Бугун глобал иқлим ўзгариши, сув танқислиги ва биологик хилма-хилликнинг камайиши инсоният олдига тобора мураккаб вазифаларни қўймоқда. Бу жараён табиий ресурслар, озиқ-овқат хавфсизлиги ва келажак авлодларнинг яшаш шароити билан бевосита боғлиқ. Айни пайтда замонавий илм-фан табиатда кечаётган ўзгаришларни чуқур ўрганиш, уларнинг оқибатини олдиндан баҳолаш ва биологик бойликларни асраб қолиш учун янги имкониятлар яратмоқда.

Суҳбатда фундаментал илм-фаннинг бугунги вазифалари, мамлакатимиз ўсимликлар дунёсини ўрганиш борасидаги илмий изланишлар, экологик муаммолар ва уларнинг ечимлари, шунингдек, миллий илм-фаннинг халқаро майдондаги ўрни ҳамда истиқболдаги вазифалар хусусида сўз боради.

— Замонавий технологиялар шиддат билан ривожланяпти. Инсоният табиатга таъсир кўрсатишнинг янги имкониятларини қўлга киритмоқда. Айни пайтда табиатнинг биз ҳали тўлиқ англаб етмаган қонуниятлари ҳам кўп. Сизнингча, шундай шароитда фундаментал илм-фаннинг жамият олдидаги энг муҳим вазифаси нимадан иборат?

— Менимча, фундаментал илм-фаннинг энг муҳим вазифаси табиат ва жамиятда кечаётган жараёнларни, уларнинг келиб чиқиш сабаблари, механизмлари ва қонуниятларини чуқур ўрганишдир. Илм-фаннинг жамият ва давлат олдидаги масъулияти эса ана шу билимлар орқали бизни келажакка тайёрлашдан иборат.

Биз кўпинча илмий тадқиқотдан, айниқса, фундаментал изланишлардан дарҳол амалий натижа, муайян муаммонинг тайёр ечимини кутамиз. Аслида, фундаментал фаннинг аҳамиятини фақат шу мезон билан баҳолаб бўлмайди. Унинг натижаси бугун ёки эртага кўринмаслиги мумкин. Лекин йиллар ўтиб, айнан шу тадқиқотлар қандайдир мураккаб муаммони ҳал этиш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Шунинг учун бир фикрни доим муҳим деб биламан: муаммо юзага келганидан кейин унга ечим излаш билан чекланмаслигимиз керак. Ўша муаммони ҳал қилишга зарур билимларни олдиндан яратишимиз шарт. Фундаментал фаннинг жамият учун энг катта аҳамиятини, аввало, шунда кўраман.

Табиат ҳақида ҳали ҳамма нарсани билиб улгурганимиз йўқ. Ўрганилмаган жараёнлар, очилмаган қонуниятлар жуда кўп. Билимларимиздаги ана шу бўшлиқни тўлдиргунимизча табиий бойликларимизни, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини, асраб-авайлашимиз зарур бўлган ижтимоий қадриятларимизни йўқотиб қўймаслигимиз керак. Чунки бугун бой берилган айрим табиий ресурсларни эртага ҳатто энг илғор технологиялар ёрдамида ҳам тиклашнинг имкони бўлмаслиги мумкин.

Шу маънода, фундаментал илм-фанни қўллаб-қувватлаш доимий эътиборимизда бўлиши шарт. Унга бугун сарфланган меҳнат ва маблағнинг ҳақиқий қиймати, эҳтимол, келгуси авлодлар ҳаётида янада яққол намоён бўлар.

— Ботаника ва биологияни кўпинча табиатни ўрганувчи фанлар сифатида тасаввур қиламиз. Ваҳоланки, бу соҳалардаги тадқиқотлар озиқ-овқат хавфсизлиги, иқлим ўзгаришига мослашиш, умуман, инсониятнинг келажаги билан бевосита боғлиқ. Сизнингча, бугун ўсимликлар ­дунёсини ўрганиш ва биологик хилма-хилликни сақлашнинг аҳамиятини жамият етарлича англаяптими?

