Нега дунёнинг бошқа мамлакатларида саноат, техника ва илм-фан ривожланаётган бир пайтда бу ерда эски тартиблар ҳукмрон? Нега жамиятнинг келажагини белгилайдиган масалаларда халқнинг ўзи деярли иштирок этмайди? Бу саволлар кейинчалик Абдурауф Фитратнинг бутун ижодий ва ижтимоий-сиёсий фаолиятини белгилаб берди.

Фитрат яшаган даврда Бухоро амирлигида таълимнинг асосий қисми анъанавий мактаб ва мадрасаларда олиб борилар, дунёвий фанларни ўқитиш имкониятлари чекланган эди. Давлат бошқарувидаги қолоқлик, амалдорлар ўзбошимчалиги, иқтисодий турғунлик жамият тараққиётига тўсқинлик қиларди. Фитрат бу муҳитни ичкаридан биларди. У Бухородаги анъанавий таълимни олган, кейинчалик Истанбулда таҳсил кўриб, Усмонли давлатидаги ислоҳотчилик ҳаракатлари ва замонавий фик­рий оқимлар билан яқиндан танишган эди. Ана шу тажриба унинг ўз юртига муносабатини бутунлай ўзгартирди. У Бухоронинг муаммоларини дунёнинг бошқа жамиятларида кечаётган ўзгаришлар билан қиёслаб баҳолай бошлади.

1911 йилда нашр этилган “Мунозара” асарида Фитрат Бухородаги таълим тизимини баҳс майдонига олиб чиқди. Асарда анъанавий мактаб тарафдори бўлган мударрис билан янги усулдаги таълимни ёқловчи ҳиндистонлик ўртасидаги суҳбат орқали жамиятдаги муҳим зиддиятлар очиб берилади. Фитратнинг асосий эътибори ўқитиш усулларини ўзгартиришга қаратилган бўлса-да, у кўтарган масаланинг кўлами анча кенг эди. Чунки таълим қандай бўлса, жамиятда шаклланадиган фикрлаш тарзи ҳам кўп жиҳатдан шунга боғлиқ. Ўз ҳақ-­ҳуқуқини англайдиган, дунёдаги ўзгаришлардан хабардор, мустақил мушоҳада юрита оладиган авлодни тарбиялаш учун мактабнинг ўзи ҳам ўзгариши зарур эди.

Фитратнинг кейинги фаолиятига назар ташласак, унинг нима учун адабиёт, тилшунослик, драматургия, таълим ва сиёсат билан бир вақтнинг ўзида шуғулланганини тушуниш мумкин. У жамият муаммоларини бир-биридан ажратиб қарамаган. Мактабдаги таълим, оиладаги тарбия, тилнинг мавқеи, давлат бошқаруви ва миллатнинг сиёсий онги ўзаро боғлиқ эканини англаган. Шунинг учун бир асарида оила ва фарзанд тарбияси ҳақида фикр юритса, бошқасида мамлакатни идора қилиш тартибларини танқид қилган, яна бирида халқнинг тарихий хотираси ва миллий ўзлигини англаш масаласини кўтарган.

Фитратнинг миллатни уйғотишга интилишини тушуниш учун унинг асарларига ўша давр шароитида назар ташлаш керак. У ўз жамияти имкониятларини ҳам, тарақ­қиётга тўсқинлик қилаётган иллатларини ҳам кўрган. Энг муҳими, мавжуд аҳволни ўзгартириш мумкинлигига ишонган. Унинг бутун фаолиятида шу ишонч сезилади: халқнинг келажаги ҳақида қайғуриш бугунини танқидий баҳолашдан, камчиликларини очиқ айтишдан ва уларни бартараф этиш йўлларини излашдан бошланади.

2026 йил 27 октябрь куни Абдурауф Фит­рат таваллудининг 140 йиллиги муносабати билан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида ташкил этилган тадбирда унинг меросига яна бир бор мурожаат қилиш учун рад этиб бўлмас асослар бор. Чунки Фитрат қолдирган китоблар фақат ўтмишда қандай яшаганимиз ҳақида маълумот бермайди. Уларда жамият қай тарзда ривожланиши, таълим инсонни қандай тарбиялаши, зиёлининг халқ олдидаги масъулияти нималардан иборат бўлиши ҳақида ҳозир ҳам муҳокама қилишга арзийдиган ўткир фикрлар мавжуд. Уларнинг қайсилари ўз даври билан бирга тарихда қолгани, қай бири бугун ҳам аҳамиятли эканини аниқлаш эса Фитрат ижодини қайта ва қайта ўқишдан, уқишдан, ўрганишдан бошланади.

