Уйқу пайтида мия молекуляр чиқиндилардан халос бўлади ва қисқа муддатли хотирани узоқ муддатли хотирага айлантиради. Бар-Илан университети (Исроил) тадқиқотчилари уйқу талаб қиладиган биологик жараёнларнинг узун рўйхатига нейронлардаги ДНКни таъмирлашни ҳам қўшишди.
Ҳужайраларимиздаги ДНК доимий равишда шикастланиб туради. Бу у ёки бу даражада мавжуд бўлган оксидловчи молекулалар, радиоактив фон каби ташқи омиллар, генетик маълумотлар билан ишлайдиган молекуляр машиналар хатоси сабаб рўй беради. Агар нейронлар ҳақида гапирадиган бўлсак, биз қачонлардир нейронларнинг ўзи доимий равишда ўз ДНКсини парчалашга мажбур эканлигини ёзган эдик. Ундаги узилишлар нейронлараро алоқаларни, яъни синапсларни мустаҳкамлаш учун зарур бўлган генларни фаоллаштиришга ёрдам беради.
ДНКни тузатиш учун ҳужайрада у ёки бу шикастланишга ихтисослашган бутун молекуляр комплекслар мавжуд. Агар гап узилиш ҳақида кетса, гап оқсилларга бориб тақалади. Оқсиллар (ферментлар) ҳужайра ичидаги махсус ишчи молекулалардир. Улар синган жойни топиб, ДНК занжирининг узилган четларини бир-бирига тортади ва ҳужайра мутацияга учрамасдан яшашда давом этиши учун уларни қайта тикади, деб хабар берди nkj.ru.
Ҳужайра учларни тўғри яқинлаштириши ва тикиши керак. Бу осон эмас. ДНК ҳар доим уни қўллаб-қувватлайдиган, ундан маълумот ўқийдиган ва бошқа кўплаб оқсиллар билан тўлдирилган. Уни тикиш учун шундай силжитиш керакки, бошқа жараёнлар билан зиддият юзага келмасин.
Тадқиқотчилар олачипор данио балиғи личинкалари билан тажриба ўтказдилар. Кўпгина тирик организмлар сингари, балиқлар ҳам уйқусиз яшай олмайди. Уларнинг уйқу ва уйғоқлик алмашинуви биологик соатлари орқали бошқарилади.
Илмий иш муаллифлари личинкалар нейронларидаги хромосомаларни махсус бўёқлар билан бўяб, биринчидан, уйқу пайтида нейронлардаги хромосомалар фаол ҳаракатлана бошлашини пайқашди. Иккинчидан, “Nature Communications” мақоласида айтилишича, ДНКдаги қўш узилишлар сони уйғоқлик пайтида кўпайган ва уйқу пайтида камайган. Учинчидан, узилишлар сони айнан хромосомалар динамикаси туфайли, уйқу пайтида улар фаолроқ ҳаракатлангани туфайли камайди. Агар бу ҳаракатлар хромосомаларни ядро қобиғига бириктирадиган махсус оқсил ёрдамида тўсиб қўйилса, уйқуга қарамай, ДНК шикастланган ҳолда қолади.
Шунингдек, уйқу пайтида хромосомаларнинг фаол тикланиши айнан нейронларга хос эканлиги маълум бўлди. Электр қўзғалиши хос бўлмаган, ҳеч қандай электр сигналларини ўтказмайдиган бошқа ҳужайраларда бундай қонуният йўқ эди. Бундан хулоса қилиш мумкинки, айнан нейронларнинг уйғоқлик пайтидаги электрокимёвий фаоллиги уларнинг ўз ДНКсини таъмирлашига тўсқинлик қилади. Ниҳоят, агар ДНКдаги узилишлар сони мутаген моддаси ёрдамида қўшимча равишда кўпайтирилса, личинкалар узоқроқ ухлаган – гўё нейронлар хромосомаларни таъмирлаш учун кўпроқ вақт кераклигини ҳис қилгандек.
Агар буларнинг барчасини жамласак, қуйидаги натижа келиб чиқади: уйғоқлик пайтида нейронлар ҳаддан ташқари фаол бўлади ва ДНКдаги узилишларни таъмирлайдиган оқсиллар ўз вазифасини тўғри бажара олмайди – эҳтимол, улар шунчаки ДНК билан ишлашни ёқтирмайди. Уйқу пайтида нейронлар нисбатан тинчланади ва хромосомаларни таъмирлаш қулай бўлиши учун уларни силжитиш мумкин. Юқорида айтилганидек, тажрибалар балиқларда ўтказилган бўлса-да, бошқа ҳайвонларда, ҳатто одамда ҳам аҳвол шундай деб ўйлашга барча асослар бор. Тан олиш керакки, бу тўйиб ухлашни бошлаш учун асос бўла олади.