Mamlakat mudofaa salohiyatini mustahkamlash faqat zamonaviy qurol-yarog‘, ilg‘or harbiy texnologiyalar va jangovar tayyorgarlikni takomillashtirish bilangina cheklanmaydi. Zero, har qanday armiyaning eng katta boyligi bu – Vatan taqdiri uchun mas’uliyatni zimmasiga olishga qodir, mustaqil fikrlaydigan, yuksak ma’naviyatli va mustahkam irodali insonlardir. Shu ma’noda, respublika kitobxonlik tanlovida yuqori natija ko‘rsatgan muddatli harbiy xizmatchilarning xizmat muddatini bir oyga qisqartirishni nazarda tutayotgan qonun loyihasida bu masalaga faqat imtiyoz berish nuqtayi nazaridan emas, balki armiyada ma’naviy-ma’rifiy muhitni rivojlantirish, yoshlar tafakkurini yuksaltirish va vatanparvarlik g‘oyalarini mustahkamlashga qaratilgan tashabbus sifatida qarash to‘g‘ri bo‘ladi.
Bu yerda gap faqat bir oylik muddat to‘g‘risidagina emas, balki davlatning bilimga, mutolaaga, intellektual salohiyatga va inson kamolotiga bo‘lgan munosabatini rag‘batlantirish mexanizmi orqali ifoda etish haqida bormoqda. Agar qonun loyihasi belgilangan tartibda qabul qilinib, amaliyotga joriy etilsa, u harbiy xizmatchilar o‘rtasida kitobxonlikni ommalashtirishga xizmat qilishi mumkin.
Davlat mudofaasi – harbiy salohiyat va tafakkur qudrati uyg‘unligi
Bugungi murakkab geosiyosiy sharoitda milliy xavfsizlik tushunchasi keng mazmun kasb etmoqda. Zamonaviy armiyadan nafaqat jismoniy baquvvatlik va harbiy intizom, balki axborotni tahlil qilish, vaziyatni to‘g‘ri baholash, tezkor va asoslangan qaror qabul qilish, turli mafkuraviy ta’sirlarga nisbatan ongli munosabatda bo‘lish ham talab etiladi.
Axborot oqimlari keskin kuchaygan, yolg‘on xabarlar va manipulyativ ta’sirlar jamiyat ongiga daxl qilayotgan bir paytda harbiy xizmatchining intellektual tayyorgarligi ham milliy xavfsizlikning muhim tarkibiy qismidir. Chunki o‘z fikriga, bilimga va mustahkam dunyoqarashga ega inson har qanday axborotni ko‘r-ko‘rona qabul qilmaydi, aksincha voqea-hodisalarning mohiyatini anglashga intiladi.
Kitobxonlik esa ana shu qobiliyatlarni rivojlantirishning muhim vositalaridan biri. Tarixiy asarlar xalqning bosib o‘tgan yo‘lini anglashga, badiiy adabiyot inson ruhiyatini tushunishga, ilmiy va tahliliy kitoblar mantiqiy fikrlashga, ma’naviy-ma’rifiy meros esa qadriyatlar va hayotiy mezonlarni teran idrok etishga yordam beradi.
Shu bois harbiy qismlarda mutolaaga qiziqishni oshirishni faqat madaniy tadbirlar doirasidagi vazifa deb emas, balki shaxsiy kamolot, axborot madaniyati va mas’uliyatli fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish bilan bog‘liq jarayon sifatida baholash kerak, nazarimda.
Ma’naviyat – vatanparvarlikning ichki tayanchi
Vatanparvarlik faqat Vatanni sevish haqidagi balandparvoz so‘zlardan iborat emas. U insonning o‘z burchini anglashida, xalq va davlat oldidagi mas’uliyatini his etishida, qiyinchiliklar qarshisida sabot ko‘rsatishida va umumiy manfaatni shaxsiy manfaatdan ustun qo‘ya olishida namoyon bo‘ladi.
Ma’naviyat ana shu fazilatlarga mazmun beradi. U insonga nima uchun xizmat qilayotganini, nimani himoya qilishi kerakligini va o‘z vazifasini qanday bajarishi zarurligini anglashga yordam beradi.
