Президентимиз таъкидлаганидек, пенсионерлар ва нафақахўрларга ғамхўрлик қилиш, уларга муносиб турмуш шароитини яратиш давлатимизнинг энг муҳим вазифаларидан. Шу нуқтаи назардан, соҳага оид фармон ва қарорлар имзоланиши, жумладан, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг ташкил этилиши ҳамда пенсия ва нафақаларни тўлаш тизимини такомиллаштиришга қаратилган меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар аҳолига кўрсатилаётган хизматлар сифатини тубдан яхшилашга замин яратмоқда.

Пенсионер учун пенсия миқдори қанчалик муҳим бўлса, уни қачон ва қандай олиши ҳам шунчалик аҳамиятли. Дори-дармон, озиқ-овқат, коммунал тўловлар ва кундалик харажатнинг катта қисми айнан шу маблағ ҳисобидан қопланади. Шунинг учун пенсиянинг бир неча кун олдин ёки кейин олиниши ҳам кекса инсон ҳаётида сезиларли аҳамият касб этиши мумкин.

Сўнгги йилларда юртимизда пенсия ва нафақаларни етказиб бериш тизими сезиларли даражада ўзгарди: илгари асосан нақд пул шаклида берилган бўлса, бугун пенсияни банк картаси орқали олиш вақтни тежаш, хавфсизликни таъминлаш ҳамда масофавий тўловларни осон бажариш имконини берувчи энг оммабоп усулга айланди.

2023 йил январда пенсия ва нафақа олувчиларнинг 51 фоизи маблағини нақдсиз шаклда олган бўлса, 2024 йил январга келиб, бу кўрсаткич 71 фоизга етди. 2025 йил январда ушбу улуш 78 фоизни, 2026 йил январда эса 86 фоизни ташкил этди.

Бу йил август ҳолатига кўра, мамлакатимиздаги 4,5 миллион пенсия ва нафақа олувчининг 4,1 миллиони ёки 90 фоизи маблағини пластик карта орқали олмоқда. Демак, атиги бир неча йилда пенсия ва ижтимоий тўловларни нақдсиз олиш улуши 51 фоиздан қарийб 90 фоизга етди. Бугун ҳар ўн пенсия ва нафақа олувчининг тўққиз нафари учун маблағни олиш сайёр кассани кутиш билан эмас, балки маблағнинг банк картасига тушиши билан боғлиқ.

Бу шунчаки нақд пул ўрнини банк картаси эгаллаётганини эмас, аслида пенсия ва нафақа олувчиларнинг ўз маблағини мустақил бошқариш имконияти кенгаяётганини англатади.

Ой бошида пул пенсионернинг ихтиёрида

Нақдсиз пенсия ва нафақа олишнинг асосий қулайликларидан бири маблағнинг ой бошидаёқ пенсия ва нафақа олувчи тасарруфига ўтказилишидир. Пенсия ва нафақани банк картаси орқали оладиган фуқаролар маблағни ойнинг дастлабки беш кунида олади. Бу кунлар дам олиш ёки байрам кунларига тўғри келган тақдирда ҳам тўлов ўз вақтида амалга оширилади.

Президентимизнинг 2022 йил 7 апрелдаги “Давлат пенсиялари, нафақалар, компенсациялар ва бошқа ижтимоий тўловларни тўлаш тизимини янада такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорига мувофиқ, аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва нақдсиз тўловларни рағбатлантириш мақсадида нақдсиз пенсия ва нафақа олувчиларнинг пенсия миқдорига қўшимча 1 фоиз маблағ қўшиб берилиши белгилаб қўйилди. Ушбу қўшимча маблағ фуқаронинг пенсиясидан ушланмайди, балки давлат бюджети ва Пенсия жамғармаси ҳисобидан қопланади. Бу эса банкоматдан нақд пул ечишдаги комиссия харажатини тўлиқ қоплаш имконини беради. Яъни пенсия ва нафақа олувчи картага ўтгани учун нақд пулдан мутлақо воз кечиши шарт эмас. Аксинча, унда танлов пайдо бўлади: маб­лағни карта орқали ишлатиш ёки зарур қисмини нақдлаштириб олиш.

