Мамлакатимиз жорий йилда давлат мустақиллигининг 35 йиллигини нишонлайди. Бу сана мамлакат босиб ўтган йўлни, аввало, ҳуқуқий давлатчилик нуқтаи назаридан баҳолаш учун муҳим тарихий маррадир.
«Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги Қонун 1991 йил 31 августда қабул қилиниб, унинг биринчи моддасида Ўзбекистон мустақил, демократик давлат деб эълон қилинди.
Шу тариқа халқимизнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи аниқ ҳуқуқий ҳужжат билан мустаҳкамланди.
Ўтган 35 йилда мустақилликнинг ҳуқуқий мазмуни Конституция, парламент, суд, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш институтлари, мулк дахлсизлиги ва аҳолига хизмат кўрсатиш тизимида намоён бўлди.
Бу тараққиётни оддий ҳаётий мисолларда ҳам кўриш мумкин: шахсни қамоққа олиш масаласини суд ҳал қилади, фуқаро давлат органининг қарорини маъмурий судда баҳслашиши, муайян шартларда Конституциявий судга шикоят қилиши, мулкини суд орқали ҳимоя қилиши ва кўплаб давлат хизматларидан «ягона дарча» ёки электрон шаклда фойдаланиши мумкин.
Мустақил давлатнинг ҳуқуқий пойдевори
Мустақил давлатчиликнинг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлашда Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 1992 йил 8 декабрда қабул қилиниши ҳал қилувчи аҳамият касб этди. Асосий Қонунда давлат суверенитети, халқ ҳокимиятчилиги, ҳокимиятлар бўлиниши, Конституция ва қонунлар устуворлиги каби принциплар мустаҳкамланди. Инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият сифатида эътироф этилди. Шу билан бирга, Давлат байроғи, герби ва мадҳияси тўғрисидаги қонунлар мустақил Ўзбекистон давлат рамзларининг ҳуқуқий мақомини белгилаб берди.
Кейинги йилларда ҳуқуқнинг асосий тармоқлари миллий қонунчилик билан тартибга солинди. Жиноят ва Жиноят-процессуал кодекслари 1994 йилда, Фуқаролик кодексининг биринчи қисми 1995 йилда, иккинчи қисми 1996 йилда қабул қилинди. 1998 йилда Оила ва Ер кодекслари кучга кирди. Меҳнат, солиқ, божхона, тадбиркорлик ва бошқа соҳалардаги қонунчилик ҳам босқичма-босқич янгиланди. Натижада мустақил Ўзбекистонда давлат бошқарувидан тортиб оилавий, мулкий ва меҳнат муносабатларигача бўлган кенг доирани қамраб олган миллий ҳуқуқий макон барпо этилди.
Мазкур жараённинг аҳамияти шундаки, ислоҳотлар алоҳида қарорлар билан чекланмади. Конституциявий нормалар кодекслар, қонунлар ва ҳуқуқни қўллаш механизмлари орқали ҳаётга татбиқ этилди. Шу асосда қонун устуворлиги давлат тараққиётининг доимий мезонига айланди.
Парламентаризм ва халқ иштирокининг янги босқичи
Миллий ҳуқуқий тизимнинг шаклланиши вакиллик ҳокимиятини ривожлантириш ва фуқароларнинг давлат бошқарувидаги иштирокини кенгайтириш учун ҳам мустаҳкам замин яратди.
Олий Мажлиснинг биринчи чақириқдаги таркиби 1995 йилда ўз фаолиятини бошлади. Парламент фаолиятини такомиллаштириш натижасида 2005 йилдан Қонунчилик палатаси ва Сенатдан иборат икки палатали тизим жорий этилди. Қонунчилик палатасининг доимий асосда ишлаши, Сенатда эса ҳудудлар вакиллигининг таъминланиши қонун лойиҳаларини ҳар томонлама муҳокама қилиш ҳамда қабул қилинаётган қонунларда ҳудудлар манфаатларини инобатга олиш имконини кенгайтирди.
Парламент назоратининг ҳуқуқий воситалари ҳам мустаҳкамланди. Вазирлар ва бошқа мансабдор шахсларнинг ҳисоботини эшитиш, парламент сўрови ва парламент текшируви каби механизмлар жорий этилди. 2020 йилдан Давлат бюджетини қонун билан тасдиқлаш амалиёти йўлга қўйилди. Бу бюджет маблағларининг шаклланиши ва сарфланишида халқ вакилларининг ролини оширди.
Сайлов кодекси 2019 йил 25 июнда қабул қилиниб, сайлов соҳасидаги бешта қонун ҳамда ўндан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжат нормалари ягона кодексга бирлаштирилди. Шунингдек, сайловчиларнинг ягона электрон рўйхатини шакллантириш ва юритишнинг ҳуқуқий асослари белгиланди. Янги таҳрирдаги Конституция 2023 йилда қабул қилиниб, унда сайлов ҳуқуқига эга бўлган камида юз минг нафар фуқаронинг қонунчилик таклифларини Қонунчилик палатасига киритиш ҳуқуқи мустаҳкамланди. Бу фуқароларнинг жамият ва давлат ишларини бошқаришда иштирок этиш имкониятларини янада кенгайтирди. Уларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ишончли ҳимоя қилишга қаратилган ислоҳотлар ҳам ушбу жараённинг мантиқий давоми бўлди.