— Ўсимликлар хилма-хиллигини ўрганишни инсониятнинг эртанги кунини таъминлайдиган энг муҳим илмий йўналишлардан бири деб биламан. Тўғри айтдингиз: бугунги озиқ-овқат хавфсизлиги, қишлоқ хўжалиги тараққиёти ва келажакдаги иқлим шароитларига мослашиш имкониятларимиз кўп жиҳатдан табиатда сақланиб қолган биологик ресурсларга боғлиқ. Масалан, қишлоқ хўжалигидаги янги навларни олайлик. Селекционерлар олдида ҳосилдорликни ошириш билан бирга юқори ҳарорат, сув танқислиги, тупроқ шўрланиши ва турли касалликларга чидамли навлар яратиш вазифаси турибди. Хўш, бундай хусусиятларни қаердан оламиз? Уларнинг муҳим манбаларидан бири маданий ўсимликларнинг ёввойи аждодлари ва яқин қариндошларидир.

Гап шундаки, ёввойи ўсимликлар узоқ эволюцион жараёнлар давомида турли табиий шароитларга мослашган. Уларнинг ирсий хусусиятларида маданий навларда етишмайдиган айрим белгилар сақланган бўлади. Олимлар ана шу хусусиятларни ўрганиб, селекция жараёнида фойдаланиш имкониятларини аниқлайди.

Бунинг амалий натижалари ҳам бор. Масалан, буғдойнинг ёввойи қариндошларига хос ирсий ресурслардан касалликларга чидамлиликни ошириш ва ҳосилдорлик хусусиятларини яхшилаш бўйича селекция ишларида фойдаланилган. Демак, бугун табиатда сақланаётган бирор ўсимликнинг ирсий хусусияти эртага деҳқончилик учун муҳим аҳамият касб этиши мумкин.

Табиатда тирик организмлар бир-биридан ажралган ҳолда яшамайди. Масалан, ўсимликларнинг кўпайишида чанглатувчи ҳашаротларнинг ўрнини олайлик. БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда етиштириладиган озиқ-овқат экинлари турларининг тахминан 75 фоизи ҳашаротлар ва бошқа жониворлар орқали чангланишга у ёки бу даражада боғлиқ. Чанглатувчиларга боғлиқ экинлар жаҳон қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари умумий ҳажмининг тахминан 35 фоизини ташкил этади.

Бу рақамлар нимани кўрсатади? Биз, масалан, мевали дарахтларни парваришлаш, суғориш, ҳосилдорлигини ошириш ҳақида ўйлаймиз. Лекин шу дарахтларнинг гулини чанглатадиган ҳашаротлар, уларнинг яшаш муҳити ҳақида ҳам ўйлашимиз керак. Чунки чанглатувчиларнинг камайиши айрим экинларнинг ҳосили ва маҳсулот сифатига бевосита таъсир кўрсатади.

Худди шундай: тупроқдаги микроорганизмлар ҳам ўсимликлар ҳаётида муҳим вазифаларни бажаради. Улар органик моддаларнинг парчаланиши, озуқа элементларининг айланиши ва тупроқ унумдорлигини таъминлашда иштирок этади. Табиий экотизимлардаги бундай алоқаларнинг бузилиши қишлоқ хўжалигига, умуман, цивилизацияга ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

Шунинг учун биологик хилма-хилликнинг камайишини фақат муайян ўсимлик ёки ҳайвон турининг йўқолиши билан баҳолаш тўғри бўлмайди. Биз ўша турнинг бошқа организмлар билан боғлиқ вазифаларини ҳам ҳисобга олишимиз керак. Айрим турларнинг камайиши чангланиш, тупроқ унумдорлиги, табиий зараркунанда назорати каби жараёнларга таъсир кўрсатади.