Тадбир давомида анжуман иштирокчилари эътиборига филология фанлари доктори, профессор Бегали Қосимовнинг ­Абдурауф Фитрат ҳаёти ва ижодий фаолиятига бағишланган муаллифлик фильми намойиш этилди. Фильм орқали адибнинг мураккаб ҳаёт йўли, маърифатпарварлик фаолияти ва миллий адабиётимиз тарақ­қиётига қўшган беқиёс ҳиссаси ёритилган.

Тадбирда Ўзбекис­тон Ёзувчилар уюшмаси раиси  Сиро­жиддин Саййид, филология фанлари докторлари, профессорлар ­Ҳамидулла ­Болтабоев, Нурбой Жабборов, Узоқ Жўрақулов, Ўзбекис­тонда хизмат кўрсатган журналист, ёзувчи Олим Тошбоев, Орзигул ­Ҳамроева маърузалари билан иштирок этди. Нотиқлар Фитратнинг ­адабиёт, тилшунослик, драматургия, тарихшунослик ва мусиқашунослик соҳаларидаги хизматлари, унинг миллий тафаккур ривожига қўшган ҳиссаси ҳамда ижодий меросининг бугунги аҳамияти хусусида фикр юритди.

Озарбайжон Миллий илмлар академия­си Низомий Ганжавий номидаги Адабиёт институти бош илмий ходими, филология фанлари доктори, профессор Яшар Қосимбейлининг видеотабриги анжуманнинг халқаро аҳамиятини оширди. Ушбу иштирок Фитрат мероси нафақат Ўзбекистонда, балки қардош халқлар адабий ва илмий муҳитида ҳам эътиборга молик эканини намоён этди.

Тадбир дастуридан Фитратнинг адабий, илмий ва маърифий мероси, миллий ­уйғониш ҳаракатидаги иштироки, ­шунинг­дек, адибнинг “Танланган асарлар” тўплами ҳамда ёзувчи Олим Тошбоевнинг “Фитрат” романи муҳокамаси ўрин олди.

— Адабий-маърифий анжуман доирасида Ўзбек давлат драма театри ижодкорлари томонидан “Туркистон болалари” саҳна асаридан парча намойиш этилди, — дейди Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси раисининг биринчи ўринбосари Минҳожиддин Мирзо. —
Абдулла Қодирий номидаги ижод мактаби ўқувчилари адиб шеърларидан намуналар ўқиди. Бу бадиий чиқишлар Фитрат ижодининг нафақат илмий-адабий, балки эстетик ва тарбиявий қудратини ҳам намоён этди.

Анжуманда ёзувчи Олим Тошбоев Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси ҳомийлигида нашр этилган “Фитрат” романи ҳақида сўз юритди. Профессор Орзигул Ҳамроева эса адибнинг “Танланган асарлари” тўплами хусусида фикрларини баён этди. Мазкур нашрлар Фитратнинг бой адабий меросини кенг китобхонлар оммасига етказиш, асарларини янада чуқурроқ ўрганиш йўлидаги муҳим қадамлардан ҳисобланади.

— Бугун Фитратни ўқишга қизиқиш ортиб бораётган бўлса, бу қизиқишни пухта илмий тадқиқотлар билан таъминлашимиз керак, — дейди ёш шоир, “Гулистон” ва “Театр” журналлари бирлашган таҳририяти мухбири Баҳодир Жовлиев. — Масалан, унинг таълим ҳақидаги қарашларини ўрганаётган тадқиқотчи фақат бирор асари билан чекланиб қолмай, ўша даврдаги мактаблар аҳволи, жадидларнинг таълим дастурлари ва уларга қарши билдирилган фикрларни ҳам таҳлил қилиши лозим. Шунда Фитратнинг қайси таклифлари ўз даври учун янгилик бўлгани, қайсилари кенгроқ ислоҳотчилик ҳаракатининг таркибий қисми экани ойдинлашади.

Қатағон қурбони бўлган Фитратнинг ҳаё­ти ва тақдири миллат маънавияти йўлидаги фидойилик, эркин фикр ва маърифат учун курашнинг аччиқ сабоқларини ўзида мужассам этади. Унинг асарлари бугун ҳам миллий ўзлик, Ватан тақдири, инсон қадри ва тараққиёт ҳақида мушоҳада юритишга ундайди.

Абдурауф Фитрат таваллудининг 140 йиллигига бағишланган анжуман улуғ адиб хотирасини эъзозлаш, илмий-ижодий меросини янги авлодга етказиш ва миллий адабиётимиз тарихидаги ўрнини янада чуқур англаш йўлидаги муҳим маънавий тадбир бўлди.

Азизбек ЮСУПОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири