини очиб беради.

Тилшунослик ва технология чорраҳасида

Бугун ўзбек тили олдида янги вазифалар турибди. Ўзбек тилининг миллий корпусини ривожлантириш, электрон луғатларни такомиллаштириш, машина таржимаси сифатини ошириш, сунъий интеллект тизимларини ўзбек тилига мослаштириш, овозли технологияларни ривожлантириш, ўзбек тилидаги рақамли контент ҳажмини кенгайтириш — буларнинг барчаси ёзув тизимининг техник жиҳатдан пухта бўлишини талаб қилади. Шунинг учун алифбо ислоҳоти масаласини келажакдаги технологияларни ҳисобга олмасдан ҳал қилиб бўлмайди. Бугун яратилаётган алифбо фақат бугунги компьютер дастурлари учун эмас, эртага яратиладиган дастурлар учун ҳам хизмат қилиши керак. Бугунги бола эса келажакда ўзбек тилида сунъий интеллект билан мулоқот қилади, электрон илмий базалардан фойдаланади, рақамли дарсликларни ўқийди, халқаро ахборот маконига чиқади. Демак, бугунги қарорларимиз унинг эртанги имкониятларига таъсир қилади.

Ўзбек алифбосини такомиллаштириш масаласи қарийб ўн йил давомида қилинган илмий изланишлар, турли даражадаги муҳокамалар, мутахассислар ва жамоатчилик фикрларини ўрганиш, таълим амалиёти ҳамда рақамли технологиялар талабларини ҳисобга олиш натижасида шаклланган жараёндир. Бу жараён давомида амалдаги алифбонинг Oʻ, Gʻ, Sh, Ch ва ng билан боғлиқ график, методик ва технологик жиҳатлари чуқур таҳлил қилинди. Масаланинг нафақат тилшунослик, балки таълим, нашриёт, электрон қидирув, маълумотлар базаси, компьютер лингвистикаси ва сунъий интеллект нуқтаи назаридан ҳам аҳамияти очиб берилди. Шу боис, бугунги алифбо ислоҳотига муносабат билдираётганда ҳиссиётдан кўра илмий далилга, одатдан кўра келажак эҳтиёжига, субъектив қарашдан кўра умумий миллий манфаатга таянишимиз керак. Албатта, ҳар бир ҳарф устида баҳслашиш мумкин. Ҳар бир график ечимни муҳокама қилиш, таклифлар билдириш мумкин. Илмий мунозара бундан кейин ҳам давом этиши табиий. Чунки илмий фикр баҳс ва далил орқали такомиллашади. Аммо асосий мақсад битта бўлиши керак: ўзбек тилининг фонетик табиатини аниқ акс эттирадиган, таълим учун қулай, имло жиҳатидан изчил, рақамли технологиялар билан уйғун ва келажак авлод учун хизмат қиладиган ёзув тизимини яратиш. Шу нуқтаи назардан, алифбони такомиллаштиришни оддий график ўзгаришлар мажмуи сифатида эмас, балки ўзбек тилининг замонавий тараққиёт стратегиясининг муҳим таркибий қисми сифатида баҳолаш лозим. Чунки алифбо шунчаки ҳарфлар тўплами эмас. У миллатнинг тафаккурини ифодалаш, илм-фанини ривожлантириш, маданий меросини сақлаш, таълим тизимини такомиллаштириш ва замонавий технологиялар билан мулоқот қилиш имконини берадиган воситадир. Алифбо кечаги куннинг мероси бўлиши мумкин. Аммо у, энг аввало, эртанги куннинг пойдевори бўлиши керак. Бугун биз алифбони ўзимиз эмас, ҳали мактабга бормаган болаларимиз, ҳали яратилмаган электрон луғатлар, ҳали ишлаб чиқилмаган дастурлар, ҳали шаклланмаган рақамли платформалар ва келажак авлод учун такомиллаштирмоқдамиз. Шунинг учун алифбо ислоҳоти алоҳида ҳарфлар ҳақидаги баҳс эмас. Бу ўзбек тилининг рақамли асрдаги тақдири, унинг илмий салоҳияти, таълимдаги қулайлиги ва келажак авлод олдидаги масъулиятимиз ҳақидаги масаладир. Тилга муҳаббат фақат мавжуд ҳолатни сақлаб қолишдан иборат эмас. Тилга чин муҳаббат унинг табиий имкониятларини чуқур англаш, уни замон талаблари билан уйғун ривожлантириш ва келажак авлодга янада мукаммал ҳолда етказиш масъулиятини ҳам ўз ичига олади.

Саодат МУҲАМЕДОВА,

филология фанлари доктори, профессор