Менимча, бугун жамиятимизда айнан шу боғлиқликни чуқурроқ англашга эҳтиёж бор. Чунки иқлим ўзгариши ва қурғоқчиликнинг кучайиши шароитида табиий экотизимларнинг барқарорлиги янада муҳим аҳамият касб этади. Айниқса, яйловлар ва ўрмонлардаги ўсимлик қопламининг сақланиши, табиий хилма-хилликнинг камаймаслиги қишлоқ хўжалиги учун ҳам катта аҳамиятга эга.

— Бугун биз йирик иншоотлар қур­япмиз, дарёлар ўзанини ўзгартиряпмиз, табиий ресурслардан фойдаланишнинг янги усулларини ўзлаштиряпмиз. Бироқ табиатга таъсир кўрсата олиш унинг барча қонуниятларини англаб етганимизни билдирмайди. Сизнингча, инсоният бу фарқни етарлича ҳис қиляптими? Қабул қилинаётган қарорларда табиатнинг имкониятлари ва чекловлари қанчалик ҳисобга олиняпти?

— Бу фарқ англаняпти, албатта. Лекин уни амалиётда, айниқса, муҳим қарорларни қабул қилишда етарлича ҳисобга оляпмиз деб айтиш қийин. Бугун инсоннинг техник имкониятлари ниҳоятда кенгайди. Биз табиий жараёнларга аралашамиз, уларнинг йўналишини муайян даражада ўзгартира оламиз. Аммо бу аралашув қандай экологик оқибатларга олиб келишини ҳамиша ҳам олдиндан тўлиқ билмаймиз. Табиатдаги жараёнлар бир-бири билан шунчалик чамбарчас боғланганки, муайян ҳудуддаги ўзгаришнинг таъсири бошқа жойда, ҳатто анча вақт ўтгандан кейин ҳам намоён бўлади.

Албатта, дунёда бу масалага жиддий ёндашаётган мамлакатлар бор. Масалан, айрим Скандинавия давлатларида табиий муҳитга таъсир кўрсатиши мумкин бўлган қарорларнинг биологик ва экологик асосларига катта эътибор қаратилади. Яъни муайян лойиҳанинг иқтисодий самараси билан бирга табиатга таъсири ҳам илмий жиҳатдан баҳоланади. Бу жуда муҳим ёндашув.

Биологик хилма-хиллик ва экотизим хизматлари бўйича ҳукуматлараро илмий-сиёсий платформанинг 2019 йилда эълон қилган маълумотларига кўра, дунёда қарийб бир миллион ўсимлик ва ҳайвон тури йўқолиб кетиш хавфи остида. Бир миллион тур! Бу рақамнинг ўзиёқ инсониятнинг табиатга таъсири қанчалик жиддий тус олганини кўрсатади.

Айрим экотизимларда аллақачон қайтариб бўлмайдиган ўзгаришлар юз беряпти. Бунга иқлим ўзгариши ҳам, инсоннинг табиий ресурслардан фойдаланиш жараёнида кўрсатаётган босими ҳам сабаб бўлмоқда. Энг ёмони, баъзи йўқотишларни кейинчалик катта маблағ сарфлаб ҳам тиклай олмаслигимиз мумкин.

Шунинг учун ҳар қандай йирик лойиҳани амалга оширишдан олдин унинг табиий муҳитга таъсирини чуқур ўрганиш зарур. Бу жараёнда биологлар, экологлар ва бошқа соҳа олимларининг хулосаларига таяниш керак. Қарор қабул қилинганидан кейин салбий оқибатларини бартараф этишга уринишдан кўра, ўша оқибатларни олдиндан баҳолаш анча самарали.

