Бинобарин унда 2030 йилгача тизим илмий салоҳиятини бирлаштириш, илмий кластерлар ташкил этиш, олий таълим муассасаларининг академик, ташкилий ва молиявий мустақиллигини кенгайтириш орқали Ўзбекистонни минтақадаги таълим ҳамда илм-фан марказига айлантириш каби устувор мақсадлар аниқ белгилаб берилди.

Фармоннинг энг муҳим жиҳати шундаки, у олий таълимни тарбия, илмий изланиш, инновацион маҳсулот яратиш, билимни иқтисодий қийматга айлантириш ва бошқарув сифати билан чамбарчас боғлиқ яхлит экотизим сифатида талқин қилади. Ҳужжатда илгари сурилган “5Т” тамойили — таълим, тарбия, тадқиқот, тижорийлаштириш ва тизимни такомиллаштириш — айнан шу янги фалсафанинг ифодасидир. Бу ёндашув, аслида, университетларнинг бутун миссиясини қайта кўриб чиқишни англатади: энди олий таълим муассасаси шунчаки кадр тайёрлайдиган маскан эмас, балки ижтимоий тафаккур, илмий ғоя, технологик ечим ва иқтисодий ўсиш манбаи бўлиши керак.

Натижага ишлайдиган модель

Бугун дунё шиддат билан ўзгармоқда. Глобал рақобатда табиий эмас, интеллектуал ресурслар устун чиқмоқда. Қайси мамлакатда кучли таълим бўлса, ўша ерда кучли иқтисодиёт, замонавий саноат, илғор бошқарув ва юқори фуқаролик маданияти шаклланади. Шу нуқтаи назардан, фармон Ўзбекистон олий таълимини замонавий дунё стандартларига мослаштиришнинг изчил ва мантиқий давоми бўлди. Энди тизимда натижа учун масъулият ортади. Олий таълим муассасалари фаолияти аниқ индикаторлар, миллий ва халқаро ­кўрсаткичлар, илмий салоҳият, таълим сифати, битирувчи тайёрлаш даражаси ва бошқарув самарадорлиги асосида баҳоланади. Бу эса университетларни табиий равишда янгиланиш, ички сафарбарликни кучайтириш, соғлом рақобат муҳитида ишлашга ундайди.

Айниқса, фармонда 2027 йилдан бошлаб олий таълим ташкилотлари миллий рейтингини жорий этиш, рейтинг натижаларига қараб табақалаштирилган рағбатлантириш механизмларини қўллаш, ҳар бир талаба учун базавий харажатларни кўрсаткичларга қараб шакллантириш каби ёндашувларнинг белгиланиши алоҳида аҳамиятга эга. Бу, бир томондан, маблағ тақсимотида шаффофликни кучайтирса, иккинчи томондан, “ким яхши ишласа, кўпроқ имкониятга эга бўлади” деган адолатли мезонни тизимга олиб киради. Олий таълим сифатини оширишда айнан мана шундай иқтисодий рағбат ва институционал жавобгарлик уйғунлиги энг самарали воситалардан биридир.

Илмий кластерлар — даврнинг асосий талаби

Фармоннинг яна бир муҳим жиҳати илмий тадқиқот университетлари ва илмий кластерлар тизимини ривожлантиришга қаратилганидир. Ҳужжатга кўра, устувор йўналишлар бўйича танлов асосида ғолиб бўлган олий таълим муассасаларига миллий тадқиқот университети мақоми берилиши, маҳаллий ҳамда нуфузли хорижий олий таълим ва илмий ташкилотлар билан ҳамкорликда яхлит илмий-таълимий тизимлар шакллантирилиши кўзда тутилган. Мазкур ёндашувнинг моҳияти жуда чуқур: университет энди аудитория билан лаборатория, лаборатория билан ишлаб чиқариш, ишлаб чиқариш билан бозор ўртасидаги занжирни боғлайдиган марказга айланиши керак. Бу, энг аввало, илм-фаннинг амалий самарадорлигини оширади. Йиллар давомида кўплаб мамлакатларда бир муаммо кузатилди: илмий мақола бор, лекин амалий маҳсулот йўқ; диссертация бор, лекин ишлаб чиқаришга кириб борган ечим йўқ. Фармон айнан шу узилишни бартараф этишга қаратилган. Чунки унда тадқиқотнинг натижаси фақат ҳимоя қилинган илмий иш ёки чоп этилган мақола эмас, балки реал иқтисодий, ижтимоий ва технологик самарага айланиши кераклиги сезилиб туради.