Суд — инсон ҳуқуқларининг амалий ҳимоячиси
Суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар 35 йиллик ҳуқуқий тараққиётнинг муҳим натижаларидан биридир. Ўлим жазоси 2008 йил 1 январдан бекор қилинди. Айни шу санадан қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашга санкция бериш ваколати прокуратура органларидан судларга ўтказилди. «Хабеас корпус» институтининг жорий этилиши шахс эркинлигини чеклаш билан боғлиқ қарорларнинг қонунийлиги ва асослилиги устидан суд назоратини таъминлади.
Суд тизимида 2017 йилда туб ислоҳотлар амалга оширилди. Олий суд ва Олий хўжалик суди бирлаштирилиб, фуқаролик, жиноий, маъмурий ҳамда иқтисодий суд ишларини юритиш соҳасида суд ҳокимиятининг ягона олий органи — Ўзбекистон Республикаси Олий суди ташкил этилди. Шунингдек, илк бор маъмурий судлар тузилиб, фуқаролар ва тадбиркорларга давлат органлари ҳамда мансабдор шахсларнинг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги устидан судга мурожаат қилиш имконияти яратилди. Ушбу ҳуқуқий кафолат 2024 йилдан янада кучайтирилиб, бундай ишлар бўйича маъмурий судга мурожаат қилган фуқаролар ва тадбиркорлардан давлат божини олдиндан ундирмаслик тартиби жорий этилди.
2021 йил 27 апрелда Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди тўғрисида»ги Конституциявий Қонуни қабул қилиниб, фуқаролар ва юридик шахсларнинг муайян ишда қўлланилган қонун уларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини бузган деб ҳисоблаган тақдирда, ушбу қонуннинг Конституцияга мувофиқлигини текшириш тўғрисида Конституциявий судга шикоят билан мурожаат қилиш ҳуқуқи мустаҳкамланди.
Жиноят ишлари бўйича судларда эса 2025 йилдан тергов судьялари фаолияти йўлга қўйилди. Қонунга мувофиқ, тергов судьяси судга қадар иш юритиш босқичида шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши устидан суд назоратини амалга оширади. Ушбу институтнинг жорий этилиши «Хабеас корпус» кафолатларини янада кенгайтирди.
Суд ишларини рақамлаштириш ҳам ҳуқуқни ҳимоя қилиш имкониятларини оширмоқда. 2025 йилда қабул қилинган ҳужжатга мувофиқ, «Рақамли суд» концепцияси асосида иш юритишни босқичма-босқич тўлиқ электрон шаклга ўтказиш белгиланди. Бунда асосий мақсад фуқаролар ва тадбиркорлар учун судга мурожаат қилишни қулайлаштириш, жараёнларнинг тезкорлиги ва очиқлигини таъминлашдан иборат.
Суд ҳимояси кафолатларини кенгайтириш инсон ҳуқуқларини таъминлашга қаратилган давлат сиёсатининг бошқа йўналишларидаги янгиланишлар билан уйғун ҳолда давом этди.
Инсон қадри — ҳуқуқий ислоҳотларнинг бош мезони
2020 йил 22 июнда Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикасининг Миллий стратегияси тасдиқланди. У инсон ҳуқуқлари соҳасидаги давлат сиёсатини узоқ муддатли мақсадлар, аниқ вазифалар ва мониторинг механизмлари асосида ташкил этди. Ўзбекистон 2020 йилда ўз тарихида биринчи марта БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгашига 2021–2023 йиллар учун аъзо этиб сайланди. 2021 йилда БМТнинг Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси ратификация қилинди.
Фуқароликка эга бўлмаслик муаммосини ҳал этишда ҳам муҳим ҳуқуқий қадам қўйилди. 2020 йилги янги таҳрирдаги «Ўзбекистон Республикасининг фуқаролиги тўғрисида»ги Қонун 1995 йил 1 январга қадар мамлакатга келиб, доимий яшаб келган фуқаролиги бўлмаган шахсларни белгиланган шартлар асосида Ўзбекистон фуқароси деб тан олиш тартибини жорий этди. БМТ Қочоқлар ишлари бўйича олий комиссари бошқармаси ушбу ўзгариш камида 60 минг нафар фуқаролиги бўлмаган шахс учун фуқаролик олиш имконини яратганини қайд этган.
Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари ҳам кучайтирилди. 2019 йилда хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари, шунингдек, хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида алоҳида қонунлар қабул қилинди. Ҳимоя ордери институти жорий этилди. 2023 йилда оилавий (маиший) зўравонлик учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланди, хавф бартараф этилмаган ҳолларда ҳимоя ордери муддатини суд томонидан бир йилгача узайтириш имкони яратилди.
Инсон қадрини таъминлашга қаратилган ушбу ҳуқуқий чоралар давлат органлари фаолиятини аҳоли манфаатларига хизмат қилувчи тизим сифатида қайта ташкил этишда ҳам ўз ифодасини топди.
