Бу ўзгаришнинг моҳияти шундаки, XXI асрда мамлакатларнинг рақобатбардошлиги ер ости бойликлари билан эмас, балки лабораторияларда яратилган ғояларнинг қанчалик тез ишлаб чиқаришга, бозорга ва экспортга етиб бориши билан баҳоланмоқда. Шунинг учун ҳам инновация энди илм-фан соҳасининг ички масаласи эмас, миллий иқтисодиётнинг стратегик масаласига айланди.
Ўзбекистондаги ислоҳотлар айнан шу мантиққа асосланмоқда. Президентимиз раҳбарлигида иқтисодиёт, саноат, инвестициялар ва илм-фан соҳалари бўйича ўтказилган видеоселектор йиғилишлари таҳлил қилинганда бир муҳим тенденция кўзга ташланади: иқтисодий ўсиш ҳақидаги ёндашув ўзгармоқда. Агар аввал асосий эътибор янги қувватлар, инвестициялар ва ишлаб чиқариш ҳажмига қаратилган бўлса, энди технология, инновация, тижорийлаштириш ва юқори қўшилган қиймат иқтисодий сиёсат марказига чиқмоқда. Бу тасодифий қарор эмас, балки мамлакат иқтисодиёти янги босқичга ўтаётганидан далолат беради.
Президентимиз раҳбарлигида ўтказилган видеоселектор йиғилишларининг мазмунини қиёсий таҳлил қилиш яна бир муҳим жиҳатни кўрсатади. Илк босқичда асосий эътибор ишлаб чиқариш қувватларини ошириш, инвестициялар жалб қилиш ва саноатни қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлса, кейинги даврда инновацияларга барча тармоқлар учун умумий ривожланиш воситаси сифатида қарала бошлади. Бугун саноат, қишлоқ хўжалиги, энергетика, транспорт ёки хизмат кўрсатиш соҳаси ҳақида сўз кетганда ҳам технология, рақамлаштириш ва илмий ечимлар иқтисодий самарадорликнинг асосий шарти сифатида белгиланмоқда. Бу инновацияларга муносабат соҳавий ёндашувдан миллий иқтисодий сиёсат даражасига кўтарилганини англатади.
Энг муҳими, давлат сиёсатида сифат жиҳатидан муҳим бурилиш юз бермоқда. Илгари асосий савол “Қанча илмий лойиҳа молиялаштирилди?” бўлган бўлса, бугун асосий савол бошқача қўйилмоқда: “Илмий ишланма иқтисодиётга қандай қиймат қўшди?”.
Айнан шу саволга жавоб бериш учун қабул қилинган қарорларнинг ўзига қараш етарли эмас. Президентимиз белгилаб берган устувор вазифалар, Инновацион ривожланиш агентлиги томонидан молиялаштирилган 11 мингдан зиёд илмий лойиҳа, мамлакатда тадқиқ қилинган ва қилинаётган 160 мингга яқин докторлик диссертацияси ҳамда уларнинг иқтисодиёт билан уйғунлигини яхлит тизим сифатида таҳлил қилиш зарур. Чунки инновацияларнинг ҳақиқий қиймати лабораторияда эмас, иқтисодиётда намоён бўлади.
Кейинги йилларда иқтисодиёт, саноат, инвестициялар ва илм-фанга доир йиғилишларни қиёсий таҳлил қилиш бир муҳим хулосага олиб келади: давлат сиёсатида инновацияга энди мустақил тармоқ сифатида эмас, балки саноатни модернизация қилиш, меҳнат унумдорлигини ошириш, импорт ўрнини босиш ва экспорт салоҳиятини кенгайтиришнинг асосий воситаси сифатида қаралмоқда.
Бу ёндашув илмий муҳитда ҳам акс этмоқда. Республикада шаклланган 160 мингга яқин докторлик диссертациялари мавзуси базаси таҳлили шуни кўрсатадики, кейинги йилларда иқтисодиётнинг янги эҳтиёжларига жавоб берадиган тадқиқотлар сони ортиб бормоқда. Рақамли иқтисодиёт, инновацион бошқарув, сунъий интеллект, ресурс тежамкорлиги, логистика, технологияларни тижоратлаштириш, интеллектуал мулк ва “яшил иқтисодиёт” каби мавзуларнинг илм кун тартибига кириб келиши бугунги иқтисодий сиёсат билан уйғун тенденция эканини кўрсатади.
