Айниқса, кейинги йилларда дунёнинг бир қанча мамлакатларида рўй берган кучли зилзилалар туфайли минглаб одамлар қурбон бўлди. Бу, албатта, кўпчиликда катта ташвиш уйғотди.

ЎзФА Сейсмология институти бош илмий ходими, академик Қаҳҳорбой АБДУЛЛАБЕКОВ билан суҳбатимиз табиий ҳодиса — зилзилалар ҳақида бўлди.

— Кўпчилик зилзиланинг келиб чиқиш сабабларини билмайди. Суҳбатимиз аввалида шу ҳақда тўхталиб ўтсангиз.

— Одамлар жуда қадим замонлардан буён зилзиланинг келиб чиқиш сабаблари билан қизиқиб келган. Грек олими Демокрит (эрамиздан аввалги 460-370 йиллар) фикрича, зилзилалар қор, ёмғир, денгиз ва кўллардаги сувларнинг ер остига шимилиши натижасида рўй беради. Бошқа грек олими Аристотель (эрамиздан аввалги 384-322 йиллар) ғор ва бошқа бўшлиқларда йиғилиб қолган ҳавонинг катта босим таъсирида ер остига киришини, ой тутилишини ва довулларни зилзиланинг сабабчиси, деб кўрсатган.

Ўрта асрнинг машҳур қомусий олимлари Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино ва кейинроқ Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳам ўз асарларида зилзиланинг сабаб ва оқибатлари ҳақида фикрлар билдирган. Улар зилзилалар айрим жойлардагина содир бўлиши ҳамда йил фаслларига, Қуёш ва Ой фазаларига боғлиқлиги ҳақида ёзишган. “Бобурнома”да зилзила кучи ер устида қандай тарқалиши ҳақида қимматли фикрлар айтилган.

Сўнгги ўн йилликларда Ернинг коинотда ва Қуёш тизимида тутган ўрни, ўлчамлари, физик ва кимёвий хоссалари, тузилиши, ундаги турли жараёнлар тўғрисида геология, геофизика, геокимё, астрономия ва яна бир нечта фанлар ёрдамида аниқ маълумотлар олишга муваффақ бўлинди.                 

Зилзиланинг келиб чиқиш сабаблари ҳақида ҳозирги кунда, асосан, икки хил фикр бор — фиксистик ва мобилистик. Фиксистик фикрга кўра, ернинг чуқур қатламларида мураккаб кимёвий, физикавий жараёнлар тўхтовсиз давом этади. Уларнинг биринчиси, солиштирма оғирликлари оғир жинсларнинг доимо пастга, енгил жинсларнинг юқорига бўлган ҳаракати. Иккинчиси, радиоактивлик хоссаси асосида бир жинсдан иккинчиси ҳосил бўлиши ёки жинсларнинг бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтиши натижасида энергия ажралиши.

Бундай реакциялар содир бўлишига сабаб ернинг чуқур қатламларида жуда катта босим ва иссиқлик мавжудлигидир. Энергиянинг сақланиш қонунига кўра, у йўқолиб кетмайди. Демак, ҳосил бўлган энергия сарф бўлиши керак. Ушбу энергия ернинг остида жуда катта ҳажмдаги жинсларни ҳаракатга келтиради. Энергиянинг қанчалик катталигини тасаввур қилиш учун Тяньшань, Помир, Кавказ ёки Ҳимолай тоғларини кўз олдимизга келтириб кўрайлик. Масалан, биргина Тяньшаннинг ўзи бўйи ва эни минглаб километр бўлган ­майдонни эгаллаган улкан “тоғ мамлакати”дир. Баландлиги айрим жойларда 4-5 километрдан ортади. Ана шу улкан тоғларни ҳосил қилувчи кучлар зилзилаларга ҳам сабаб бўлиши эҳтимоли бор.

Марказий Осиё ҳудудида ҳозир тоғ ҳосил бўлиш жараёни давом этмоқда. Ана шу тоғ ҳосил қилувчи тектоник жараёнлар зилзила содир бўлишига олиб келиши мумкин. Энг асосий сабаб тоғ ҳосил қилувчи ер ости кучларининг майдон бўйлаб бир текисда тарқалмаслигидир.