— Ўзбекистон ўсимликлар дунёси бойлиги ва хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Табиийки, бу бойлик бир неча юз йилда шаклланиб қолмаган. Унинг ортида мураккаб геологик, иқлимий ва эволюцион жараёнлар турибди. Сизнингча, мамлакатимиз флорасини ўрганиш орқали табиатимизнинг ҳали тўлиқ англанмаган қандай сирларини очиш мумкин? Бу борада замонавий илмий тадқиқотлар бизга қандай имкониятлар беряпти?

— Ўзбекистон флорасини мамлакатимизнинг табиий тарихини сақлаб турган тирик архив деб атаса бўлади. Чунки бугун қайси ҳудудда қандай ўсимликлар ўсиши, уларнинг бир-бири билан қариндошлиги, тарқалиш хусусиятларини ўрганиш орқали ўтмишда кечган жуда кўп жараёнлар ҳақида хулоса чиқариш мумкин.

Ҳозир бу йўналишдаги тадқиқот имкониятлари анча кенгайди. Илгари олимларимиз дала кузатувлари ўтказиб, ўсимлик намуналарини тўплар, уларни гербарийларда сақлар, тарқалиш ҳудудларини хариталарда белгилаб борарди. Бугун эса ана шу маълумотларни рақамлаштириш, ҳар бир ўсимлик намунаси топилган жойни аниқ географик координаталар билан боғлаш имкониятига эгамиз. Илмда бу жараён геобоғлаш деб аталади. Бунинг аҳамияти нимада? Бир қарашда оддий маълумотларни электрон шаклга ўтказишдек туюлиши мумкин. Аслида эса биз шу орқали бутунлай янги таҳлил имкониятларига эга бўляпмиз.

Масалан, катта ҳажмдаги геобоғланган маълумотларни таҳлил қилиш орқали мамлакатимизнинг қайси ҳудудида ўсимлик турлари кўпроқ жамлангани, қайси жойлар етарлича ўрганилгани, қаерларда эса ҳали илмий маълумотлар камлигини аниқ кўришимиз мумкин. Бу кейинги тадқиқотларни режалаштиришда ҳам жуда муҳим.

Энди тасаввур қилинг: шу маълумотларга замонавий ДНК таҳлиллари натижаларини ҳам қўшдик. Ўсимликларнинг эволюцион шажараси, яъни турлар ўртасидаги қариндошлик муносабатларини ўргандик. Шунда янада қизиқ манзара намоён бўлади. Қайси ҳудудларда қадимий эволюцион тармоқлар сақланиб қолган, қаерларда нисбатан ёш турлар шаклланган, айрим ўсимликлар қандай қилиб бугунги тарқалиш ҳудудига етиб келган — шуларга илмий жавоб топа оламиз. Бундай маълумотларни оддий ўсимликлар рўйхатидан ёки тарқалиш харитасидан билиб бўлмайди. Бунинг учун турларнинг ­эвол­юцион тарихи ва географик тарқалишини бирга таҳлил қилиш зарур. Айрим жойларда турлар сони нисбатан кам бўлиши мумкин, лекин ўша ҳудудда миллионлаб йиллик ноёб эволюцион тарихни сақлаб қолган ўсимликлар яшайди. Бундай ҳудудларни аниқлаш ва муҳофаза қилиш ҳам жуда муҳим.

Шу маънода, биз бугун учта асосий саволга жавоб излаяпмиз: ўсимлик турлари қаерларда тарқалган, улар ўзаро қандай қариндош ва мамлакатимизнинг ҳозирги флораси қандай шаклланган? Замонавий тадқиқот усуллари ана шу саволларга тобора аниқ жавоб бериш имконини яратмоқда. Энг муҳими, олинган илмий натижалар табиий бойликларимизни асраш бўйича қарорларни ҳам пухта асослашга хизмат қилади.

