Нуфузли Fitch ва Moody’s халқаро рейтинг агентликлари мамлакатимиз суверен кредит рейтингини бир поғона яхшилади. Жаҳон банкининг инвестиция ва ишбилармонлик муҳити тўғрисидаги ҳисоботида Ўзбекистон етакчи давлатлар қаторидан жой олди. Бугун мамлакатда 1,2 миллион нафардан иборат бизнес ҳамжамияти шакллангани, сўнгги беш йилда тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга қаратилган 84 та қонун ва 861 та фармон ҳамда қарор қабул қилингани бежиз эмас. Бу рақамлар давлат тадбиркорни миллий тараққиётнинг ҳаракатлантирувчи кучи сифатида кўраётганини яққол ифодалайди. Бугун сизлар билан мулоқот қилиб, бир нарсага амин бўлдим. Мамлакатимизда замонавий фикрлайдиган, ўз бизнесини кенгайтириш учун янгиликка интилаётган янги авлод тадбиркорлари шаклланмоқда. Бу эса юртимизнинг эртанги куни ва тараққиёти учун жуда катта куч ва ишончдир. Ҳеч қачон олдинга интилишдан, ўсишдан, ривожланишдан, янгилик қилишдан тўхтаманг! Сизларнинг ортингизда доимо қўллаб-қувватлайдиган кучли давлат, ҳуқуқ ва манфаатингизни ҳимоя қиладиган қонун, ташаббус ва мақсадларингизни рўёбга чиқаришда елкадош бўлган Президент бор”, дея давлатимиз раҳбари яқинда бўлиб ўтган тадбиркорлар билан очиқ мулоқотда таъкидлаган эди.
Мустақиллигимизнинг шонли ва шарафли 35 йиллик тарихи, аввало, миллий давлатчиликни мустаҳкамлаш, инсон қадрини юксалтириш, иқтисодий салоҳиятни ошириш ва халқ фаровонлигини таъминлаш йўлидаги улкан мақсадларни рўёбга чиқариш давридир. Бундай мақсадлар илм-фан тадбиркор-чемпионлар уйғунлигини муштарак ифодалайдиган, Президентимиз томонидан кашф этилган, илм-фан ютуқларига асосланган таълимот изчил ижтимоий давлатни барпо этишга йўналтирилган Учинчи Уйғонишнинг янги тараққиёт моделидир. Турли тиллардаги луғавий ва этимологик таҳлил нуқтаи назаридан ёндашилганда “чемпион” сўзи ўзбек тилига халқаро атамашуносликдан кириб келган бўлса-да, ўзбек мумтоз ва халқ тилида унинг муқобили “алп”, “паҳлавон” ёки “саркор” (бошқарувчи, етакчи) тушунчаларига тўғри келади. Тадбиркорни “чемпион” дейиш иқтисодий майдонда енгилмас, ўз соҳасида довруқ қозонган ва бошқаларни ортидан эргаштирувчи “иқтисодий паҳлавон”ни англатади. “Чемпион” сўзи келиб чиқишига кўра лотинча “сampus” (майдон, кураш майдони) ва кейинчалик ўрта асрлар француз тилидаги “сampion” (жангчи, ўз шарафи ва ўзгалар ҳуқуқи учун майдонда курашувчи рицар) сўзидан олинган. Иқтисодиётда бу атама шунчаки ғолиб эмас, балки бозордаги рақобат майдонида энг юқори чидам ва инновацияни кўрсатган етакчи демакдир.
Мамлакатимизнинг шонли ва зафарли истиқлоли бизга нафақат ўз тақдиримизни ўзимиз белгилаш имконини, балки жамият ва иқтисодиёт тараққиётининг миллий йўлини танлаш масъулиятини ҳам берди. Бугун янги Ўзбекистондаги орқага қайтмас ислоҳотларнинг ғоят муҳим ва устувор йўналишларидан бири рақамли трансформациялашув шароитида тадбиркорлик учун эркин, барқарор ва ишончли муҳит яратишдир. Зеро, иқтисодий жиҳатдан қудратли ижтимоий давлат фақат давлат ресурсларига эмас, балки ташаббус кўрсатадиган, таваккалчилик қиладиган, янги иш ўринлари очадиган ва мамлакат рақамли иқтисодий тараққиётига ўзининг муносиб ҳиссасини қўшаётган чемпион-тадбиркорларнинг бунёдкорлигига ҳам бевосита боғлиқ. Шу маънода, мустақиллик ва тадбиркорлик ўртасида чуқур мантиқий, ижтимоий-сиёсий боғлиқлик мавжуд. Мустақиллик — ҳуқуқ демакдир деган илмий-амалий ёндашувда ҳам аслида ана шу мантиқий изчилликдаги ноёб қадриятлар мужассамлашган. Ҳуқуқнинг иқтисодий таҳлили назарияси негизида ҳам қўшимча қиймат яратувчиларнинг нафақат иқтисодий манфаати, балки уларнинг ашёга нисбатан ҳукмронлиги, бошқача айтганда, мулк ҳуқуқи ҳимояси кафолатланади. Қолаверса, сиёсий ва ҳуқуқий мустақиллик иқтисодий мустақиллик билан мустаҳкамланади. Иқтисодий мустақилликни эса хусусий мулк, тадбиркорлик эркинлиги, адолатли, ҳалол рақобат ҳамда инвестиция учун қулай ва жозибадор муҳитсиз тасаввур этиб бўлмайди.