Тяньшань, ўз навбатида, Фарғона, Чотқол, Туркистон, Олой, Зарафшон, Ҳисор каби 10 га яқин тоғ тизмаларидан ташкил топган. Тоғ тизмалари силсиласида Чуй ва Фарғона водийлари, Тошкент воҳаси жойлашган. Одатда тоғ тизмалари каттароқ тезликда, улар ўртасидаги воҳалар камроқ тезликда ҳаракат қилади. Тезлиги ҳар хил бўлган қатламларда аста-секин бурилиш­лар, эгилишлар пайдо бўла бошлайди ва охир-оқибат уларнинг синиши-парчаланишига олиб келади. Ана шу жараён зилзилани келтириб чиқаради. Йиғилган механик энергия эластик сейсмик тўлқинлар энергиясига айланади ва ер силкинишига олиб келади.

Мобилистик фикрга кўра, Ер шари ўндан ортиқ йирик плитага бўлинган. Улар турли йўналишда горизонтал ҳаракатга эга. Плиталарнинг ўзаро тўқнашуви улкан тоғлар ҳосил бўлишига, жумладан, зилзилалар рўй беришига олиб келади. Масалан, Марказий Осиёдаги Тяньшань, Помир, Ҳиндикуш тоғларининг пайдо бўлиши ва зилзиланинг келиб чиқишига сабаб Ҳинд ва Евроосиё плиталарининг тўқнашувидир.

Хулоса қиладиган бўлсак, тоғ ҳосил қилувчи зилзилаларга олиб келувчи жараёнлар вертикал ва горизонтал йўналган қўшимча кучлар таъсирида рўй беради.

— Турли йилларда юзага келган ­табиий офатлар тарихини яхши билишимиз, ундан зарур хулоса чиқаришимиз фойдадан холи бўлмаса керак?

— Юртдошларимиз мамлакатимизда баъзан кучли, баъзан кучсиз зилзилалар рўй бериб туришини яхши билади. Бироқ инсон табиатида унутувчанлик хусусияти мавжуд. Масалан, йиллар ўтган сари юз берган ­табиий офатлар кулфатини ёдимиздан чиқарамиз, сув тошиши ёки кўчки эҳтимоли бўлган ерларга иморатлар қурамиз ва ҳоказо. Зилзила ҳақида ҳам шундай дейиш мумкин.

Кўпгина давлатларда минг йил, ҳатто ундан олдинги зилзилаларнинг тарихий жадваллари тузилган. Афсуски, бизда бу маълумотлар тўлиқ эмас. Кейинги 100-200 йиллик маълумотлар бор, холос. Ундан илгаригилари тўғрисида айрим тахминий маълумотлар сақланган. Балки эски қўлёзмаларда, китоб­ларда бизга ниҳоятда зарур ахборот сақланаётган бўлиши мумкин. Бу соҳада тарихчиларимиз, манбашуносларимиз ёрдам қўлини чўзсалар яхши бўларди.

Баъзи манбаларда тарихда айрим шаҳарларимизда кучли зилзилалар бўлиб ўтганини ўқиганмиз. Масалан, 838-839 йилларда Фарғонада, 942 йилда Бухорода, 1208-1209 йилларда Урганчда, 1490 йилда Самарқандда, 1494 ҳамда 1927 йилларда Наманганда, 1620 йилда Ахсикентда, 1821-1822 йилларда Бухоро ва Самарқанд яқинида, 1902 йилда Андижонда, 1868, 1924, 1938, 1966, 2008 йилларда Тошкентда, 1976, 1984 йилларда Газлида ва ҳоказо. Уларнинг энг даҳшатлиси 1902 йили Андижонда рўй берган 9-10 балли ва 1966 йили Тошкентда бўлиб ўтган 8 балли зилзила ҳисобланади.                             