— Глобал иқлим ўзгариши, ҳаво ҳароратининг кўтарилиши ва сув танқислиги Марказий Осиё табиатига ҳам жиддий таъсир кўрсатмоқда. Айниқса, бундай шароитда ўсимликлар дунёсида юз бераётган ўзгаришлар хавотирли. Хўш, бугун ботаника ва биология фанлари олдида қандай аниқ муаммолар турибди? Илмий тадқиқотларни қайси йўналишларга қаратиш зарур?

— Табиатдаги ўзгаришлар суръати тирик организмларнинг уларга мослашиш имкониятларидан илгарилаб кетяпти. БМТнинг Атроф-муҳит бўйича дастури 2025 йилда Ўзбекистоннинг атроф-муҳит ўзгаришлари атласини эълон қилди. Унда келтирилган ­маълумотларга кўра, кейинги олтмиш йилда мамлакатимизда ўртача йиллик ҳарорат 1,6 даража кўтарилган. Оролбўйи минтақасида эса бу кўрсаткич 1,8-2,5 даражага етган. ­Эътибор беринг: гап иқлимнинг ўртача кўрсаткичлари ҳақида кетяпти. Демак, айрим йиллар ва мавсумларда табиий муҳит бундан ҳам кескин ўзгаришларга дуч келиши мумкин.

Ўсимликлар учун бунинг оқибати қандай? Ҳарорат кўтарилгани сари тупроқдан буғланиш кучаяди, ўсимликларнинг сувга эҳтиёжи ва намликдан фойдалана олиш шароити ўзгаради. Айниқса, ёғингарчилик кам бўлган чўл ва яримчўл минтақаларида бу муҳим. Муайян турнинг ўсиши, гуллаши, уруғ ҳосил қилиши учун қулай давр қисқаради. Бу эса унинг табиий кўпайишига таъсир кўрсатади.

Юқоридаги атласда Ўзбекистон яйловларининг 60 фоизида маҳсулдорлик пасайиши қайд этилган. Албатта, бу ҳолатни фақат иқлим ўзгариши билан изоҳлаш тўғри бўлмайди. Чорва молларини меъёридан ортиқ боқиш, ердан фойдаланиш тартиби, ўсимлик қопламининг бузилиши ҳам катта таъсир кўрсатади. Шунинг учун биз яйловларни ўрганганда қайси ўсимликлар камайгани, уларнинг ўрнини қандай турлар эгаллаётгани, тупроқ ва намлик шароити қай даражада ўзгарганини биргаликда таҳлил қилишимиз керак.

Яна бир жиддий масала — тарқалиш ҳудуди жуда чекланган ўсимликларнинг тақдири. Масалан, Қизилқумдаги Томдитов тоғларида учрайдиган Astragalus centralis деган ўсимлик тури бор. У Ўзбекистонга хос эндем тур. Илмий тадқиқотларга кўра, ҳозир унинг фақат битта табиий популяцияси маълум. Ўсимлик сони ниҳоятда кам. Унинг яшаш муҳитига оҳактош қазиб олиш, чорва боқиш, иқлим ўзгариши ва экстремал об-ҳаво ҳодисалари таъсир кўрсатмоқда.

Энди ўйлаб кўринг: бундай турни қаердан қайта топамиз? Агар у табиатда бутунлай йўқолса, дунёнинг бошқа ҳудудидан олиб келиб, ўрнини тўлдириш имконияти йўқ. Демак, бу ерда фақат ўсимликнинг тарқалиш харитасини тузиш билан чекланиб бўлмайди. Унинг табиий кўпайиши, популяция ҳолати, уруғидан кўпайтириш имкониятлари ва яшаш муҳитини муҳофаза қилиш бўйича алоҳида тадқиқотлар зарур.

