Baʼzan tarix sekin, sezdirmay keladi – bir kuzgi tongda, Toşkent osmonidan tomçilagan nur içida, zal eşiklari oçilib, turli tillarda sözlaşuvçi, lekin bir orzu bilan yaşayotgan insonlar bir tom ostida jamlanganida. Öşa tongda havoda allaqanday bir totuvlik, bir umid hidi bor edi – göyo asrlar böyi bir-biridan ayri tuşgan qardoşlar nihoyat bir dasturxon atrofida yiğilgandek.

Men ana şu zalga bir rektor sifatida emas, avvalo bu zaminning bir farzandi sifatida kirdim. Çunki Markaziy Osiyo – bu menga xaritadagi çiziqlar yoki rasmiy hujjatlardagi nom emas. Bu – bolaligimdan taniş bölgan toğlar salobati, Farğona vodiysining maysazorlari, bir vaqtlar Xorazmiy algoritm kaşf etgan, Beruniy yulduzlar hisobini yuritgan, Farğoniy osmonni ölçagan muqaddas tuproq. Şu tuproqning havosidan nafas olib ulğaygan har bir odam qalbida bir sado yaşaydi: biz ilm olamida mehmon emasmiz – biz bu olamning qadimiy egalaridanmiz.

Zalda davlatimiz rahbarining sözlarini tinglar ekanman, bir haqiqatni yana bir karra his qildim: tarix – bu bugun, şu daqiqalarda, bizning qölimiz bilan yozilayotgan tirik voqelikdir. Va bu voqelikning bir satriga öz nomimni qöyiş – bir ustoz, bir rahbar, bir insonning zimmasiga tuşgan eng şarafli, ayni paytda eng masʼuliyatli yukdir. Men bu yukni baxt sifatida qabul qildim.

Bu – öşa kuzgi tongda, forum zalida ötirib, yuragimdan ötgan öy-keçinmalarning samimiy ifodasidir. Bir ustoz sifatida, bir rahbar sifatida va eng muhimi – kelajakka umid bilan boqayotgan bu zaminning bir farzandi sifatida aytilgan çin dildan aytgan sözlarim.

Toşkentning bu kuzgi kuni men uçun oddiy anjuman kuni bölmadi. Markaziy Osiyo xalqaro taʼlim forumining oçilişida, beş qardoş davlat va dunyoning turli burçaklaridan kelgan universitet rahbarlari, xalqaro ekspertlar bilan bir zalda ötirib, davlatimiz rahbarining tabrik sözlarini tinglar ekanman, bir haqiqatni yana bir bor his qildim: biz tarixning oddiy guvohi emas, balki uni öz qölimiz bilan yozayotgan avlodmiz. Öşa zalda ötirib, Farğona davlat universiteti rektori sifatida men nafaqat tinglovçi, balki şu buyuk işning bevosita iştirokçisi, masʼuliyatini zimmasiga olgan odam ekanimni teran angladim. Şu bois bugungi sözlarim rasmiy bir bayonot emas – bir ustoz, bir rahbar va bu zaminning bir farzandining çin dildan aytilgan munosabatidir.

Prezidentimiz nutqida aytilgan bir jumla – “qariyb 85 million aholi istiqomat qilayotgan mintaqamizning bebaho boyligi bu bilimga çanqoq, katta orzu-intilişlar bilan yaşayotgan yoş avlodimizdir” – menimça, butun forumning maʼnaviy kaliti böldi. Çunki har qanday iqtisodiy körsatkiç, har qanday infratuzilma loyihasi oxir-oqibatda bitta savolga kelib taqaladi: biz bu boylik va imkoniyatlarni kim qöliga topşiramiz? Jahon banki mintaqamiz iqtisodiyoti 2026-yilda 5,8 foizga ösişini başorat qilmoqda, lekin bu raqamning ortida qotib qolgan metall va beton emas, balki tirik, orzumand, örganişga taşna millionlab yoşlar turibdi. Rahbarimiz “sarflangan har bir söm mablağni yoşlarimiz kelajagiga kiritilgan sarmoya” deb atadi. Men bu sözlarni auditoriyada ötirib, özimça davom ettirdim: aynan şu sarmoyaning hosilini yetiştiriş–bizning, yaʼni taʼlim dargohlari rahbarlarining töğridan töğri masʼuliyati va vijdoniy qarzidir.