Хуллас, мамлакатимиз табиий офатлардан холи ҳудудлардан эмас.  Шундай экан, биз, олимлар зилзиладан беталафот ўтиш чора-тадбирларини кўришимиз, иложи борича унинг зарарли оқибатларини бартараф этиш учун қандай муаммолар мавжудлигини халқимизга тушунтириб боришимиз лозим. Чунки Ер шарида йилига ўрта ҳисобда ўн мингга яқин кучли ва сезиларли зилзила содир бўлади. Улардан 15-20 таси фожиали оқибатларга олиб келади.

Зилзиланинг содир бўлиш вақтини олдиндан аниқ-тиниқ айтиш мушкул. Сейсмик кучланишнинг ҳам ўзига хос йиллари мавжуд. Масалан, ўтган асримизнинг сўнгги вақтларида сейсмик жараёнлар 1905-1910, 1930-1950, 1955-1960 йилларда кўпроқ кузатилган. Мутахассислар фикрича, 1998-1999 йиллар ҳам ана шу жараёнга киради ва ҳали давом этиши эҳтимолдан холи эмас.

— Баъзан оммавий ахборот воситаларида “зилзила ўчоғи” деган атамага дуч келамиз. Шу атама ҳақида маълумот бериб ўтсангиз.

— Бу табиий офат ернинг муайян чуқурликдаги қатламларида содир бўлади ва атроф­га тарқалади. Ер силкинган жойни зилзила ўчоғи деймиз, ўчоқнинг маркази гипоцентр деб аталади. Гипоцентрнинг ер юзидаги проекцияси эпицентр дейилади. Эпицентр ва гипоцентр оралиғидаги масофа ёки ер сатҳидан гипоцентргача бўлган оралиқ зилзиланинг чуқурлиги ҳисобланади.

Ўзбекистонда содир бўладиган зилзилалар асосан 10-20, жануброқда 30-40 ­километр, Афғонистонда эса 280-300 километр чуқурликда содир бўлиши мумкин. Энг чуқур зилзилалар ўчоғи ер сатҳидан 700-750 километргача чуқурликда Тинч океани атрофида жойлашган.

Чуқурлигига қараб зилзилалар учга бўлинади. Ер сатҳидан 70 километр чуқурликкача жойлашганлари ер қобиғи зилзилалари, 70 дан 300 километргача бўлганлари оралиқ ёки қобиқ ости зилзилалари ва 300 километрдан 700-750 километргача бўлганлари чуқур фокусли зилзилалар ҳисобланади. Марказий Осиёда, хусусан, Ўзбекистонда рўй берадиган зилзилаларнинг барчаси биринчи гуруҳга киради.

— Муайян нуқтада юз берган зилзила Ер шарининг бошқа минтақаларига ҳам таъсир этиши мумкинми?

— Албатта. Олимлар фикрича, Ер умумий сейсмик кучланишга эга. Демак, бир жойдаги қаттиқ ер силкиниши ўз ортидан бошқа кучланишларни олиб келиши мумкин. Бу табиий ўзгаришлар ҳар доим ҳам бир хил кечавермайди. Мисол учун, Ер юзининг баъзи нуқталаридаги кучли зилзила бошқа жойни қўзғатиши эҳтимоли бор.

Бизнинг минтақамиз ҳам бундан холи ҳудуд эмас. Келинг, шу ўринда Ўзбекис­тоннинг шарқидаги сейсмик ҳолатни 100-120 йил давомидаги натижаларини кўриб чиқайлик. Ғарбий Тяньшань минтақасидаги сейсмик жараён тахминан ҳар 35 йилда даврий такрорланиб туради. 20-25 йил давом этган тинч ҳолатдан сўнг ер қимирлаши кучайиб боради. Навбатдаги жараён сўнгги 100-120 йил давомида 3 марта кузатилган. Демак, бу тўртинчи жараён бошланаётганидан далолат бермоқда.

— Зилзила рўй бергандан кейин баъзан у яна такрорланиши ҳам мумкин. Халқимиз орасида “зилзила қайтди” ёки “қайтмади” деган иборалар учраб туради.

