Баъзан тарих секин, сездирмай келади – бир кузги тонгда, Тошкент осмонидан томчилаган нур ичида, зал эшиклари очилиб, турли тилларда сўзлашувчи, лекин бир орзу билан яшаётган инсонлар бир том остида жамланганида. Ўша тонгда ҳавода аллақандай бир тотувлик, бир умид ҳиди бор эди – гўё асрлар бўйи бир-биридан айри тушган қардошлар ниҳоят бир дастурхон атрофида йиғилгандек.
Мен ана шу залга бир ректор сифатида эмас, аввало бу заминнинг бир фарзанди сифатида кирдим. Чунки Марказий Осиё – бу менга харитадаги чизиқлар ёки расмий ҳужжатлардаги ном эмас. Бу – болалигимдан таниш бўлган тоғлар салобати, Фарғона водийсининг майсазорлари, бир вақтлар Хоразмий алгоритм кашф этган, Беруний юлдузлар ҳисобини юритган, Фарғоний осмонни ўлчаган муқаддас тупроқ. Шу тупроқнинг ҳавосидан нафас олиб улғайган ҳар бир одам қалбида бир садо яшайди: биз илм оламида меҳмон эмасмиз – биз бу оламнинг қадимий эгалариданмиз.
Залда давлатимиз раҳбарининг сўзларини тинглар эканман, бир ҳақиқатни яна бир карра ҳис қилдим: тарих – бу бугун, шу дақиқаларда, бизнинг қўлимиз билан ёзилаётган тирик воқеликдир. Ва бу воқеликнинг бир сатрига ўз номимни қўйиш – бир устоз, бир раҳбар, бир инсоннинг зиммасига тушган энг шарафли, айни пайтда энг масъулиятли юкдир. Мен бу юкни бахт сифатида қабул қилдим.
Бу – ўша кузги тонгда, форум залида ўтириб, юрагимдан ўтган ўй-кечинмаларнинг самимий ифодасидир. Бир устоз сифатида, бир раҳбар сифатида ва энг муҳими – келажакка умид билан боқаётган бу заминнинг бир фарзанди сифатида айтилган чин дилдан айтган сўзларим.
Тошкентнинг бу кузги куни мен учун оддий анжуман куни бўлмади. Марказий Осиё халқаро таълим форумининг очилишида, беш қардош давлат ва дунёнинг турли бурчакларидан келган университет раҳбарлари, халқаро экспертлар билан бир залда ўтириб, давлатимиз раҳбарининг табрик сўзларини тинглар эканман, бир ҳақиқатни яна бир бор ҳис қилдим: биз тарихнинг оддий гувоҳи эмас, балки уни ўз қўлимиз билан ёзаётган авлодмиз. Ўша залда ўтириб, Фарғона давлат университети ректори сифатида мен нафақат тингловчи, балки шу буюк ишнинг бевосита иштирокчиси, масъулиятини зиммасига олган одам эканимни теран англадим. Шу боис бугунги сўзларим расмий бир баёнот эмас – бир устоз, бир раҳбар ва бу заминнинг бир фарзандининг чин дилдан айтилган муносабатидир.
Президентимиз нутқида айтилган бир жумла – “қарийб 85 миллион аҳоли истиқомат қилаётган минтақамизнинг бебаҳо бойлиги бу билимга чанқоқ, катта орзу-интилишлар билан яшаётган ёш авлодимиздир” – менимча, бутун форумнинг маънавий калити бўлди. Чунки ҳар қандай иқтисодий кўрсаткич, ҳар қандай инфратузилма лойиҳаси охир-оқибатда битта саволга келиб тақалади: биз бу бойлик ва имкониятларни ким қўлига топширамиз? Жаҳон банки минтақамиз иқтисодиёти 2026 йилда 5,8 фоизга ўсишини башорат қилмоқда, лекин бу рақамнинг ортида қотиб қолган металл ва бетон эмас, балки тирик, орзуманд, ўрганишга ташна миллионлаб ёшлар турибди. Раҳбаримиз “сарфланган ҳар бир сўм маблағни ёшларимиз келажагига киритилган сармоя” деб атади. Мен бу сўзларни аудиторияда ўтириб, ўзимча давом эттирдим: айнан шу сармоянинг ҳосилини етиштириш–бизнинг, яъни таълим даргоҳлари раҳбарларининг тўғридан тўғри масъулияти ва виждоний қарзидир.