Тоғ ўсимликлари билан боғлиқ яна бир мураккаблик мавжуд. Иқлим исиши билан айрим турларнинг яшаши учун қулай шароит баландроқ ҳудудларга силжиши мумкин. Лекин тоғнинг юқори қисмида ўсадиган турлар учун бундай имконият чекланган. Муайян баландликдан кейин улар кўтариладиган бошқа табиий муҳит қолмайди. Бу, айниқса, фақат муайян тоғ тизимида учрайдиган эндем ўсимликлар учун жиддий хавф. Халқаро иқлим тадқиқотларида ҳам шу масалага алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Шу билан бирга, биологик ресурсларни сақлашнинг икки муҳим йўли бор. Биринчиси — ўсимликларни ўзининг табиий яшаш муҳитида муҳофаза қилиш. Иккинчиси — уларнинг уруғлари ва бошқа ирсий материалларини махсус коллекциялар, ­генбанкларда сақлаш. Бу усуллар бир-бирини тўлдиради. Чунки ўсимликнинг уруғини сақлаб қолишимиз мумкин, бироқ унинг табиатдаги популяцияси йўқолса, ўша турнинг табиий шароитда давом этадиган эволюцион ва мослашув жараёнлари ҳам узилади.

Буларнинг барчаси озиқ-овқат хавфсизлиги учун ҳам аҳамиятли. Қишлоқ хўжалиги экинларининг ёввойи қариндошларида иссиқлик, қурғоқчилик ва касалликларга чидамлилик билан боғлиқ ирсий хусусиятлар бўлиши мумкин. Уларни сақлаш ва ўрганиш селекционерларга келажакда янги навлар яратиш учун қўшимча имконият беради.

— Мамлакатимизда ноёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ўсимликларни муҳофаза қилишда “Қизил китоб” алоҳида аҳамиятга эга. Унинг кадастрини юритиш ҳам институтга юклатилган. Айтинг-чи, бугун Ўзбекистонда йўқолиб кетиш хавфи остида турган ўсимликларнинг ҳолати қандай? Уларни асраб қола олмасак, қандай оқибатларга дуч келамиз?

— Бу саволга ҳам мамнуният, ҳам катта масъулият билан жавоб бераман. Чунки яқинда Ўзбекистон Республикаси “Қизил китоб”ининг олтинчи нашрини тайёрлашга қаратилган илмий тадқиқотларни якунладик. Бу жараёнда илгари қилинган ишлардан фарқли равишда, ўсимлик турларининг табиатдаги ҳақиқий ҳолатини комплекс баҳолашга алоҳида эътибор қаратилди.

Биласизми, мамлакатимизда “Қизил китоб”нинг ўсимликларга бағишланган биринчи нашри 1984 йилда чоп этилган. Орадан қирқ йилдан ортиқ вақт ўтди. Шу даврда табиий муҳитда ҳам, ўсимликлар дун­ёсини ўрганиш имкониятларида ҳам катта ўзгаришлар юз берди. Энг муҳими, бугун бизда турларнинг йўқолиб кетиш хавфини халқаро илмий мезонлар асосида баҳолаш имконияти мавжуд.

Олтинчи нашрни тайёрлаш доирасида илк бор ўсимликлар популяциясининг ҳолатини комплекс ўрганишга қаратилган махсус тадқиқотлар ўтказилди. Бу ишлар Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг мақсадли молиялаштириши асосида бажарилди. Бунда Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи (IUCN)нинг амалдаги тоифа ва мезонларига таяндик.

Нима учун бу муҳим? Чунки ўсимлик турини “Қизил китоб”га киритишда унинг кам учраши ҳақидаги умумий тасаввурнинг ўзи етарли бўлмайди. Унинг табиий популяцияси қандай ҳолатда, йўқолиб кетиш хавфи қай даражада эканини илмий асосда баҳолаш зарур. Ана шу ёндашув тадқиқотларимизнинг муҳим жиҳатларидан бири бўлди.

Хорижлик ҳамкорларимиз билан бирга ўтказган тадқиқотлар натижалари нуфузли Biological Conservation халқаро илмий журналида ҳам эълон қилинди. Бу, албатта, мамлакатимизда биологик хилма-хилликни ўрганишга доир изланишларнинг халқаро илм-фан учун ҳам аҳамиятли эканини кўрсатади.