Шу маънода, фармон олий таълим соҳасини янги босқичга олиб чиқадиган энг муҳим ҳужжатлардан биридир. Чунки унда илм “сарфланадиган харажат” ўрнига “келажак қийматини яратувчи инвестиция” сифатида кўриляпти.

Таълим дипломатияси

Фармонда олий таълимни халқаро майдонга олиб чиқиш масаласига ҳам катта урғу берилган. Хусусан, олий таълимни ривожлантириш ва глобал марказ ташкил этиш, шунинг­дек, “Study in Uzbekistan” платформаси орқали чет эл фуқароларини ­Ўзбекистон олий таълим муассасаларига кенг жалб қилиш, ҳар йили муайян квота асосида хорижий талабаларни грант ва стипендиялар билан қўллаб-қувватлаш механизмларининг белгиланиши мамлакатимиз таълим салоҳиятини экспорт қилувчи даражага кўтариш йўлидаги катта қадамдир.

Бу ташаббуснинг сиёсий ва маънавий аҳамияти ҳам катта. Чунки бугун ­халқаро нуфуз фақат дипломатик миссиялар ёки иқтисодий кўрсаткичлар билан эмас, балки университетлар жозибадорлиги билан ҳам ўлчанади. Ўзбекистон бугун ана шундай таълим дипломатиясининг янги босқичига чиқмоқда. Бу эса, ўз навбатида, давлатимизнинг очиқлик сиёсати, минтақавий ҳамкорлик ва глобал интеграция стратегияси билан уйғунлашади.

Андижон давлат чет тиллар институти каби олий таълим муассасалари учун бу алоҳида масъулият юклайди. Чунки хорижий талабани жалб этиш, халқаро дастурларни кенгайтириш, қўшма лойиҳаларни ривожлантириш, таълим сифатини дунё мезонларига мослаштириш, аввало, тил, ­мулоқот, академик маданият ва халқаро бош­қарув компетенцияларига таянган ҳолда амалга оширилади. Демак, мазкур фармон олий таълим муассасалари жамоасидан ички интизомдан ташқари глобал фикрлаш, халқаро академик майдонда ўз ўрнини белгилашни талаб қилади.

Рақамли бошқарув ва сунъий онгга мослашув

Фармонга биноан, Рақамли таълим ва сунъий интеллектни ривожлантириш маркази ташкил этилади. Бу нега керак? ­Замонавий ОТМни фақат ўқув биноси ва аудиториялар билан тасаввур қилиб бўлмайди. У, энг аввало, рақамли бошқарув, тезкор таҳлил, тўғри қарор қабул қилиш, маълумотлар асосида стратегия ишлаб чиқиш ва индивидуал таълим траекторияларини бошқариш имко­ниятига эга бўлиши керак. Сунъий интеллект, катта маълумотлар, рақамли мониторинг ва интеграциялашган ахборот тизимлари бугун бошқарув маданиятининг мезонига айланмоқда.

Айнан шу жиҳатдан фармон олий таълимни “кечаги модель” билан бошқариш даври тугаётганини кўрсатади. Энди университетни самарали бошқариш учун ректор, проректор, декан ёки кафедра ­мудири фақат маъмурий тажрибага эмас, балки стратегик кўриш, маълумот билан ишлаш, халқаро мезонларни анг­лаш ва рақамли трансформация бўйича ҳам чуқур тушунчага эга бўлиши керак. Бу эса олий таълим бошқаруви маданиятида ҳам туб янгиланиш бошланаётганини англатади.