Энг катта фарқ эса вақтда. Нақдсиз шаклда пенсия ва нафақа олувчи фуқаро маблағини ой бошида олади ва уни мустақил тасарруф эта бошлайди. Пенсионерлар учун ҳам шуниси қулай. Йиллар давомида пенсиясини нақд пулда олиб, рўзғор тебратишга ўрганган. Банк ходимлари ҳар ой маҳаллаларга келиб, тасдиқланган график бўйича пенсия тарқатиб келган ва бу тизим ҳозир ҳам давом этяпти. Илгари пенсионерлар маҳалласига навбат қачон келишини пойлаб, кейин маҳалла идораси ёки тайинланган жойда йиғилиб, навбат кутиб ўтирарди. Табиийки, бу кутишлар баъзан аҳолининг анча-мунча вақтини оларди. Бугун эса пенсияни банк картасида олиш аҳолига мутлақо янгича енгиллик ва эркинлик бермоқда. Тўғри, аввалига кўпчилик пластик карталардан фойдаланишга бир оз иккиланган. Чунки йиллар давомида шаклланган одатни ўзгартириш осон кечмайди. Лекин вақт ўтиб, бу тизимнинг афзаллигини ўз тажрибасида кўрганидан сўнг аҳоли замонавий ечимлар ишини қанчалик енгиллаштиришини англаб етди.

Нақдсиз тўлов ортида катта инфратузилма шаклланмоқда

Албатта, пенсияни картага ўтказишнинг ўзи етарли эмас. Пенсионер картадаги маб­лағни кундалик ҳаётда ишлата олиши учун банкомат, тўлов терминали ва бошқа молиявий инфратузилма ҳам мавжуд бўлиши керак. Бу йўналишда ҳам сўнгги йилларда сезиларли ўсиш кузатилмоқда.

2026 йил август ҳолатига кўра, Ўзбекис­тонда муомаладаги банк карталари сони
75 миллиондан ошган. Савдо ва хизмат кўрсатиш нуқталарида 450 мингдан зиёд тўлов терминали, мамлакат бўйича эса қарийб
47 мингта банкомат ва инфокиоск ишламоқда. Биргина 2026 йилнинг январь-июль ойларида тўлов терминаллари орқали 387 триллион сўмдан зиёд маблағ айланган. Бу рақам карта энди фақат банкдан пул олиш воситаси эмас, балки кундалик ҳисоб-китобнинг одатий қисмига айланаётганини кўрсатади.

Пенсия ва нафақа тўловларига хизмат кўрсатишда Халқ банкининг ўрни алоҳида. Нақд пенсияларни аҳолига етказиб бериш вазифаси ҳам айнан ушбу банк зиммасига юклатилган. Шу билан бирга, банк нақдсиз пенсия олувчилар учун зарур инфратузилмани ҳам кенгайтириб бормоқда.

Марказий банкнинг 2026 йил июнь ҳолатидаги банклар кесимидаги маълумотларига кўра, Халқ банкида 3087 та банкомат ва 162 та АДМ мавжуд бўлиб, бу тижорат банклари орасида энг юқори кўрсаткичдир.

Айримлар нега нақд пулга эҳтиёж сезади?

Пенсия олувчиларнинг қарийб 11 фоизи ҳали ҳам маблағини нақд олади. Расмий кўрсаткичлар яхлитланганини ҳисобга олганда, гап қарийб ярим миллионга яқин инсон ҳақида кетмоқда. Уларнинг барчасини “карта ишлатишни хоҳламайдиганлар” сифатида баҳолаш адолатли бўлмайди. Пенсия ва нафақа олувчилар орасида ёши анча улуғ, банк картаси ёки банкоматдан мустақил фойдаланишга қийналадиган, ҳаракатланиш имконияти чекланган, ногиронлиги бўлган, доимий парваришга муҳтож ёки ётоқ ҳолатидаги инсонлар ҳам бор.

Бир пенсионер учун картадан фойдаланиш оддий жараён бўлиши мумкин. Бошқаси учун эса банкоматгача боришнинг ўзи муаммо. Кимдир PIN кодни эслаб қолиш ёки банкоматда операция бажариш учун фарзандининг ёрдамига муҳтож. Айрим кексалар учун эса қўлидаги нақд пул ҳамон картадаги рақамдан кўра тушунарли ва ишончли.

Шу сабабли нақд пенсияга эҳтиёжни фақат одат билан изоҳлаш тўғри эмас. Айрим инсонлар учун бу шунчаки танлов эмас, балки ёши, саломатлиги ёки яшаш шароитидан келиб чиқадиган зарурат. Бундай фуқароларга пенсияни Халқ банкининг сайёр кассалари белгиланган график асосида етказади. Нақд пенсия ва нафақа тўлови ой давомида тасдиқланган график бўйича амалга оширилади. Пенсионер ва нафақа олувчи сайёр кассага ўзи бора олмаса, маблағ тўғридан тўғри уйига етказиб берилади.