Bu zaminning bolasi bölgan har bir kişi uçun ğoyat qadrli bir haqiqat bor: biz ilm olamida yangi kelgan mehmon emasmiz. Muhammad Xorazmiy algoritm sözini başariyatga tuhfa etgan, Abu Rayhon Beruniy Yer ölçamini aniqlagan, Ibn Sino tib ilmini asrlarga yetkazgan, Mirzo Uluğbek yulduzlarni kaftida tutgan, Ahmad Farğoniy esa – mening yurtdoşim, Farğona vodiysining farzandi – osmon jismlarini ölçab, Nil daryosi oqimini tartibga solgan. Ming yil muqaddam bu mintaqaning şaharlari dunyoning ilmiy markazlari edi. Şuning uçun Prezidentimiz “biz taʼlim yönalişida ham buyuk alloma va mutafakkirlarimiz merosiga tayanamiz” deganda, tariximizga qaytib, kelajagimizni quriş çaqiriği sifatida qabul qildim. Markaziy Osiyoni ilm-fanning yangi makoniga aylantiriş –aslida yangi narsa yaratiş emas, bir vaqtlar yöqotilgan öz örnimizni qayta egallaşdir.

Forumda eng köp öylantirgan masala – bu ilm bilan zamon örtasidagi poyga böldi. Rahbarimiz “kelgusi ön yilda köplab kasb-hunarlarga munosabat özgaradi, mutlaqo yangi ixtisosliklar paydo böladi” deb ogohlantirdi. Bu –bugungi taʼlim tizimining eng oğriqli va eng dolzarb masalasi. Agar biz yoşlarimizga faqat tayyor bilimni berib, ularni “örgangan odam” qilib yetiştirsak, ön yildan söng bu bilimning yarmi eskirgan böladi. Şu bois men rahbarimizning taʼlim yoşlarda “mustaqil fikrlaş, ijod qiliş, masʼuliyatni his etiş va butun umr davomida yangilikka intilib, örganib yaşaş könikmalarini şakllantirişi zarur” degan fikriga çin yurakdan qöşilaman. Universitet endi diplom beradigan idora emas – u fikrlaşni, özgarişga moslaşişni, savol berişni örgatadigan ustaxona bölişi lozim. Öz tajribamdan aytamanki, eng yaxşi talaba – hamma javobni yod olgan emas, balki töğri savol bera oladigan talabadir.

Prezidentimiz nutqidagi yana bir nuqta meni alohida mamnun qildi – adolat va inklyuziya masalasi. “Ayniqsa, qizlar, qişloq va çekka hududlardagi bolalar, alohida taʼlimga ehtiyoji bölgan yoşlar uçun imkoniyatlarni kengaytiriş”–bu taʼlim siyosatining qalbidir. Toşkentdagi yaxşi maktabda öqiydigan bola bilan vodiyning uzoq qişloğidagi, imkoniyati çeklangan bola bir xil osmon ostida yaşaydi, lekin köpinça bir xil imkoniyatga ega bölmaydi. Taʼlimning haqiqiy odilligi – har bir bolaga, qayerda tuğilganidan qatʼi nazar, öz isteʼdodini röyobga çiqariş eşigini oçib berişdadir.

Rahbarimiz taʼkidlagan yagona tizimga birlaştiriş – maktabgaça taʼlimdan tortib ilm-fangaça bölgan bosqiçlarning uzviy boğliqligi – menimça, islohotlarning eng puxta öylangan qismidir. Zero, bilim daraxti bir butun organizmdir: boğçadagi nihol, maktabdagi tana, universitetdagi şoxlar va ilm-fandagi meva – bularni bir-biridan ajratib bölmaydi. Agar ildiz zaif bölsa, eng baland şoxda ham meva bölmaydi. Şu bois biz universitetlarda talaba qabul qilayotganda, uning oldingi barça yölini – maktabdagi taʼlim sifatidan tortib, oilaviy şaroitigaça – bir butun jarayon sifatida körişimiz kerak.