Бу заминнинг боласи бўлган ҳар бир киши учун ғоят қадрли бир ҳақиқат бор: биз илм оламида янги келган меҳмон эмасмиз. Муҳаммад Хоразмий алгоритм сўзини башариятга туҳфа этган, Абу Райҳон Беруний Ер ўлчамини аниқлаган, Ибн Сино тиб илмини асрларга етказган, Мирзо Улуғбек юлдузларни кафтида тутган, Аҳмад Фарғоний эса – менинг юртдошим, Фарғона водийсининг фарзанди – осмон жисмларини ўлчаб, Нил дарёси оқимини тартибга солган. Минг йил муқаддам бу минтақанинг шаҳарлари дунёнинг илмий марказлари эди. Шунинг учун Президентимиз “биз таълим йўналишида ҳам буюк аллома ва мутафаккирларимиз меросига таянамиз” деганда, тарихимизга қайтиб, келажагимизни қуриш чақириғи сифатида қабул қилдим. Марказий Осиёни илм-фаннинг янги маконига айлантириш –аслида янги нарса яратиш эмас, бир вақтлар йўқотилган ўз ўрнимизни қайта эгаллашдир.
Форумда энг кўп ўйлантирган масала – бу илм билан замон ўртасидаги пойга бўлди. Раҳбаримиз “келгуси ўн йилда кўплаб касб-ҳунарларга муносабат ўзгаради, мутлақо янги ихтисосликлар пайдо бўлади” деб огоҳлантирди. Бу –бугунги таълим тизимининг энг оғриқли ва энг долзарб масаласи. Агар биз ёшларимизга фақат тайёр билимни бериб, уларни “ўрганган одам” қилиб етиштирсак, ўн йилдан сўнг бу билимнинг ярми эскирган бўлади. Шу боис мен раҳбаримизнинг таълим ёшларда “мустақил фикрлаш, ижод қилиш, масъулиятни ҳис этиш ва бутун умр давомида янгиликка интилиб, ўрганиб яшаш кўникмаларини шакллантириши зарур” деган фикрига чин юракдан қўшиламан. Университет энди диплом берадиган идора эмас – у фикрлашни, ўзгаришга мослашишни, савол беришни ўргатадиган устахона бўлиши лозим. Ўз тажрибамдан айтаманки, энг яхши талаба – ҳамма жавобни ёд олган эмас, балки тўғри савол бера оладиган талабадир.
Президентимиз нутқидаги яна бир нуқта мени алоҳида мамнун қилди – адолат ва инклюзия масаласи. “Айниқса, қизлар, қишлоқ ва чекка ҳудудлардаги болалар, алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган ёшлар учун имкониятларни кенгайтириш”–бу таълим сиёсатининг қалбидир. Тошкентдаги яхши мактабда ўқийдиган бола билан водийнинг узоқ қишлоғидаги, имконияти чекланган бола бир хил осмон остида яшайди, лекин кўпинча бир хил имкониятга эга бўлмайди. Таълимнинг ҳақиқий одиллиги – ҳар бир болага, қаерда туғилганидан қатъи назар, ўз истеъдодини рўёбга чиқариш эшигини очиб беришдадир.
Раҳбаримиз таъкидлаган ягона тизимга бирлаштириш – мактабгача таълимдан тортиб илм-фангача бўлган босқичларнинг узвий боғлиқлиги – менимча, ислоҳотларнинг энг пухта ўйланган қисмидир. Зеро, билим дарахти бир бутун организмдир: боғчадаги ниҳол, мактабдаги тана, университетдаги шохлар ва илм-фандаги мева – буларни бир-биридан ажратиб бўлмайди. Агар илдиз заиф бўлса, энг баланд шохда ҳам мева бўлмайди. Шу боис биз университетларда талаба қабул қилаётганда, унинг олдинги барча йўлини – мактабдаги таълим сифатидан тортиб, оилавий шароитигача – бир бутун жараён сифатида кўришимиз керак.