Armiyada intizom ma’lum talab va qoidalar orqali ta’minlansa, ichki intizom insonning vijdoni, e’tiqodi va mas’uliyat tuyg‘usi bilan mustahkamlanadi. Kitobxonlik aynan shu ichki mezonlarni boyitishga ko‘maklashishi mumkin. Albatta, kitob o‘qishning o‘zi avtomatik ravishda yuksak ma’naviyatni kafolatlamaydi. Muhimi, o‘qilgan asar mazmunini anglash, undan xulosa chiqarish va hayotda to‘g‘ri qo‘llay bilishdir.
Shu nuqtayi nazardan, harbiy xizmatchilarning kitobxonlik tanlovlaridagi ishtiroki ularning faqat bilim darajasini emas, balki izlanishga intilishi, o‘z ustida ishlashi va ma’naviy kamolotga munosabatini ham namoyon etishi mumkin.
Demak, ma’naviy tarbiyani armiya hayotining qo‘shimcha yo‘nalishi sifatida emas, balki harbiy-professional tayyorgarlikni to‘ldiruvchi muhim omil sifatida ko‘rish zarur. Jismoniy tayyorgarlik tanani chiniqtirsa, harbiy bilim kasbiy mahoratni oshiradi, ma’naviy tarbiya esa insonning burch va mas’uliyat haqidagi tasavvurlarini mustahkamlaydi.
Qonunchilikdagi rag‘bat – bilimga munosabatning ifodasi
Kitobxonlik tanlovida yuqori natija ko‘rsatgan muddatli harbiy xizmatchilarga xizmat muddatini bir oyga qisqartirish imkoniyatini berish taklifi rag‘batlantirishning o‘ziga xos shaklidir. Uning ahamiyatini imtiyozning miqdori bilan o‘lchash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Masalaning muhim jihati – bilim olish, mutolaa qilish va intellektual rivojlanish natijalarini aniq mezonlar asosida e’tirof etish imkoniyatidir.
Davlat siyosatida rag‘batlantirish mexanizmlari muayyan qadriyatlarni qo‘llab-quvvatlash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Agar harbiy xizmatchi o‘zining bilimga intilishi va kitobxonlikdagi yutug‘i e’tirof etilayotganini ko‘rsa, bu unda yanada ko‘proq o‘qish, izlanish va o‘z salohiyatini rivojlantirishga qiziqish uyg‘otishi mumkin. Shu bilan birga, bunday yondashuv boshqa xizmatchilar uchun ham ijobiy namuna yaratadi.
Biroq qonunchilikdagi har qanday imtiyoz kabi, mazkur taklifning ham samaradorligi uni amalga oshirish tartibiga bog‘liq. Tanlovda yuqori natija tushunchasi aniq belgilanishi, baholash mezonlari ochiq bo‘lishi, ishtirokchilar uchun teng imkoniyatlar yaratilishi va natijalar xolis tarzda aniqlanishi muhim.
Shuningdek, xizmat muddatini qisqartirish bilan bog‘liq qaror harbiy xizmatni o‘tashning belgilangan talablari, intizom va tayyorgarlik darajasi bilan uyg‘un holda qo‘llanishi lozim. Zero, rag‘batlantirish adolatli va shaffof bo‘lsagina jamoada ishonchni mustahkamlaydi.
Bunday yondashuv qonun loyihasining maqsadini ham to‘g‘ri belgilaydi: imtiyozni shunchaki muddatni qisqartirish vositasiga aylantirish emas, balki kitobxonlikni qadrlaydigan, bilimli va tashabbuskor harbiy xizmatchini qo‘llab-quvvatlaydigan muhitni shakllantirish.
Ma’naviy-ma’rifiy siyosatning amaliy natijasi qanday bo‘lishi kerak?
Kitobxonlikni rag‘batlantirishga qaratilgan tashabbus bir martalik tanlov yoki alohida imtiyoz bilan cheklanib qolmasligi kerak. Agar maqsad harbiy xizmatchilarning ma’naviy va intellektual salohiyatini yuksaltirish bo‘lsa, bu borada izchil tizim zarur.