Таҳлил яна бир муҳим тенденцияни кўрсатади: докторлик диссертациялари мавзуларининг ўзгариши фақат илмий муҳитдаги жараён эмас, балки иқтисодиёт трансформациясининг интеллектуал инъикосидир. Илгариги йилларда тадқиқотлар кўпроқ соҳавий муаммоларни ҳал қилишга қаратилган бўлса, бугунги мавзулар иқтисодиётнинг рақамлашуви, ресурслар самарадорлиги, сунъий интеллект, юқори технологияли ишлаб чиқариш ва инновацион бошқарув масалаларига тобора кўпроқ йўналмоқда. Бу давлат сиёсати билан илм кун тартиби ўртасидаги мувофиқлик кучаяётганини англатади. Шу билан бирга, мазкур тенденцияни мунтазам таҳлил қилиб бориш иқтисодиёт учун келгуси йилларда қайси соҳаларда юқори малакали кадрлар ва янги технологияларга эҳтиёж ортишини олдиндан прогноз қилиш имконини яратади.
Бироқ мазкур таҳлил яна бир муҳим ҳақиқатни ҳам очиб беради. Илмий тадқиқотлар сони ортиши ҳар доим ҳам иқтисодий натижанинг ўсишини англатмайди. Масалан, иқтисодиёт учун стратегик аҳамиятга эга технологиялар трансфери, венчур молиялаштириш, юқори технологияли экспорт ёки интеллектуал активларни бошқариш каби йўналишларда илмий ишлар ҳали иқтисодиёт эҳтиёжларига мутаносиб даражада эмас. Демак, илмий сиёсатнинг кейинги босқичида фақат тадқиқотлар сонини ошириш эмас, балки уларнинг таркиби ва иқтисодий аҳамиятига ҳам алоҳида эътибор қаратиш талаб этилади.
Худди шундай ҳолат давлат томонидан молиялаштирилаётган илмий лойиҳалар таҳлилида ҳам кузатилади. 11 минг 548 та илмий лойиҳани қиёсий таҳлил қилиш давлат инвестициялари асосан саноат технологиялари, қишлоқ хўжалиги, тиббиёт, энергетика, кимё, биотехнология ва рақамли технологиялар каби устувор тармоқларга йўналтирилаётганини кўрсатади. Бу танлов тасодифий эмас. Айнан шулар иқтисодиётда юқори қўшилган қиймат яратиш имкониятига эга тармоқлардир.
Бундай жараённи аниқ мисолларда ҳам кўриш мумкин. Давлат томонидан қўллаб-қувватланган қатор ишланмалар қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сублимацион қуритиш технологиялари, қурилиш саноати учун маҳаллий кимёвий қўшимчалар, тиббиётда замонавий диагностика ечимлари ва рақамли интеллектуал тизимлар кўринишида амалиётга жорий этилди. Муҳими, ушбу ишланмаларнинг бир қисми импорт ўрнини босишга, бир қисми эса экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқаришга хизмат қилмоқда. Бу инновацияларнинг иқтисодий қиймати лабораторияда эмас, ишлаб чиқариш жараёнида шаклланишини яна бир бор тасдиқлайди.
Эътиборли жиҳати шундаки, давлат энди илмий ғоянинг ўзига эмас, унинг иқтисодий натижасига сармоя киритмоқда. Буни Инновацион ривожланиш агентлиги фаолияти ҳам тасдиқлайди. 2025 йилда давлат илмий дастурлари доирасида 824 та илмий лойиҳа молиялаштирилди. Шу билан бирга, тижорийлаштирилган ишланмалар асосида 1,3 триллион сўмлик маҳсулот ишлаб чиқарилди, бюджетга 118 миллиард сўмдан ортиқ солиқ тушуми таъминланди. Бу рақамлар илм-фанга ажратилаётган маблағлар харажат эмас, иқтисодий инвестицияга айланаётганининг амалий исботидир.
Бугун инновацияларнинг иқтисодий самарасини баҳолашда яна бир муҳим ёндашув шаклланмоқда. Илмий лойиҳанинг қиймати уни яратиш учун сарфланган маблағ билан эмас, балки иқтисодиётга келтирган қўшимча қиймати билан ўлчаниши лозим. Агар янги технология ишлаб чиқариш харажатини камайтирса, импорт ўрнини босса, экспортни оширса ёки янги иш ўринлари очса, давлат томонидан илм-фанга йўналтирилган сармоя ўзининг иқтисодий вазифасини бажарган бўлади. Шу маънода, инновацион сиёсат самарадорлигини баҳолаш мезонлари ҳам босқичма-босқич натижага йўналтирилган ёндашув асосида такомиллашиб бормоқда.