Форумнинг глобал ўлчами эса мени, бир ректор сифатида, энг кўп илҳомлантирди. Президентимиз ҳақли равишда “глобал муаммоларга якка ҳолда ечим топиш қийин” деди ва сув, энергетика, иқлим ўзгариши масалаларини санаб ўтди. Мен ўз нутқимда ҳам айнан шу ҳақиқатдан келиб чиқиб, Орол фожиаси, сув ресурсларининг танқислиги, иқлим ўзгариши – бу муаммолар ҳеч бир давлат чегарасини тан олмайди ва ҳеч бир университет уларни ёлғиз ҳал қила олмайди. Шунинг учун мен форумда бир қанча амалий ташаббусларни илгари сурдим: кредитларни ўзаро тан олиш асосидаги “Марказий Осиё семестри” дастури, умумий муаммолар бўйича минтақавий илмий консорциумлар, минтақа тилларида сунъий интеллект учун тил корпусларини яратиш, таълим сифатини ўзаро баҳоловчи экспертиза тармоғи ва форумни доимий платформага айлантирадиган ректорлар кенгаши. Бу таклифлар ҳаводан олинмаган–Фарғона давлат университети бугун Марказий Осиёнинг қирқ учта олийгоҳи билан ҳамкорлик қилади ва шу йиллар ичида беш мингдан ортиқ талабамиз ўзаро алмашинувда иштирок этди. Улар учун қўшни давлат энди “хориж” эмас – дўстлар, устозлар ва ҳамкасблар маконидир. Мен буни рақамлар орқали эмас, ўша талабаларнинг чарақлаган кўзлари орқали кўрганман.
Президентимиз форум олдига қўйган стратегик мақсад – “Марказий Осиёни ўзаро ишонч ва дўстлик диёрига, илм-маърифат, юксак технологиялар ва инновациялар бирлашган умумий интеллектуал маконга айлантириш” – бу, аслида, бутун бир авлодга айтилган мурожаатдир. Чунки сиёсий яқинлашув ўз ишини қилди: чегаралар очилди, савдо ва маданий алоқалар тикланди, минтақамиз ишонч масканига айланди. Энди бу яқинликни академик интеграцияга айлантириш навбати келди – ва бу вазифа бевосита бизнинг, университетларнинг елкасига тушади. Европа Болонья жараёни орқали ягона таълим маконини қурди; биз эса шу тажрибани ўз ўзига хослигимизга мослаб, Марказий Осиёнинг ўз йўлини қура оламиз.
Мен ўз нутқимни “бизга чегаралар эмас, кўприклар керак, бу кўприкларни эса университетлар – талабалар, олимлар ва ғоялар қуради” деган фикр билан якунлаган эдим. Бугун, форум залидан чиқар эканман, бу сўзлар менга янада чуқурроқ маъно касб этаётганини ҳис қиляпман. Давлатимиз раҳбари бизга йўналиш кўрсатди, сиёсий ирода ва давлат қўллаб-қувватлашини берди. Энди гап бизда – ҳар бир ректорда, ҳар бир устозда, ҳар бир олимда. Зеро, ҳар куни аудиторияга кириб, бир ёш қалбда илм чироғини ёқадиган устоз турмаса. Марказий Осиёнинг янги интеллектуал макони бизнинг университетларимизнинг ҳар бир дарс хонасида, ҳар бир лабораториясида, ҳар бир талабанинг орзусида бунёд бўлади. Мен, Фарғона давлат университети ректори сифатида, бу буюк бунёдкорликнинг оддий, аммо содиқ бир ғиштларини қўйишга ўзимни масъул деб биламан – ва шу масъулиятни шараф деб қабул қиламан.
Тошкентдаги бу форум тарихда бир кун сифатида эмас, бир бошланиш сифатида қолади, деб ишонаман. Чунки илм чироғи бир марта ёқилса, у мингта чироқни ёқишга қодир. Бизнинг вазифамиз – шу чироқни асраб-авайлаш ва келгуси авлодлар қўлига бутун эҳтиром билан топширишдир.
Баҳодиржон Шермуҳаммадов,
Фарғона давлат университети ректори