Avvalo, harbiy qismlardagi kutubxonalarning kitob fondini boyitish, zamonaviy adabiyotlar, tarixiy manbalar, ilmiy-ommabop asarlar va milliy adabiyot namunalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish lozim. Kitob faqat javonda saqlanadigan boylik emas, balki har kuni inson tafakkurini boyitadigan ma’naviy manbaga aylanishi kerak.
Ikkinchidan, kitobxonlik tanlovlarini mazmunan boyitish muhim. Asarni o‘qish bilan birga uning g‘oyasini tushunish, mustaqil fikr bildirish, tarixiy voqealarni tahlil qilish va ulardan xulosa chiqarish qobiliyati ham rag‘batlantirilishi maqsadga muvofiq.
Uchinchidan, harbiy xizmatchilarning ma’naviy-ma’rifiy tayyorgarligini zamonaviy axborot madaniyati bilan uyg‘unlashtirish zarur. Bunda mediasavodxonlik, tanqidiy fikrlash, milliy tarixni bilish va turli axborot manbalarini xolis baholash kabi yo‘nalishlarga e’tibor qaratish mumkin.
To‘rtinchidan, kitobxonlikni jamoaviy madaniyatga aylantirish lozim. Kitob muhokamalari, adabiy uchrashuvlar, tarixchi va adiblar bilan muloqotlar, harbiy xizmatchilar o‘rtasida fikr almashish maydonlari mutolaani majburiy tadbir emas, balki mazmunli ehtiyoj sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Milliy qadriyatlar va zamonaviy armiya: ma’naviy vorislik masalasi
O‘zbekistonning tarixiy tajribasi, milliy adabiyoti va ma’naviy merosi yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash uchun katta imkoniyatlarga ega. Xalqning ozodlikka intilishi, yurt mustaqilligi yo‘lidagi kurashlari, ilm-fan va ma’rifatga qo‘shgan hissasi haqidagi bilimlar yoshlarda tarixiy xotira va milliy o‘zlikni anglash tuyg‘usini mustahkamlaydi.
Biroq milliy qadriyatlarni asrash ularni faqat o‘tmish bilan bog‘lab qo‘yishni anglatmaydi. Aksincha, tarixiy merosni zamonaviy bilimlar, texnologik taraqqiyot va tanqidiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirish muhim. Milliy g‘urur bilimga ochiqlik, boshqalar tajribasini o‘rganish va o‘z imkoniyatlarini rivojlantirish bilan birga borgandagina mazmunan boyiydi.
Shu ma’noda, armiyada kitobxonlikni qo‘llab-quvvatlash milliy ma’naviyatni zamonaviy taraqqiyot talablari bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qilishi mumkin. Bilimli askar o‘z tarixini biladi, bugunini anglaydi va kelajak oldidagi mas’uliyatini chuqurroq his etadi.
Ma’naviyatning kuch-qudrati ham shunda: u insonni faqat muayyan vazifani bajaruvchi ijrochiga emas, balki o‘z harakatining ma’nosini anglaydigan, qarorlari uchun mas’uliyatni his qiladigan shaxsga aylantirishga ko‘maklashadi.
Shu bois kitobxonlikni rag‘batlantirish masalasiga oddiy imtiyoz yoki tanlov doirasidagi tadbir sifatida emas, balki inson kapitali, milliy xavfsizlik va ma’naviy taraqqiyot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik nuqtayi nazaridan qarash zarur.
Zero, Vatanni himoya qilish uchun qo‘lda qurol bo‘lishi muhim, ammo uning mas’uliyatini anglash uchun ongda bilim, qarorlariga yo‘l ko‘rsatish uchun tafakkur, xizmatga mazmun bag‘ishlash uchun esa qalbda sadoqat bo‘lishi kerak. Kitobxon askar — bu faqat ko‘p o‘qiydigan harbiy xizmatchi emas, balki o‘rganishga intiladigan, fikrlaydigan va o‘z burchini anglaydigan shaxsdir.
Bahora Ahmedova
Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi
rahbar maslahatchisi