Шу билан бирга, таҳлиллар инновацияларнинг иқтисодиётга жорий этилишида эътибор қаратиш лозим бўлган жиҳатлар ҳам мавжудлигини кўрсатади. Илмий натижа яратиш билан уни ишлаб чиқаришга жорий этиш ўртасидаги вақт айрим ҳолларда узоқ давом этмоқда. Бунга технологиялар трансфери, хусусий сектор иштирокининг чеклангани ва бозор талаблари билан илмий изланишлар ўртасидаги мувофиқлаштириш механизмлари етарли даражада шаклланмагани таъсир қилмоқда. Кейинги босқичда инновациялар сиёсати айнан ушбу бўғинларни мустаҳкамлашга қаратилиши зарур.
Таҳлиллардан келиб чиқиб айтиш мумкинки, Ўзбекистон инновацион иқтисодиётни шакллантиришнинг янги босқичига кирди. Илмий салоҳият шаклланди, ҳуқуқий асослар яратилди, давлат томонидан молиялаштириш тизими такомиллаштирилди ва тижорийлаштиришнинг дастлабки натижалари пайдо бўлди. Энди асосий вазифа мазкур омилларни ягона инновацион экотизимга айлантиришдир. Бунинг учун илмий муассасалар, университетлар, тадбиркорлик субъектлари ва инвестиция институтлари ўртасида барқарор кооперацияни таъминлаш келгуси иқтисодий ўсишнинг ҳал қилувчи шартларидан бирига айланади.
Бугунги шароитда навбатдаги вазифа илмий лойиҳалар сонини кўпайтириш ёки грантлар ҳажмини ошириш эмас, балки инновацияларни бошқариш сифатини янги босқичга олиб чиқишдир.
Дунё тажрибасига кўра, инновацион иқтисодиётни шакллантиришнинг энг қийин босқичи илмий ғояни яратиш эмас, балки уни иқтисодий айланмага киритишдир. Айнан шу босқичда давлат сиёсати, илм-фан, бизнес ва молия институтлари ягона тизим сифатида ишлаши талаб этилади. Ўзбекистонда сўнгги йилларда қабул қилинган қарорлар ана шу тизимни шакллантиришга хизмат қилмоқда. Энди ушбу механизмларнинг самарадорлиги уларнинг қанчалик тез ва кенг кўламда иқтисодиётнинг реал секторига кириб бориши билан белгиланади.
Юқоридаги таҳлиллар Ўзбекистонда инновацион иқтисодиёт учун зарур ҳуқуқий база, давлат қўллаб-қувватлови ва илмий салоҳият шаклланганини кўрсатади. Энди асосий эътибор мазкур ресурсларнинг ўзаро интеграциясига қаратилиши лозим.
Биринчидан, давлат илмий дастурлари иқтисодиётнинг узоқ муддатли тармоқ стратегиялари билан тўлиқ уйғунлаштирилиши керак. Илмий тадқиқот мавзуси бозор эҳтиёжидан эмас, бозор эҳтиёжи илмий тадқиқотдан ортда қолмаслиги лозим.
Иккинчидан, илмий натижаларни баҳолаш тизими қайта кўриб чиқилиши зарур. Асосий мезон мақола ёки диссертациялар сони эмас, балки иқтисодиётга жорий этилган технологиялар, яратилган маҳсулотлар, экспорт ҳажми ва давлат инвестицияларининг иқтисодий қайтими бўлиши керак.
Учинчидан, республикада шаклланган докторлик диссертациялари ва давлат томонидан молиялаштирилган илмий лойиҳалар базаси асосида иқтисодиётнинг келгуси технологик эҳтиёжларини прогноз қилувчи миллий аналитик платформани ишга тушириш мақсадга мувофиқ. Бу давлат буюртмалари ва илмий сиёсатни аниқ маълумотлар асосида шакллантириш имконини беради.
Тўртинчидан, Инновацион ривожланиш агентлиги фаолиятида тижорийлаштиришнинг кейинги босқичига ўтиш, яъни хусусий инвестициялар, венчур капитал ва йирик саноат корхоналарини инновацион жараёнларнинг тўлақонли иштирокчисига айлантириш устувор вазифа бўлиши лозим. Бу таклифларнинг амалга оширилиши илмий ғоялар, давлат сиёсати ва иқтисодиёт ўртасидаги боғлиқликни янада мустаҳкамлайди.
Чунки рақобат кураши энди ресурслар учун эмас, билим учун кетмоқда. Янги Ўзбекистоннинг иқтисодий тараққиёти ҳам айнан шу устунликдан қандай фойдалана олишимизга боғлиқ.
Асрор НОРОВ,
Инновацион ривожланиш агентлиги
директори вазифасини бажарувчи,
иқтисодиёт фанлари доктори