Маблағ эмас, самарадорлик марказда

Фармондаги молиялаштиришга оид янгиликлар ҳам алоҳида эъти­борга молик. Унга кўра, олий таълим ­муассасаларини ривожлантириш учун қўшимча ресурс­лар ажратилади. Жорий йилда республика бюджетидан 20 миллиард сўм, 2027 йилдан бошлаб эса ҳар йили 70 миллиард сўм маб­лағ Олий таълим муассасаларини ривож­лантириш жамғармасига йўналтирилади. Бундан ташқари, давлат грантларини филиаллар ва нодавлат олий таълим ташкилотларига ҳам рақобатли механизм асосида тақсимлаш тартиби белгиланган.

Бу нимани англатади? Аввало, олий таълимда янги молиявий тафаккур шаклланаётганини англатади. Тизим энди фақат марказдан берилган маблағни ўзлаштириш мақсадида эмас, балки сифат, натижа, салоҳият ва стратегик устуворликка кўра ресурс жалб қилиш мантиғи бўйича ишлайди. Бундай модель интизом, ташаб­бус, аниқ режа, ички ислоҳот ва самарадорлик талаб қилади. Лекин узоқ муддатли ­тараққиёт айнан мана шундай масъулиятли модель асосида таъминланади.

Олий таълим муассасалари учун бундан муҳим хулоса шуки, энди институт ва университетлар келажагини ўз стратегияси, жамоаси, илмий мактаби ва ташаббуслари билан белгилайди. Бу эса мустақилликни кенгайтиради, бироқ айни пайтда жавобгарликни ҳам оширади. Мустақиллик ва жавобгарлик уйғунлиги бўлмаган жойда эса ҳақиқий тараққиёт бўлмайди.

Ҳудудий ОТМлар учун тарихий имконият

Фармоннинг яна бир жиҳати, у ҳудудий олий таълим муассасалари учун ҳам мутлақо янги имкониятлар эшигини очади. Чунки илмий кластер, рейтинг, грант, халқаро ҳамкорлик, рақамли бошқарув ва хорижлик талабалар билан ишлаш каби механизмлар фақат бир нечта марказий университетнинг имтиёзи эмас, балки салоҳият ва ташаббус кўрсата олган ҳар қандай олий таълим муассасаси учун очиқ майдондир. Шу жиҳатдан у Андижон давлат чет тиллар институти жамоасини ҳам янада фаол ишлашга ундайди. Энди биз фақат хорижий тил мутахассисларини тайёрлаш билан чекланиб қолмаслигимиз керак. Замонавий педагогика, таржимашунослик, халқаро коммуникация, таълим технологиялари, академик ёзув, рақамли тилшунослик, маданиятлараро мулоқот, сунъий интеллект асосидаги тил таълими каби йўналишларда ҳам янги илмий ва амалий мактаблар барпо этишимиз лозим. Чунки бугунги олий таълимнинг бош мезони замондан олдин юришдир.

Фармон фақат олий таълим, фан ва инновациялар соҳасини такомиллаштириш бўйича қабул қилинган ҳужжат эмас. У — давлатнинг келажак ҳақидаги қатъий позицияси, миллатнинг интеллектуал салоҳия­тига юксак ишончи ва тараққиётнинг билимга таянган моделининг ҳуқуқий ифодасидир. Мамлакатимиз келажаги бугунги аудиторияларда, лабораторияларда, кутубхоналарда, илмий марказларда ва инновацион майдонларда барпо этилади. Фармон ана шу буюк бунёдкорликка ҳуқуқий йўл очади.

Дилшодбек РУСТАМОВ,

Андижон давлат чет тиллар институти ректори