— Сейсмик тўлқинлар ҳар хил тезликка эга. Агар зилзила яқин — 100-150 кило­метргача масофада бўлса, тўлқинлар бирин-кетин тез етиб келади, бир-бирига қўшилади ва уларни одамлар деярли бир-биридан ажрата олмайди. Агар масофа бир неча юз километр ва ундан ортиқ, бўлса, тўлқинлар олдинма-кейин, лекин алоҳида-алоҳида етиб келади.

Масалан, Афғонистонда 80-250 километр чуқурликда зилзилалар тез-тез содир бўлиб туради ва Ўзбекистоннинг барча вилоятларида сезилади. Тошкентга биринчи бўйлама тўлқин етиб келгандан кейин орадан 45-50 сония ўтгач, ­олдингисидан кучлироқ иккинчи кўндаланг тўлқин ва яна бир оздан кейин учинчи юза тўлқин келади. Бу шу ерда турган одамда гўёки бир неча зилзила бўлгандек тасаввур уйғотади.

— Яқин йилларда Ўзбекистон ҳудудида зилзилалар бўлиш эҳтимоли борми? Бор бўлса, ундан сақланиш учун қандай чора-тадбирлар кўриляпти?

— Турли табиий офатлар ичида инсон кучи етмайдиганларидан бири зилзила ҳисобланади. Фан уни йўқ қилишга ёки тўхтатишга ҳозирча ожиз. Бироқ зилзилани тўхтатиш мумкин эмас дегани ундан сақланишнинг иложи йўқ деган маънони англатмайди. Ундан қутулишнинг, яъни зарар кўрмаслик, инсон ҳаёти, қурилиш иншоотлари, барча бойликларимизни сақлаб қолиш имкониятлари бор. Бунинг учун республикамизнинг қайси ерларида қандай куч билан зилзила содир бўлишини кўрсатадиган хариталар тузишимиз ва барча қурилиш ишларини шу харитани ҳисобга олган ҳолда бажаришимиз керак. Сейсмология институтининг энг муҳим вазифаларидан бири ана шундай сейсмик ҳудудлаштириш хариталарини тузишдан иборат.

Ҳозирча Ўзбекистон ҳудудида тинч, кучли зилзилалар чегарадош юртларда кузатилмоқда. Ўзбекистон ҳудудидаги тинч ҳолат эса ортиқча энергия тўпланиб қолганидан далолат беради. Ўлкамиздан анча узоқ бўлган Олой тоғлари ён-атрофлари хавфлироқ ҳудудлардан ҳисобланиб, кучли зилзила 1895-1907 йилларда кузатилган. Иккинчи ҳудуд Туркистон тоғлари ён бағрида жойлашган. Учинчи ҳудуд Қоратоғ ён-атрофи бўлиб, бу ерда кучли зилзила 1907 йили содир бўлган. Ниҳоят, тўртинчиси Ўзбекистон ҳудудининг шимолий қисми бўлиб, бу ерда 1902-1906 йилларда 5-6 магнитудали зилзилалар рўй берган.

Ер силкиниши ва унинг даракчиларини кузатиш учун Ўзбекистоннинг барча вилоятларида жойлашган махсус станциялар мавжуд, улар тўхтовсиз назорат остида.

Зилзиладан сақланишнинг иккинчи йўли — уни олдиндан айтиб бериш масаласи. Сейсмология фани зилзилани олдиндан айтиш имкони бор, унинг кўпгина даракчилари мавжуд, даракчилар эса аниқ физик катталикларга эга деб ҳисоблайди. Даракчиларни кузатиш натижасида зилзила намоён бўлиш қонуниятлари топилган ва уни олдиндан айтиш усуллари ишлаб чиқилган.

ЎзФА Сейсмология институтининг собиқ комплекс экспедицияси ҳозир Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ҳузуридаги Сейсмопрогностик мониторинг республика маркази номи билан фаолият кўрсатяпти. Улар юртимизнинг барча вилоятларида зилзила даракчиларини кузатиб боради. Ўтган давр ичида бир қанча зилзилаларнинг жойи, кучи ва вақти айтиб берилди.