Президентимиз таъкидлаганидек, янги Ўзбекистон тараққиёти ва истиқболини таъминлайдиган куч — тадбиркорлар. Бу ёндашув тадбиркорликка фақат иқтисодий фаолият тури сифатида эмас, балки мамлакат тараққиётининг муҳим ҳаракатлантирувчи кучи сифатида қаралаётганини англатади.
2026 йил 5 август куни халқаро рейтинг ва индекслар билан ишлаш бўйича республика кенгашининг навбатдаги йиғилишида таъкидланганидек, мамлакатимиздаги ислоҳотлар натижасида жорий йилнинг ўтган даврида қатор халқаро рейтинг ва индексларда Ўзбекистоннинг ўрни яхшиланган. Жумладан, Иқтисодий эркинлик индексида Ўзбекистон 14 поғона юқорилаб, 184 давлат орасида 86-ўринни эгаллади. Республикамиз 60,3 балл билан биринчи маротаба “ўртача эркин” давлатлар қаторига кирди. “Аёллар, бизнес ва қонун” индексида 43 поғона юқорилаб, 190 давлат орасида 48-ўринни эгаллади. Ўзбекистон гендер тенглик соҳасида муҳим ҳуқуқий ислоҳотларни амалга оширган давлатлар қаторига киритилиб, аёлларнинг иқтисодий фаолиятини қўллаб-қувватлаш йўналишида етакчи беш (Марказий Осиёда биринчи, Европада учинчи) давлат қаторидан ўрин олди.
Давлатимиз раҳбарининг Хивадаги мулоқоти тасодифий воқеа эмас. У беш йиллик очиқ мулоқотлар давомида шаклланган давлат — тадбиркор шериклик муносабатларининг янги сифат босқичини ва камдан кам давлатларда кузатиладиган ислоҳотчи ижтимоий давлат феноменини ифодалайди. Мулоқотда сўзланган нутқ халқаро миқёсда ҳам қизғин эътирофга ва муҳокама мавзусига, бизнес ҳамжамиятининг катта қизиқишига сабаб бўлаётгани бежиз эмас.
Зеро, халқимизда “Меҳнат қилган — элда азиз”, “Ҳунарли киши хор бўлмас” каби пурмаъно ҳикматлар бор. Бугун бу ҳаётий ҳақиқат халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган норма ва принципларига ҳамда янги таҳрирдаги Конституциямизнинг асл инсонпарварлик моҳиятига ҳамоҳангдир. Айниқса, меҳнат қилиш ҳуқуқи, хусусий мулк дахлсизлиги, тадбиркорлик фаолияти эркинлиги кабилар жамият тараққиётининг конституциявий қадриятидир.
“Мўъжизавий тараққиёт” деганда жуда қисқа тарихий даврда мамлакатнинг иқтисодиёти, технологияси, инсон капитали ва ижтимоий институтлари кескин юксалиб, тараққиёт траекторияси одатий тадрижий ўсишдан сезиларли даражада фарқ қилиши тушунилади. Масалан, Япония мўъжизаси, Жанубий Кореянинг Ханган мўъжизаси, Сингапур мўъжизаси, Хитойнинг иқтисодий юксалиши кабилар бунинг яққол мисолидир. Агар бу тушунчани “тадбиркор чемпион бўлса, мамлакат ҳам чемпион бўлади” тезисига назарий асос қилиб олсак, бу ҳам таъсирчан чуқур илмий методологияга асосланган деган хулосага келиш мумкин. Буни том маънода, янги Ўзбекистоннинг чемпион тадбиркор моделидаги тараққиёт концепцияси деб тавсифласак бўлади.