Шу нуқтаи назардан қараганда, нақдсиз пенсия ва нафақа улуши 100 фоизга чиқиши шарт, деган ёндашувнинг ўзи тўғри мақсад бўлмаслиги мумкин. Муҳими, нақдсиз хизматдан фойдалана оладиган инсонга қулай рақамли имконият яратиш ва ундан фойдалана олмайдиган фуқарони ҳам хизматдан четда қолдирмасликдир.

Аҳамиятлиси, рақамлаштириш энди фақат карта орқали пенсия олувчиларга тегишли эмас. Нақд пенсияни етказиб бериш жараёнининг ўзи ҳам электрон механизмга ўтмоқда.

Президентимизнинг 2025 йил 26 июндаги “Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Ғазначилик хизмати қўмитаси ҳамда бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси томонидан замонавий хизматларни жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони ҳамда соҳани рақамлаштиришга оид топшириқларига асосан, нақд пенсия тўловларида фуқарони Face ID — юзни биометрик идентификация қилиш орқали тасдиқлаш ва электрон имзо олиш механизми босқичма-босқич жорий этилди. Сайёр касса ходими махсус планшет/қурилма орқали пенсионернинг шахсини биометрик тасдиқлаб, шундан кейингина тўловни амалга оширади.

Бундай механизмдан мақсад аниқ: пенсия маблағи айнан ўз эгасига етказилганини тасдиқлаш, ҳисоб-китобларнинг шаффофлигини таъминлаш ва турли суиистеъмолчиликлар ҳамда “сохта тўловлар” хавфини камайтиришдир.

Технология инсонга мослашиши керак

Сўнгги йилларда пенсия тизимидаги ўзгаришларнинг йўналиши аниқ: нақдсиз пенсия асосий тўлов усулига айланди. Банк карталари, терминаллар ва банкоматлар сони мунтазам кўпаймоқда.

Пенсия таъминоти шунчаки оддий банк хизмати эмас. Бу тизимдан смартфон ва банк картасидан бемалол фойдаланадиган 60 ёшли инсон ҳам, уйидан мустақил чиқа олмайдиган 90 ёшли пенсионер ҳам фойдаланади. Шунинг учун кейинги босқичда рақамлаштиришнинг асосий вазифаси барчани ягона технологияга мажбуран ўтказиш эмас, балки турли имкониятга эга инсонлар учун бир хил даражада қулай хизмат яратиш бўлиши керак.

Картадан фойдалана оладиган пенсионер маблағини ой бошида олиб, ўз хоҳишига кўра тасарруф этсин. Нақд пулга эҳтиёж сезадиган, ҳаракатланиши чекланган ёки банк инфратузилмасидан мустақил фойдалана олмайдиган пенсионер эса пенсиясини ортиқча оворагарчиликсиз олсин.

Бу жараёнда Халқ банкининг вазифаси ҳам фақат пенсия маблағини етказиб бериш билан чекланиб қолмайди. Миллионлаб пенсионерларнинг нақд ва нақдсиз тўловлар ўртасидаги танловини амалда таъминлаш, сайёр касса хизматини сақлаш билан бирга банк инфратузилмасини кенгайтириш муҳим ижтимоий вазифага айланмоқда. Зеро, ижтимоий соҳада рақамлаштиришнинг ҳақиқий натижаси қанча карта тарқатилгани, нечта банкомат ўрнатилгани ёки қанча жараён Face ID орқали амалга оширилаётгани билангина ўлчанмайди. Энг муҳим мезон — ўзгариш­лар инсон ҳаётини қанчалик енгиллаштираётганида.

Пенсия тизимидаги бу каби тизимли ислоҳотлар давлат ижтимоий сиёсатининг инсон манфаатларига йўналтирилганини амалда исботламоқда. Рақамлаштириш ва замонавий банк хизматларининг ижтимоий соҳага интеграция қилиниши мамлакатда аҳоли фаровонлигини ошириш ва нуронийларимизга муносиб ғамхўрлик кўрсатиш борасидаги давлат сиёсатининг муҳим узвий қисмидир.

 Рустам ПЎЛАТОВ,

молиявий таҳлилчи
Ҳамкорлик материали