Кейинги 7-8 йилда соҳага жуда катта эътибор қаратилмоқда. Президентимизнинг аҳоли ва ҳудудларнинг сейсмик хавфсизлигини таъминлаш бўйича ўндан ортиқ фармон ва қарори қабул қилинди. Сейсмик ва бошқа комплекс кузатув тизими янги замонавий асбоб-ускуналарга алмаштирилди. Кузатув пунктларининг сони бир неча баравар ошди. Институт илгари фақат сейсмик районлаштириш ва зилзилаларни ­олдиндан айтиш муаммолари билан ­шуғулланган бўлса, ҳозирги кунда янги йўналишлар — сейсмик хатарни баҳолаш, зилзиладан эрта огоҳлантириш, аҳоли ва ҳудудларнинг сейсмик хавфсизлигини таъминлаш ва бош­қа йўналишларда илмий-ташкилий ишлар қиляпти. Илгари фақат собиқ иттифоқнинг марказий шаҳарлари билан илмий ҳамкорлик қилган бўлсак, айни пайтда ўндан ортиқ чет эл етакчи ташкилотлари билан алоқалар йўлга қўйилган.

— Офат сўраб келмайди, дейдилар. У кутилмаганда рўй беради. Шундай ҳолат юз берган тақдирда ундан қандай сақланиш мумкин?

— Саволингиз ўринли. Энг муҳими, офат чоғида саросимага тушмаслик. Ер силкинган вақтда ва ундан кейин ҳам қўрқинч­ни енгиб, ўзини бошқара олиш, тебраниш тўхтагунча уни кутиш керак. Кўп қаватли уйларда яшайдиганларга хонанинг асосий девори бурчаклари ёки эшик кесакисига ўтиб олиш тавсия этилади. Ҳар бир хонадон соҳиби бундай жойларни олдиндан аниқлаб, уйдагиларига, айниқса, болаларига тушунтириб қўйса, фойдадан холи бўлмайди.

Лифт ёки зинапоя майдонларига югуриб чиқмаслик керак. Чунки кўп ҳолларда ушбу қурилмалар биринчи навбатда қулаши кузатилган. Жавон ёки одамлар устига тушиб кетиши мумкин бўлган оғир жиҳозларни дам олиш, ётиш жойидан узоқроққа жойлаштирган маъқул.

Яна шуни ҳам таъкидлаб ўтмоқчиманки, фавқулодда вазиятлар чоғида тўғри ҳаракат қилиш кўникмасини болаларимизда мактаб давридаёқ шакллантириб бориш билан бирга уларни табиий офатлардан сақланиш борасидаги билимлар билан қуроллантириш ҳам яхши самара беради.

— ЎзФА таркибида Сейсмология инс­титути ташкил этилганига яқинда  60 йил тўлар экан...

— 1966 йил 26 апрелда пойтахтимизда рўй берган зилзила, унча кучли бўлмаса ҳам, аҳолини жуда кўп ташвишга солди. Сабаби, ўша пайтда сейсмология соҳасида  олиб борилаётган ишлар  етарли эмасди. Асосийси, кенг омма бўлаётган табиий ҳодисаларга тушунмас, кўплаб ваҳималар келиб чиқар, уларга қониқарли жавоб олиш ҳам қийин эди. Бу, шубҳасиз, юртимизда Сейсмология институтини ташкил этиш зарурлигини кўрсатди. 1966 йили Ўзбекистон Фанлар академияси таркибида Сейсмология институти ташкил этилди.

Институт 60 йил давомида улкан йўлни босиб ўтди, қисқа вақт ичида кичкина илмий-текшириш институтидан йирик илмий марказга айланди. Республикада бир неча илмий мактаблар ташкил этилиб, кўплаб кадрлар тайёрланди, илмий кашфиётлар қилинди. Сейсмология институти мустақиллик йиллари оламшумул ютуқларга эришди. Республикада табиий офатлар зарарини, айниқса, ер силкинишларининг кўнгилсиз оқибатларини камайтириш, аҳолини тўғри ҳаракатланишга ўргатиш, комплекс сейсмик кузатишларни замонавий асбоб-ускуналар билан таъминлаш борасида муайян ишлар қилинди.

Азамат СУЮНОВ

суҳбатлашди.