Давлат идорасидан — халққа хизмат кўрсатувчи тизимга
Ҳуқуқий ислоҳотларнинг самараси, аввало, фуқароларнинг кундалик ҳаётида намоён бўлади. Аҳоли мурожаатлари билан ишлаш тизими 2017 йилда янгича асосда ташкил этилиб, Президентнинг Виртуал қабулхонаси ҳамда жойлардаги Халқ қабулхоналари фаолияти йўлга қўйилди. Расмий маълумотларга кўра, мазкур йил мобайнида аҳоли кўтарган 500 мингдан ортиқ муаммонинг 72 фоизи жойида ҳал этилди. Натижада фуқаролар билан бевосита мулоқот қилиш ва уларнинг муаммоларини ҳал этиш давлат органлари фаолиятининг устувор йўналишларидан бирига айланди.
Давлат хизматлари кўрсатиш миллий тизимини тубдан ислоҳ қилиш жараёни 2017 йил 12 декабрда бошланди. Тадбиркорларга хизмат кўрсатувчи «ягона дарча» марказлари жисмоний ва юридик шахсларга хизмат кўрсатадиган Давлат хизматлари марказлари сифатида қайта ташкил этилди. Давлат хизматларини кўрсатишда «Фуқаролар эмас, ҳужжатлар ҳаракатланади» тамойили жорий қилинди. Ислоҳотлар натижасида тадбиркорлик субъектларини давлат рўйхатидан ўтказиш муддати 30 дақиқагача қисқартирилди. Кейинги йилларда Давлат хизматлари марказлари, Ягона интерактив давлат хизматлари портали ҳамда идоралараро электрон ҳамкорлик тизими орқали давлат хизматларини масофадан олиш имкониятлари изчил кенгайтирилди.
Очиқ ва ҳисобдор бошқарувнинг бошқа ҳуқуқий механизмлари ҳам шаклланди. 2017 йилда «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Қонун қабул қилинди, 2020 йилда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ташкил этилди. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини жамоатчилик муҳокамасига қўйиш, маҳаллий давлат ҳокимияти қарорларини электрон тизимда қабул қилиш ва қонунчилик ҳужжатлари ижросини рақамли назорат қилиш амалиёти бошқарувда очиқлик ва масъулиятни кучайтирди.
Давлат бошқарувида очиқлик ва хизмат кўрсатиш тамойилларининг қарор топиши ҳуқуқий давлатнинг бошқа муҳим таянчлари – мулк дахлсизлиги ҳамда ижтимоий кафолатларни мустаҳкамлаш жараёни билан уйғун кечди.
Янги Конституция — ҳуқуқий тараққиётнинг янги босқичи
Янги таҳрирдаги Конституция 2023 йил 30 апрелда ўтказилган умумхалқ референдумида қабул қилиниб, Ўзбекистоннинг ҳуқуқий тараққиётида янги босқични бошлаб берди. Овоз беришда иштирок этган фуқароларнинг 90,21 фоизи янги таҳрирдаги Конституцияни қўллаб-қувватлади. Ундаги моддалар сони 128 тадан 155 тага, нормалар сони эса 275 тадан 434 тага етказилиб, матн 65 фоизга янгиланди.
Асосий Қонунда Ўзбекистон ҳуқуқий, ижтимоий, дунёвий ва демократик давлат экани белгиланди. Конституциянинг олий юридик кучга эгалиги ва тўғридан-тўғри амал қилиши мустаҳкамланди. Инсон билан давлат органлари ўртасидаги муносабатларда қонунчиликдаги зиддият ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилиши, давлат қўллайдиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиб бўлиши шартлиги қайд этилди. Шахс суд қарорисиз 48 соатдан ортиқ ушлаб турилиши мумкин эмаслиги ва ўлим жазоси тақиқланиши Конституция даражасида белгилаб қўйилди.
Ижтимоий давлат тамойили таълим, тиббий ёрдам, меҳнат, ижтимоий таъминот, уй-жой ва соғлом атроф-муҳитга бўлган ҳуқуқларнинг кафолатларини кенгайтирди. Шу маънода, янги Конституция фақат давлат тузилиши ҳақидаги ҳужжат эмас, балки инсоннинг муносиб ҳаёти учун давлат зиммасидаги аниқ мажбуриятларни белгилаган ҳуқуқий дастурдир.
Юқорда келтирилган натижалар мустақиллик ислоҳотларининг самарасини баҳолашда қонунлар сонидан кўра инсон учун яратилган ҳуқуқий кафолатлар устувор мезон эканини кўрсатади. Бугун ҳуқуқий тараққиёт давлатнинг инсон олдидаги масъулияти, суд орқали ҳимоя, парламент назорати, мулк дахлсизлиги ва очиқ хизматлар тизимида ўзининг амалий ифодасини топмоқда. Ана шу мустаҳкам ҳуқуқий пойдевор Янги Ўзбекистоннинг келгуси тараққиёти учун ишончли таянч бўлиб хизмат қилади.
Дониёров Д.С.
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
Қонунчилик ва ҳуқуқий сиёсат институтининг
етакчи илмий ходими