Энди рақамларга эътибор беринг. Янгиланган рўйхатга 317 ўсимлик тури ва кенжа тури киритилди. Уларнинг 207 таси Ўзбекистон эндемларидир. Яъни бу ўсимликларнинг табиий тарқалиш ҳудуди фақат мамлакатимиз билан чекланган.

Бир ўйлаб кўринг-а, 207 эндем тур! Бу рақамнинг ортида қанчалик катта масъулият турганини ҳис қилишимиз керак. Чунки Ўзбекистонга хос бирор эндем тур табиатдан бутунлай йўқолса, бу фақат мамлакатимиз учун йўқотиш бўлиб қолмайди. Ўша тур бутун дунё ўсимликлар оламидан ҳам йўқолади. Уни бошқа мамлакатнинг табиатидан топиш имконияти йўқ.

Айниқса, тарқалиш ҳудуди жуда тор бўлган турларнинг тақдири жиддий ташвиш уйғотади. Агар ўз вақтида самарали муҳофаза чораларини кўрмасак, уларни бутунлай бой беришимиз мумкин. Бунда биз фақат муайян ўсимлик турини йўқотмаймиз. Унинг узоқ эволюция давомида шаклланган, бошқа турларда такрорланмайдиган ирсий хусусиятлари ҳам биргаликда йўқолади.

Масаланинг халқаро масъулият билан боғлиқ жиҳати ҳам бор. Ўзбекистон Биологик хилма-хиллик тўғрисидаги конвенцияга қўшилган. Шу орқали мамлакатимиз ўз ҳудудидаги ўсимлик ва ҳайвонот турлари, табиий экотизимларни сақлаш бўйича муайян халқаро мажбуриятларни қабул қилган. Бу мажбуриятларнинг бажарилиши мамлакатимизнинг халқаро нуфузи, ишончли ҳамкор сифатидаги обрўси учун ҳам аҳамиятли.

— Илм-фан тараққиёти ҳақида гап кетганда, ёш тадқиқотчиларнинг ўрни ва салоҳиятига алоҳида эътибор қаратилади. Сизнингча, бугун ёш олимларимизнинг илмий изланишлари замонавий ­муаммолар билан қай даражада боғланган? Уларнинг тадқиқотлари халқаро илм-фанда рақобатлаша оладими? Бу борадаги ҳолатга қандай баҳо берасиз?

— Биласизми, бу савол кўп берилади. Лекин мен бу масалага бир оз бошқачароқ қарайман. Аввало, “ёш олимлар” деган тушунчанинг ўзига муносабатимизни қайта кўриб чиқишимиз керак деб ўйлайман.

Нега бундай деяпман? Чунки биз ҳали ҳам илм-фанни ривожлантириш, унинг самарадорлигини ошириш ҳақида гапирганда, айрим ҳолларда анча аввал шаклланган тасаввурлардан келиб чиқяпмиз. Бугун дунё илм-фани қандай ишлаяпти, илғор илмий муассасаларда тадқиқотлар қандай ташкил этиляпти, олимлардан қандай натижалар талаб қилиняпти — мана шу саволларга ­эътибор қаратишимиз зарур. Масалан, Хитой, Жанубий Корея, Япония, АҚШ ёки Европа Иттифоқи мамлакатларидаги илғор илмий муассасалар фаолиятини олайлик. У ерларда тадқиқотларга ёш олимларнинг иши ёки катта олимларнинг иши деган мезон билан ёндашилмайди. Илмий жамоанинг ҳар бир аъзоси олдига муайян вазифа қўйилади, ундан тегишли натижа кутилади. Олимнинг ёши унинг илмий ишига қўйиладиган талабни ўзгартирмайди.