Forumning global ölçami esa meni, bir rektor sifatida, eng köp ilhomlantirdi. Prezidentimiz haqli ravişda “global muammolarga yakka holda yeçim topiş qiyin” dedi va suv, energetika, iqlim özgarişi masalalarini sanab ötdi. Men öz nutqimda ham aynan şu haqiqatdan kelib çiqib, Orol fojiasi, suv resurslarining tanqisligi, iqlim özgarişi – bu muammolar heç bir davlat çegarasini tan olmaydi va heç bir universitet ularni yolğiz hal qila olmaydi. Şuning uçun men forumda bir qança amaliy taşabbuslarni ilgari surdim: kreditlarni özaro tan oliş asosidagi “Markaziy Osiyo semestri” dasturi, umumiy muammolar böyiça mintaqaviy ilmiy konsorsiumlar, mintaqa tillarida sunʼiy intellekt uçun til korpuslarini yaratiş, taʼlim sifatini özaro baholovçi ekspertiza tarmoği va forumni doimiy platformaga aylantiradigan rektorlar kengaşi. Bu takliflar havodan olinmagan–Farğona davlat universiteti bugun Markaziy Osiyoning qirq uçta oliygohi bilan hamkorlik qiladi va şu yillar içida beş mingdan ortiq talabamiz özaro almaşinuvda iştirok etdi. Ular uçun qöşni davlat endi “xorij” emas – döstlar, ustozlar va hamkasblar makonidir. Men buni raqamlar orqali emas, öşa talabalarning çaraqlagan közlari orqali körganman.

Prezidentimiz forum oldiga qöygan strategik maqsad – “Markaziy Osiyoni özaro işonç va döstlik diyoriga, ilm-maʼrifat, yuksak texnologiyalar va innovatsiyalar birlaşgan umumiy intellektual makonga aylantiriş” – bu, aslida, butun bir avlodga aytilgan murojaatdir. Çunki siyosiy yaqinlaşuv öz işini qildi: çegaralar oçildi, savdo va madaniy aloqalar tiklandi, mintaqamiz işonç maskaniga aylandi. Endi bu yaqinlikni akademik integratsiyaga aylantiriş navbati keldi – va bu vazifa bevosita bizning, universitetlarning yelkasiga tuşadi. Yevropa Bolonya jarayoni orqali yagona taʼlim makonini qurdi; biz esa şu tajribani öz öziga xosligimizga moslab, Markaziy Osiyoning öz yölini qura olamiz.

Men öz nutqimni “bizga çegaralar emas, köpriklar kerak, bu köpriklarni esa universitetlar – talabalar, olimlar va ğoyalar quradi” degan fikr bilan yakunlagan edim. Bugun, forum zalidan çiqar ekanman, bu sözlar menga yanada çuqurroq maʼno kasb etayotganini his qilyapman. Davlatimiz rahbari bizga yönaliş körsatdi, siyosiy iroda va davlat qöllab-quvvatlaşini berdi. Endi gap bizda – har bir rektorda, har bir ustozda, har bir olimda. Zero, har kuni auditoriyaga kirib, bir yoş qalbda ilm çiroğini yoqadigan ustoz turmasa. Markaziy Osiyoning yangi intellektual makoni bizning universitetlarimizning har bir dars xonasida, har bir laboratoriyasida, har bir talabaning orzusida bunyod böladi. Men, Farğona davlat universiteti rektori sifatida, bu buyuk bunyodkorlikning oddiy, ammo sodiq bir ğiştlarini qöyişga özimni masʼul deb bilaman – va şu masʼuliyatni şaraf deb qabul qilaman.

Toşkentdagi bu forum tarixda bir kun sifatida emas, bir boşlaniş sifatida qoladi, deb işonaman. Çunki ilm çiroği bir marta yoqilsa, u mingta çiroqni yoqişga qodir. Bizning vazifamiz – şu çiroqni asrab-avaylaş va kelgusi avlodlar qöliga butun ehtirom bilan topşirişdir.

Bahodirjon Şermuhammadov,

Farğona davlat universiteti rektori