“Бизнес старт”дан “бизнес чемпион”гача
Президентимизнинг “Тадбиркорнинг кичикдан — ўрта бизнесга, ўртадан — “чемпион”га айланиши энг катта қийматдир” деган концептуал ғояси шунчаки иқтисодий шиор эмас. Бу — халқаро ва хорижий амалиёт синовидан ўтган янги Ўзбекистоннинг трансформациялашаётган иқтисодий моделининг фалсафий, ҳуқуқий ва стратегик пойдеворидир. Дарҳақиқат, стратегик нутқдаги “кичикдан — ўрта бизнесга, ўртадан — “чемпион”га айланиши” ғояси, назаримизда, оддий рағбатлантириш шиори эмас.
Давлатимиз раҳбари таклиф қилаётган “бизнес старт”, “бизнес лифт” ва “бизнес юксалиш” дастурларининг иқтисодий-ҳуқуқий аҳамияти ҳам айнан шунда. “Бизнес старт” тадбиркорликка кириш ҳуқуқини амалий таъминлашга йўналтирилган. “Бизнес лифт” ишлаб турган бизнеснинг ўсиш имкониятларини кенгайтиришга йўл очиб беради. Янги ўсиш босқичига ўтган тадбиркорлар учун “бизнес юксалиш” эса капитал, ташқи бозор ва инвестициявий муносабатларга киришни таъминлашга қаратилган. Айни шу маънода, ташаббускор ва таваккалчиликка асосланган тадбиркорликни амалга ошириш ҳуқуқи ва унинг чегараси энди фақат “бизнесни қандай бошлаш мумкин?” деган савол билан чекланмаслиги керак. У “бизнес қандай қилиб барқарор, рақобатбардош ва глобал компанияга айланади?” деган саволга ҳам илмий-амалий жавоб бериши лозим.
“Сукут — розилик” формуласи
Президентимиз нутқининг энг катта ижтимоий-ҳуқуқий янгилиги, шубҳасиз, тадбиркор ва давлат ўртасидаги муносабатларни ишонч, презумпция ва сукут сақлашга ҳамда профилактика тамойиллари асосида ислоҳ қилишга қаратилган ташаббуслардир. “Тадбиркорнинг ҳақлилик презумпцияси” давлат назоратининг фалсафасини ва ҳуқуқий моҳиятини ўзгартиришга қаратилган. Халқимизда “Хато қилмоқ бордир, тузатмаслик ордир” деган мақол бор. Тадбиркорлик нуқтаи назаридан бу мақолнинг моҳияти шундаки, бизнесда хато қилиш табиий, лекин ўша хатони тан олмаслик ва вақтида тузатмаслик энг катта зарарга олиб келади.
Замонавий бизнес тилида бу мақолнинг маъноси “Fail fast, learn faster” (“Тез хато қил, ундан тезроқ сабоқ ол”) тамойилига жуда яқин. Энг кучли тадбиркорлар хато қилмайдиганлар эмас, балки уни тез аниқлаб, имкониятга айлантирадиганлардир. Шунинг учун инсон қадри ва манфаати нуқтаи назардан ёндашганда хато қилган тадбиркорга молиявий жарималарни асоссиз ва номутаносиб қўллаш уларнинг ташаббускорлигини бўғади. Таваккалчилик асосида бошлаган мақсадли ишларига иштиёқини сусайтиради. Шу маънода, аввал назорат марказида “қоида бузилганми?” деган савол турган бўлса, янги моделли ёндашувда унга “тадбиркорнинг ҳуқуқи ва қонуний манфаати қай даражада таъминланди?” деган ҳақли савол туғилади. Бундай саволнинг мантиқий асоси янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 20-моддасида назарда тутилган давлат органлари томонидан инсонга нисбатан қўлланадиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши керак. Инсон билан давлат органларининг ўзаро муносабатларида юзага келадиган қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилади деган инсонпарварлик нормасига таянилади. Бу инсон қадри олий қадрият бўлган ижтимоий, ҳуқуқий давлатнинг муҳим белгисидир. Таклиф қилинаётган “биринчи хато учун — огоҳлантириш” қоидаси ҳам жазоловчи эмас, превентив (олдини олишга қаратилган, яъни бирор салбий оқибат ёки ҳуқуқбузарлик юз беришидан аввал унинг олдини олиш мақсадида кўриладиган чора ёки тадбир) ҳуқуқ моҳиятига асосланади. Тадбиркорга камчиликни тузатиш имкониятини бериш қонунбузарликни оқлаш эмас, аксинча, давлатнинг ҳуқуқий таъсир чорасини мақсадга мувофиқ ва мутаносиб қўллашидир. Бизнесга нисбатан ҳар бир текширув иқтисодий қийматга эга. Текширув тадбиркорнинг вақти, маблағи ва бошқарув ресурсини талаб қилади. Шу боис, давлат назоратининг қонунийлиги билан бир қаторда зарурлиги, мутаносиблиги ва такрорланмаслиги ҳам инсон қадрининг конституциявий ва фуқаролик ҳуқуқий мезонига айланиши керак.