Энди шу нуқтаи назардан ўз институтимизга қарайлик. Бугун Фанлар академияси Ботаника институти илмий ходимларининг ўртача ёши 37 атрофида. Қирқ ёшгача бўлган тадқиқотчилар эса жами илмий ходимларнинг 70 фоизини ташкил этади. Демак, биз институтдаги тадқиқотларни ёш олимлар ишларидан алоҳида ажратиб баҳолайдиган бўлсак, муассасамиз фаолиятининг асосий қисмини шу тоифага киритишимизга тўғри келади.

Ботаника институти 2022 йилда ­илмий-тадқиқот муассасаларининг миллий рейтингида биринчи ўринни эгаллаган. Ҳозир ҳам Фанлар академияси институтлари орасида етакчилар қаторидамиз. Бу натижаларни фақат ёш тадқиқотчилар ёки катта авлод олимларининг алоҳида ютуғи сифатида кўрсатишни тўғри деб билмайман. Улар бутун илмий жамоанинг меҳнати самарасидир. Албатта, ёшларнинг ўзига хос устунликлари бор. Айниқса, янги илмий усулларни ўзлаштириш, замонавий технологияларни тадқиқотларга жорий этишда уларнинг имкониятлари катта. Буни фаолиятимизда ҳам кўряпмиз.

Масалан, менинг илмий йўналишимда флорани тўр тизими асосида хариталаш усули қўлланади. Ёш тадқиқотчиларимиз бу усулни жуда тез ўзлаштирди. Кейин унинг асосида филогенетик хилма-хиллик, филогенетик эндемизм каби замонавий илмий ёндашувларни ҳам тадқиқот амалиётига киритишди. Ана шу ёндашувлар орқали ўсимликлар дунёсини, турларнинг эволюцион қариндошлигини ва ҳудудлар бўйича тарқалиш хусусиятларини янада чуқур таҳлил қилиш имконияти кенгайди. Бундай тадқиқотлар минтақавий ва халқаро миқёсда рақобатбардош илмий натижалар олишимизга хизмат қиляпти.

Хўш, бу натижаларнинг халқаро эътирофини нимада кўриш мумкин? Одатда биз нуфузли журналларда чоп этилган мақолалар сони, уларнинг импакт-фактори каби кўрсаткичларга эътибор қаратамиз. Булар, албатта, муҳим. Лекин илмий муассасанинг халқаро майдондаги ўрнини фақат шу рақамлар билан баҳолаш етарли бўлмайди. Масалан, Тошкентда йирик халқаро анжуманларни ўтказиш бўйича таклифлар билдирилмоқда. Шулар қаторида 2026 йилги биринчи халқаро Global Tulipa Symposium, шунингдек, 2029 йилда GBIF Бошқарув кенгаши йиғилишини ўтказиш билан боғлиқ ташаббусларни айтиш мумкин. Олимларимизнинг нуфузли халқаро илмий анжуманларга таклиф этилаётгани ҳам эътиборга молик. Бу каби жараёнлар мамлакатимизда ўтказилаётган тадқиқотларга халқаро илмий ҳамжамиятнинг қизиқишини кўрсатади. Шунинг учун ёш олимларнинг ишига баҳо беришда, энг аввало, улар қандай илмий масалалар билан шуғулланаётгани, қандай усуллардан фойдаланаётгани ва эришаётган натижаларига қарашимиз керак. Уларни илмий жамоанинг тўлақонли аъзоси сифатида қабул қилиш муҳим.

Мен ёшларимизнинг имкониятларига катта ишонч билан қарайман. Бу ишонч уларнинг фақат ёшлигига асослангани йўқ. Бугунги илмий натижалари, замонавий тадқиқот усулларини ўзлаштириш суръати ва халқаро майдонга чиқаётгани бунга асос ­бўляпти. Энди ана шу салоҳиятдан янада унумли фойдаланишимиз керак.

— Мазмунли суҳбат учун раҳмат.