Кичик бизнесга нисбатан айрим текширувларга мораторий қўйиш, такрорий текширувларни бизнес-омбудсман назоратига олиш, судда тадбиркор фойдасига қарор чиққан ишларни асоссиз равишда юқори босқичларга олиб чиқишни чеклаш каби таклифлар шу ҳуқуқий мантиқдан келиб чиқади.
Илм-фан, рақамли технологиялар ва тадбиркорлик
Мамлакатимиздаги ортга қайтмас ислоҳотлар моҳиятидан келиб чиқиб, янги устувор халқаро рейтинглар билан ишлаш рақамли тараққиётни жадаллаштиришда муҳим ўрин тутади. Хусусан, сунъий интеллект соҳасини изчил ривожлантириш, рақамли технологияларни кенг жорий этиш ҳамда халқаро тавсиялар асосида мамлакатимизнинг ушбу йўналишдаги позициясини мустаҳкамлаш муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу борада “Oxford Insights” халқаро ташкилотининг Ҳукуматнинг сунъий интеллектга тайёргарлик индекси юритила бошлаган (2020 йил)дан буён кўрсаткичлар 33 поғона яхшиланди ва Ўзбекистон МДҲда энг юқори натижага эришган мамлакатга айланди.
Давлатимиз раҳбарининг нутқидаги яна бир муҳим жиҳат шундаки, сунъий интеллектга берилган эътиборни фақат технологик янгилик сифатида баҳолаш камлик қилади. У тадбиркорлик муносабатларининг субъекти эмас, балки янги рақамли ҳуқуқий муҳитни шакллантирувчи кўмакчига айланмоқда.
“Виртуал солиқ маслаҳатчиси”, сунъий интеллект ёрдамчилари, корхоналар учун сунъий интеллект ҳамкор, суперкомпьютер имкониятларидан фойдаланиш, илмий тадқиқот харажатларини қоплаш каби ташаббуслар тадбиркорликни рақамлаштиришнинг амалий кўринишидир. Аммо рақамли тадбиркорликнинг, жумладан, тадбиркор-инсон ва сунъий интеллект ўртасидаги чегарани ақлли тартибга солиш нуқтаи назаридан миллий қонунчиликни шакллантириш, тизимлаштириш ва бирхиллаштириш билан боғлиқ масалалар ўз ечимини топиши лозим.
Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 53-моддасида ҳар кимнинг илмий, техникавий ва бадиий ижод эркинлиги, маданият ютуқларидан фойдаланиш ҳуқуқи кафолатланади. Интеллектуал мулк қонун билан муҳофаза қилинади. Давлат жамиятнинг маданий, илмий ва техникавий ривожланиши ҳақида ғамхўрлик қилади. Бу норма рақамли тадбиркорлик учун конституциявий замин яратади. Учинчи Уйғонишнинг иқтисодий чемпиони шунинг учун фақат биронта ёки комплекс ишлаб чиқариш биносини қурган эмас, балки замонавий шароитда илмий ғояни рақамли технологияга, технологияни рақамли маҳсулотга, маҳсулотни миллий брендга, брендни глобал рақобат устунлигига айлантира оладиган тадбиркордир.
Реал ва рақамли бозорларда интеллектуал мулкни ҳимоя қилмайдиган ишбилармон миллий бренд ярата олмайди. Экспорт бозоридаги қоидалар ва техник регламентларни билмайдиган ишлаб чиқарувчи сифатли маҳсулот чиқарса ҳам бозорга кира олмаслиги мумкин. Шу боис, рақамли тадбиркорлик таълимининг янги мазмунини белгилаш вақти келди.
Шуҳрат РЎЗИНАЗАРОВ,
Конституциявий суднинг бўлим бошлиғи, юридик фанлар доктори, профессор
